Referat podczas szóstego panelu, pt. „Od kary do kontroli: współczesna polityka karna wobec nowych form przestępczości i starych pokus”, podczas I Kopernikańskiego Sympozjum Karnistycznego „Problemy Prawa Karnego w XXI wieku”, odbywającego się 12 grudnia 2025 r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, wygłosił dr hab. Wojciech Zalewski, prof. UG z Uniwersytetu Gdańskiego. Profesor na początku wskazał, że w dzisiejszych czasach państwo karze mniej, ale kontroluje więcej i ten problem uczynił przedmiotem swoich rozważań.
Paradoks polega na tym, że kontrola rośnie tam, gdzie przestępczość spada.
Wzrostowy spadek przestępczości
Współczesne prawo karne koncentruje się nie na tym, „co zrobił sprawca”, ale na tym „jakie ryzyko generuje”. Wzrasta liczba osób poddawanych kontroli w środowisku otwartym, tj. w ramach dozoru elektronicznego, dozoru kuratora. Natomiast im więcej alternatywnych rozwiązań prawnych, tym więcej osób w systemie penalnym.
Profesor Zalewski podkreślił, że odnotowuje się wzrost przestępczości seksualnej, ale wynika to z lepszej wykrywalności, a nie faktycznego pogłębiania się przestępczości.
Problematyczna staje się nadmierna kryminalizacja – w różnych postaciach. W związku z tym, że prawo karne jest bardziej „wymagające”, to pojawia się co raz częściej nadzór administracyjny czy sankcje administracyjne.
Nowe technologie
Według Profesora Zalewskiego cyfryzacja to nowy wektor kontroli. Wiele państw wykorzystuje algorytmy statystyczne w celu oszacowania ryzyka ponownego popełnienia przestępstwa. Teoretycznie instrumenty oceny ryzyka mogłyby przynosić znaczące korzyści, ale wyniki ich ocen nie są często miarodajne. Zwraca się uwagę na ich dyskryminujący, szkodliwy i naruszający prawa podstawowe charakter.
Technologia przynosi również pozytywy, ponieważ używa się różnego rodzaju narzędzi w systemie penitencjarnym, w ramach chociażby środków resocjalizacyjnych. Przydatne są także systemy rozpoznawania twarzy i wykrywania zachowań podejrzanych w czasie rzeczywistym. Coraz częściej słyszy się o bazach danych DNA, które pozwalają wykryć zbrodnie sprzed wielu lat, a nawet dekad. Technologia umożliwia zdalne przesłuchania i procesy online, czyli digitalizację wymiaru sprawiedliwości.
W opinii Profesora Zalewskiego należy w mniejszym stopniu stosować prawo karne, a w większym – prewencję społeczną.
Polacy w Polsce czują się bezpiecznie. Dowodzą temu badania przeprowadzane przez CEBOS. Bezpiecznie czuje się niespełna 90% Polaków. Statystyki dotyczące miejsca zamieszkania są jeszcze bardziej dobitne – prawie 100% Polaków czuje się bezpiecznie. Te dane powinni zrozumieć politycy, często żądający zaostrzenia kar.
Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego; Krakowski Instytut Prawa Karnego Fundacja
