Angielski system prawny może wydawać się bardzo podobny do amerykańskiego. W końcu oba te systemy są ze sobą historycznie związane oraz należą do wspólnej rodziny systemów common law. W rzeczywistości jednak angielski system wymiaru kary, choć przewiduje szczegółowe wytyczne, istotnie różni się od systemu amerykańskiego (zobacz poprzedni artykuł).
W przeciwieństwie do amerykańskich tabel z punktami i przelicznikami, angielskie wytyczne nie próbują zastąpić sędziego algorytmem. Ich celem jest przede wszystkim uporządkowanie sposobu myślenia o karze.
Podobnie jak w przypadku systemu amerykańskiego, także system angielski jest niejednolity. W Wielkiej Brytanii funkcjonują bowiem trzy odrębne, choć zbliżone do siebie systemy prawne. Wspólny system prawny posiadają Anglia i Walia, natomiast odrębne od nich są systemy Szkocji oraz Irlandii Północnej. W tym tekście przyjrzymy się bliżej pierwszemu z wymienionych.
Droga do wytycznych
Choć, jak pisałem wcześniej (zobacz), to właśnie w Anglii na przełomie XIX i XX w. zapoczątkowano dyskusję nad sposobami ograniczania nieuzasadnionych różnic, to jednak klasyczne wytyczne co do wymiaru kary pojawiły się tam później niż w Stanach Zjednoczonych.
Współczesne angielskie wytyczne zaczęły kształtować się w latach 80. XX wieku. Wtedy to sąd apelacyjny rozpoczął ustanawiać wskazówki co do wymierzania kary. Po kilkunastu latach, w 1998 r. utworzono również specjalny panel doradczy (ang. Sentencing Advisory Panel), którego zadaniem było wspomaganie sądu apelacyjnego w opracowywaniu wskazówek.
Prawdziwy początek współczesnych wytycznych co do kary w Anglii przypada jednak na rok 2003. Wtedy to utworzono specjalną radę (ang. Sentencing Guidelines Council), która przejęła rolę sądu apelacyjnego. Co istotne, wytyczne nie były od tego czasu tworzone wyłącznie przez sędziów, gdyż w skład rady wchodzili także eksperci innych specjalności. W dalszym jednak ciągu to sędziowie stanowili większość opisywanego ciała.
Ostatnim krokiem w instytucjonalnym rozwoju angielskiego systemu wytycznych było powołanie w 2010 r. jednego podmiotu (ang. Sentencing Council), który zastąpił dotychczasową radę oraz funkcjonujący równolegle wcześniejszy panel doradczy. Powołanie Sentencing Council było wynikiem prowadzonych od 2007 r. badań nad problemami w obszarze wymiaru kary.
W Anglii wprost odrzucono możliwość wzorowania się na wytycznych amerykańskich.
Głównym zadaniem powołanej rady, podobnie jak w przypadku jej amerykańskiego odpowiednika, jest tworzenie wytycznych co do kary, monitorowanie ich stosowania oraz prowadzenie badań w obszarze wymiaru kary. W przeciwieństwie jednak do systemu amerykańskiego, większość rady ustalającej wytyczne co do kary stanowią w dalszym ciągu sędziowie.
Kara krok po kroku
Angielskie wytyczne istotnie różnią się od amerykańskich. Zamiast dążyć do matematycznego ujednolicenia samych wyroków, Anglicy postawili na ujednolicenie procesu myślowego sędziów. W ten sposób, w miejsce obszernych amerykańskich tabel stworzono szczegółowy opis kroków, które porządkują proces wymierzenia kary.
Zgodnie z założeniem angielskiego systemu, ujednolicenie procesu wymiaru kary spowoduje także ujednolicenie wymierzanych kar, bez nadmiernej ingerencji w swobodę sędziowską.
Klasyczny angielski proces wymiaru kary składa się co do zasady z 10 kroków, choć ich liczba różni się w zależności od konkretnego przestępstwa. Poniżej omówię zatem kolejne kroki, przez które musi przejść angielski sędzia wymierzając karę.
- Krok 1: ustalenie odpowiedniej kategorii powagi przestępstwa.
Proces wymierzania kary rozpoczyna się od ustalenia odpowiedniej kategorii powagi przestępstwa, która jest wypadkową stopnia szkody oraz stopnia winy sprawcy. Wytyczne wyróżniają przeważnie po trzy stopnie szkody (1-3) oraz winy (A-C). Dodatkowo zawierają one także szczegółowe wskazówki, pomagające wybrać odpowiednie stopnie winy i szkody. Co ważne, kryteria te odnoszą się do konkretnego przestępstwa, gdyż angielskie wytyczne są opracowywane odrębnie dla poszczególnych przestępstw.
- Krok 2: ustalenie kary wstępnej.
Po ustaleniu odpowiedniej kategorii w drugim kroku sąd przechodzi do wymierzenia kary wstępnej, adekwatnej do konkretnego przestępstwa. Angielskie wytyczne, podobnie jak amerykańskie, zawierają przy każdej kategorii konkretną karę sugerowaną oraz zakres możliwej jej modyfikacji. Kierując się tymi wskazaniami oraz uwzględniając dodatkowe okoliczności obciążające i łagodzące, sąd wymierza karę wstępną.
Co ciekawe, dopiero na tym etapie możliwe jest uwzględnienie historii kryminalnej sprawcy, której wpływ dodatkowo ogranicza przede wszystkim upływ czasu. W ten sposób, im dawniej miało miejsce poprzednie skazanie, tym mniejszy wpływ może ono wywrzeć na wymierzaną karę. Ponadto, w ramach określenia kary wstępnej wytyczne wskazują także na szczegółowe kryteria wyboru konkretnego rodzaju sankcji karnej, kierując się zasadą ultima ratio, a więc pierwszeństwa sięgania po kary łagodniejsze.
- Krok 3: uwzględnienie ewentualnej współpracy skazanego z prokuraturą oraz odpowiednie złagodzenie wymierzonej kary.
- Krok 4: uwzględnienie ewentualnego przyznania się do winy i odpowiednie złagodzenie wymierzonej kary.
- Krok 5: analiza statusu sprawcy niebezpiecznego oraz ewentualne zastosowanie specjalnych rodzajów sankcji.
- Krok 6: rozważenie zastosowania szczególnej formy pozbawienia wolności.
- Krok 7: wymierzenie kary łącznej w przypadku, gdy skazany popełnił więcej niż jedno przestępstwo.
- Krok 8: orzeczenie dodatkowych środków karnych w postaci zakazów lub nakazów, bądź środków kompensacyjnych.
- Krok 9: szczegółowe uzasadnienie wymierzonej kary w przystępnym i zrozumiałym języku.
- Krok 10: zredukowanie kary przeznaczonej do wykonania z uwagi na ewentualne środki stosowane w trakcie postępowania karnego (np. tymczasowe aresztowanie).
Jak więc widać, angielski model nie tylko porządkuje proces wymiaru kary, dzieląc go na następujące po sobie etapy. Zawiera on także szczegółowe wskazówki, ułatwiające podejmowanie przez sędziów decyzji na poszczególnych etapach. Tym samym sam proces wymiaru kary staje się łatwiejszy oraz bardziej przewidywalny.
Ameryka kontra Anglia
Angielskie wytyczne, w porównaniu do ich amerykańskich odpowiedników, są dużo bardziej szczegółowe oraz dopasowane do konkretnych przestępstw. Dzięki temu model angielski jest bardziej wyrafinowany i przemyślany. Nie stara się bowiem na raz i w jednym miejscu uporządkować cały system wymiaru kary, na który składają setki przestępstw.
Angielskie wytyczne pozostawiają także dużo szerszy zakres swobody sędziom wymierzającym karę.
Mogą oni nie tylko wymierzać karę w ramach zakresu swobody przyznanego przez wytyczne, ale także bardzo łatwo od nich całkowicie odejść. Dodatkowo w ramach wytycznych występuje wiele miejsc, w których ostateczną decyzję pozostawiono sędziom, a wytyczne dostarczają jedynie wsparcia w jej podejmowaniu. Przykładem tego może być choćby wybór konkretnego rodzaju kary.
Co ciekawe, od 2018 r. angielskie wytyczne publikowane są wyłącznie w postaci elektronicznej, na stronie internetowej Sentencing Council. Przejście na ten format było o tyle istotne, że znacznie poprawiło czytelność i dostępność wytycznych. Za sprawą stosowania odesłań wewnętrznych oraz rozwijanych list, które dobrze znamy choćby z Wikipedii, dotarcie do interesujących czytelnika treści stało się dużo łatwiejsze.
Angielski model pokazuje zatem, że szczegółowe wytyczne nie muszą oznaczać sztywnego algorytmu. Zamiast zastępować sędziego, mogą porządkować jego sposób myślenia i jednocześnie pozostawiać przestrzeń do indywidualnej oceny każdej sprawy. Dlatego też model angielski w pełniejszy sposób oddaje złożoność procesu wymiaru kary. W dobry sposób łączy on dążenie do precyzji i jednolitości, charakterystyczne dla systemów common law, z kontynentalno-europejskim skupieniem na humanitaryzmie i indywidualizacji wymiaru kary.
Opracował: dr Daniel Kwiatkowski – Katedra Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego
Zdjęcie: Daniel Kwiatkowski
Powyższy tekst jest elementem serii, której celem jest upowszechnienie wyników badań realizowanych w ramach projektu badawczego o nr 2019/33/N/HS5/00883, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu PRELUDIUM 17.
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.
