Sprawca zgwałcenia, który pobije ofiarę może dostać niższą karę niż lekarz, który wykorzysta stosunek zależności w celu doprowadzenia do obcowania płciowego? Taka propozycja pojawiła się w Sejmie.
21 stycznia 2026 r. do Sejmu wpłynął projekt nowelizacji art. 199 Kodeksu karnego, normującego seksualne wykorzystanie stosunku zależności lub krytycznego położenia (zobacz projekt). Zasadnicza zmiana przewidziana w projekcie miałaby polegać na zaostrzeniu ustawowego zagrożenia karą oraz dodaniu nowego typu kwalifikowanego.
Nowe oblicze art. 199 k.k.
Aktualnie art. 199 § 1 k.k. penalizuje doprowadzenie innej osoby do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności przez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia, przewidując za ten czyn karę do 3 lat pozbawienia wolności. Zwiększenie ustawowego zagrożenia w § 2 i § 3 ma natomiast miejsce w przypadku, gdy sprawca działa na szkodę małoletniego, również, gdy działanie polega na nadużyciu zaufania lub udzieleniu korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy.
Projekt nowelizacji zakłada dodanie typu kwalifikowanego względem wyżej wymienionych czynów. Zaostrzonej odpowiedzialności na podstawie 199 § 4 k.k. miałby podlegać sprawca, który:
- jest osobą, od której pokrzywdzony jest szczególnie zależny, w szczególności lekarzem, terapeutą, psychologiem, nauczycielem, wychowawcą, opiekunem, duchownym, przełożonym lub inną osobą sprawującą faktyczną władzę lub kontrolę, albo
- nadużywa zaufania wynikającego z pełnionej funkcji lub wykonywanego zawodu.
Pytanie o granice zależności
Takie ukształtowanie znamion rodzi jednak pytanie o celowość nowego typu przestępstwa. Nie do końca czytelna może być abstrakcyjnie utworzona granica pomiędzy stosunkiem zależności a szczególną zależnością. Taka okoliczność uwzględniana jest co do zasady przez sąd przy wymiarze kary w granicach ustawowego zagrożenia. Wpisanie jej do ustawy może prowadzić do zbędnej kazuistyki w kodeksie karnym.
Precyzyjnego wyznaczenia desygnatów szczególnej zależności nie ułatwia również posłużenie się przez projektodawcę otwartym katalogiem przykładowych ról społecznych, z których owa szczególna zależność mogłaby wynikać.
Z punktu widzenia zasady określoności znamion typu czynu zabronionego tak ogólne ujęcie znamion typu kwalifikowanego zagrożonego surowszą karą może budzić wątpliwości.
Surowiej niż za zgwałcenie?
Wnioskodawcy postulują też podniesienie ustawowego zagrożenia karą. Projekt przewiduje karę pozbawienia wolności od roku do 10 lat za dokonanie w typie podstawowym, natomiast w przypadku działania na szkodę małoletniego zagrożenie ustawowe miałoby zostać podniesione z 5 do 15 lat pozbawienia wolności.
Najwyższa sankcja została przewidziana za postulowany typ kwalifikowany. Sprawca miałby podlegać karze pozbawienia wolności od 3 do 20 lat. Warto zauważyć, że możliwość wymierzenia takiej kary aktualnie występuje w przypadku kwalifikowanego zgwałcenia z art. 197 § 3. Natomiast za zgwałcenie w typie podstawowym sprawcy można wymierzyć maksymalnie karę 15 lat pozbawienia wolności.
Ustalenie tak wysokiej górnej granicy ustawowego zagrożenia doprowadziłoby do sytuacji, w której sprawca używający groźby czy przemocy odpowiadałby z przepisu przewidującego niższą karę niż taki, który nadużywa stosunku zależności w przypadku, gdy jest osobą, od której pokrzywdzony jest szczególnie zależny.
Abstrakcyjnie ujmowany poziom karygodności obu tych przestępstw uzasadnia wyższe zagrożenie ustawowe w przypadku przestępstwa zgwałcenia i czyni postulowaną zmianę nieproporcjonalną oraz niespójną względem pozostałych regulacji.
Słuszny cel, wątpliwe rozwiązanie
Pozytywnie należy jednak ocenić cel przyświecający projektodawcom. W obecnym stanie prawnym sankcja za seksualne wykorzystanie stosunku zależności znacząco odbiega od tej przewidzianej za zgwałcenie. Dlatego słusznym wydaje się zwrócenie uwagi na możliwy wyższy poziom karygodności przestępstwa seksualnego wykorzystania niż wynika to z aktualnego ustawowego zagrożenia.
Zrealizowanie założeń projektodawców nie powinno jednak prowadzić do powstania niespójności w ustawie. Zaostrzenie kar w stopniu zaproponowanym w projekcie nowelizacji jest nie do zaakceptowania.
Opracowała Lena Orzechowska – studentka prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.
