Karne24.comPortal prawa karnego2026-05-28T11:41:52Zhttps://karne24.com/feed/atom/http://karne24.com/wp-content/uploads/2017/04/favicon_16x16_karne24.com_.pngRedakcja<![CDATA[Odruch pirata drogowego nie wyłącza zamiaru. Krytyczna glosa w Przeglądzie Sądowym]]>https://karne24.com/?p=58772026-05-28T11:41:52Z2026-05-28T11:41:51Z„Trudno sobie wyobrazić bardziej jaskrawy przypadek zabójcy drogowego, który, mając od początku świadomość ryzyka dla życia innych ludzi i tak kontynuuje groźne zachowanie sprawcze” – pisze Łukasz Kraj, konfrontując wyrok…
]]>„Trudno sobie wyobrazić bardziej jaskrawy przypadek zabójcy drogowego, który, mając od początku świadomość ryzyka dla życia innych ludzi i tak kontynuuje groźne zachowanie sprawcze” – pisze Łukasz Kraj, konfrontując wyrok sądu z wymogami Kodeksu karnego.
Biorący udział w nielegalnym wyścigu drogowym kierowca, jadący z prędkością około 135 km/h i nie obserwujący w należyty sposób otoczenia, potrącił dwie osoby prawidłowo przekraczające przejście dla pieszych, powodując ich zgon.
Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze przyjął, że sprawca dopuścił się sprowadzenia niebezpieczeństwa katastrofy w komunikacji (art. 174 § 1 k.k.) oraz spowodowania wypadku ze skutkiem śmiertelnym (art. 177 § 2 k.k.). Odrzucił tym samym proponowaną przez prokuratora kwalifikację prawną z art. 148 § 3 k.k., tj. zabójstwo.
W krytycznej glosie Łukasz Kraj z Uniwersytetu Jagiellońskiego punktuje mankamenty wyroku.
W ocenie biegłych, gdyby sprawca poruszał się z przepisową prędkością, to piesi zdążyliby przejść przez jezdnię zanim kierujący pojazdem dotarłby do przejścia. Ponadto biegli ustalili, że kierowca nie obserwował należycie otoczenia, a gdyby to robił, to zdążyłby zauważyć pieszych wcześniej, co pozwoliłoby najprawdopodobniej uniknąć wypadku. Warto dodać, że piesi poruszali się zgodnie z przepisami, zatem to kierujący pojazdem odpowiada w zupełności za omawiane zdarzenie.
Sąd w Jeleniej Górze uznał, że jeśli chodzi o pierwszy element strony podmiotowej podlegający badaniu, tzn. komponent intelektualny, kierowca przewidywał z dużym prawdopodobieństwem skutki swoich działań. Ostateczną odmowę zastosowania kwalifikacji prawnej z art. 148 k.k. sąd uzasadnił brakiem spełnienia drugiego z elementów strony podmiotowej, tj. komponentu wolicjonalnego.
Zdaniem sądu nie da się przypisać sprawcy zamiaru wynikowego zabójstwa, gdyż podjął on próbę hamowania, a po samym czynie wykazał skruchę oraz obawę przed odpowiedzialnością karną.
Ex ante, a nie po fakcie
Łukasz Kraj punktuje, że niezgodna z zasadami prawa karnego jest ocena zamiaru w ramach tego fragmentu zdarzenia, na który sprawca nie miał już żadnego wpływu. W związku z tym jego zachowanie należy oceniać tylko do momentu, gdy miał realną możliwość zapanowania nad pojazdem i tym samym mógł kontrolować sytuację. Moment nadania pojazdowi prędkości uniemożliwiającej opanowanie go jest jednocześnie momentem granicznym oddzielającym zachowanie sprawcy podlegające ocenie prawnokarnej od momentu, który nie jest relewantny prawnie.
Za czyn podlegający ocenie powinno uznawać się zachowania prowadzące do nadania pojazdowi zawrotnej prędkości 135 km/h (dodawanie gazu, zmiana biegów itd.), gdyż to wtedy sprawca stoi przed realnym wyborem, czy chce zminimalizować ryzyko spowodowania tragicznego skutku – wskazuje autor glosy.
„Wolterowska koncepcja obojętności dobrze oddaje realia omawianego zajścia: sprawca, świadom skrajnego zagrożenia, jest tak bardzo obojętny na los innych ludzi, że zaniedbuje nawet obserwowanie drogi przeznaczonej naturalnie do ruchu pojazdów i pieszych” – podkreśla Kraj.
Natomiast manewry obronne podjęte tuż przed uderzeniem w cel, które nie mają szans, by zapobiec potrąceniu pieszego, nie mogą być brane pod uwagę jako wyznaczniki zamiaru.
Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego
Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.
]]>0Redakcja<![CDATA[Czy prawo karne jest przestrzenią dla miłosierdzia? Analiza systemowa dr. Tomasza Snarskiego]]>https://karne24.com/?p=58702026-05-26T11:28:11Z2026-05-26T08:58:28ZZastanawiając się nad wzorcową aksjologią systemu prawa penalnego, większość z nas automatycznie wskaże sprawiedliwość jako wartość, którą powinno kierować się prawo. Jednak, czy w prawie karnym jest również miejsce na miłosierdzie? Czy…
]]>Zastanawiając się nad wzorcową aksjologią systemu prawa penalnego, większość z nas automatycznie wskaże sprawiedliwość jako wartość, którą powinno kierować się prawo. Jednak, czy w prawie karnym jest również miejsce na miłosierdzie? Czy cnota, która na pierwszy rzut oka wykracza poza logikę i sztywną konsekwencję norm prawnych może i powinna mieć miejsce w naszym systemie? Na to pytanie odpowiada poprzez analizę filozoficzną i dogmatyczną dr Tomasz Snarski, autor książki Miłosierdzie w prawie karnym jako zagadnienie współczesnej filozofii prawa. Studium wybranych problemów.
Autor celnie zauważa, że nie jesteśmy w stanie wskazać jednoznacznej definicji miłosierdzia. Ustalenie zakresu semantycznego tego pojęcia jest kluczowe, aby rozstrzygnąć czy za Karlem Jasperem uznamy, że miłosierdzie ,,otwiera bramy sprawiedliwości pozaustawowej”, czy też stoi nam na drodze do pomszczenia zła, które wyrządził przestępca, co argumentują kantyści.
Znaczenie będzie zależeć od kontekstu: teologicznego, prawnego czy potocznego. Etymologiczne znaczenie tego terminu w języku łacińskim oznacza ,,otwarcie na biednego” i w dyskursie publicznym kojarzy nam się bardziej z językiem, którym posługują się teologowie niż prawnicy. Jednak również w nauce prawa miłosierdzie pozostaje ważnym zagadnieniem, rozważanym w kontekście aksjologii systemu, która historycznie pozostawała pod wpływem filozofii i religii.
Miłosierdzie było obecne w idei humanitas, w kierunku której rozwijało się społeczeństwo rzymskie już od uchwalenia Prawa XII Tablic
Dominujące ujęcie miłosierdzia prezentuje współcześnie personalistyczna koncepcja chrześcijańskiego miłosierdzia zgodnie z którą, aby oceniać sprawiedliwość potrzebujemy ujęcia opartego na miłosierdziu, które służy jej udoskonaleniu. W myśl tej teorii, poprzez przebaczenie sprawcy oraz położenie nacisku na jego powrót do społeczeństwa jesteśmy w stanie osiągnąć ideę sprawiedliwości miłosiernej uznającej godność osoby, która wpadła w system prawa karnego.
Miłosierdzie w sądzie
W zakresie filozofii i praktyki prawa problematyka miłosierdzia pojawiła się już w sądownictwie angielskim na przełomie XII i XIII wieku, kiedy to sędziowie prowadzili spór o rolę sędziego w kontekście teologii moralnej. Jak widzimy, ten problem mimo upływu czasu nie stracił na aktualności i do dzisiaj pozostaje kluczowy dla myślicieli prawa.
Filozofowie rozważający to zagadnienie dzielą się na dwie grupy. Po pierwsze, część z nich odrzuca znaczenie miłosierdzia dla prawa karnego postulując jego wykluczenie z systemu. Opierają się oni na założeniu, że miłosierdzie rozumiane jako konkretny akt łaski w postaci złagodzenia odpowiedzialności karnej jest nie do pogodzenia z retrybutywnie rozumianą sprawiedliwością, która sprawcy ,,zwraca” zło, które on wcześniej wyrządził innej osobie. To stanowisko broni również tezy, że miejsce miłosierdzia jest w relacjach prywatnych, a nie tych o charakterze instytucjonalnym.
Jednak istnieje również stanowisko przeciwne, które opiera się na inkluzji idei miłosierdzia w prawnokarnym funkcjonowaniu państwa. Z tej strony sporu, większy nacisk jest położony na realizowanie miłosierdzia w ramach wymierzania kary, która nastawiona będzie bardziej na pojednanie i rozwój wspólnoty. L.R. Meyer wskazuje, że miłosierdzie powinno być traktowanie nie jako litość, ale esencję i konstytutywną cechę sprawiedliwości.
Miłosierdzie umożliwia przywrócenie więzi między członkami społeczności, które zerwane zostały poprzez popełnienie przestępstwa
Jak celnie zauważa autor książki, spór dotyczący miejsca miłosierdzia w prawie karnym w dużej mierze zależy od zakresu semantycznego definicji, jaką przyjmiemy. W zależności od tego czy rozumiemy miłosierdzie jako ogólną dyrektywę postępowania, czy jako konkretną przesłankę złagodzenia kary, można dojść do bardzo odmiennych wniosków.
Co z karą śmierci
Aby udowodnić przydatność koncepcji miłosierdzia dla analizy prawnokarnej autor przywołuje przykłady, które w praktyce wymagają odpowiedzi uwzględniającej tę problematykę. Jednym z najbardziej obrazowych przykładów jest pozbawienie przestępcy życia, czyli kara o najwyższym możliwym wymiarze.
Bez większej trudności możemy przywołać argument współczesnych abolicjonistów, który opiera się na miłosierdziu. Mimo wyrządzonego przez przestępcę zła, powinniśmy odpowiedzieć na nie dobrem, tym samym realizując ideę przebaczenia i nadania możliwości resocjalizacji w zakładzie karnym. Bardziej złożone wydaje się pytanie o to, czy możemy korzystając z miłosierdzia poprzeć argumentację drugiej strony sporu, która popiera instytucjonalną karę śmierci. W tym zakresie Bronisław Bartusiak argumentuje, że wyrazem miłosierdzia społecznego, będzie prewencyjny efekt kary śmierci, która skuteczniej wpłynie na zmniejszenie częstotliwości popełniania czynów zabronionych, niż inna, lżejsza kara.
Jednak te argumenty nie przekonują autora, co do przechylenia wartości miłosierdzia na stronę retencjonistów w sporze z abolicjonistami. Moralność oparta na miłosierdziu nie jest w żaden sposób do pogodzenia z uzasadnieniem, które formułują obrońcy kary głównej. Godność człowieka, która pozostaje kluczowa w personalistycznym ujęciu miłosierdzia jest całkowicie wyłączona w systemie, który instytucjonalizuje śmierć w odpowiedzi na przestępstwa.
Według G.G. Lanza del Vasto nieużywanie przemocy jest zarazem ,,najniższym i najwyższym stopniem miłosierdzia”
Jak sprawić, żeby prawo było miłosierne
Autor konstatując prawną relewantność miłosierdzia idzie o krok dalej i zastanawia się z perspektywy teoretycznej nad miejscem jakie może ono znaleźć w ramach systemu.
Po pierwsze, miłosierdzie mogłoby objąć rolę skodyfikowanej zasady prawa funkcjonującej podobnie do zasady legalizmu czy humanitaryzmu. Kolejnym podejściem jest uwzględnienie postulatów miłosierdzia w tekście ustaw, w klauzulach generalnych, a także ich odzwierciedlenie w indywidualnej postawie etycznej sędziów, którzy wymierzają karę przestępcy.
Takie podejście znajduje swoich przeciwników, którzy twierdzą, że miłosierdzie zawsze będzie przeczyło sprawiedliwości poprzez wprowadzenie elementu arbitralności i nieprzewidywalności, a także może potencjalnie źle wpłynąć na prawa ofiar przestępstw. Jednak autor proponuje w tym zakresie porzucenie antynomii sprawiedliwości i miłosierdzia.
Sprawiedliwość miłosierna może i powinna znaleźć zastosowanie w wymiarze sprawiedliwości w sprawach karnych
Zgodnie z poglądem autora, takie ujęcie nie wyklucza sprawiedliwości z procesu wartościowania czynu zabronionego, ale dodaje do niego kryteria, które nie są czysto retrybutywne i mają oparcie w koncepcji miłosierdzia.
Czy polskie prawo karne może być miłosierne
Aktualnie ani doktryna, ani judykatura nie wypowiadała się szeroko na temat miłosierdzia w polskim prawie karnym. Ciekawym wyjątkiem mogą być tutaj odwołania w orzecznictwie, które prezentuje autor. Przykładowo Sąd Rejonowy w Katowicach w sprawie o sygnaturze akt III K 932/14 oceniając konieczność powrotu oskarżonego do zakładu karnego pisał o konieczności zrozumienia ,,czy (…) wymaganie od osadzonego powrotu do jednostki penitencjarnej nie sprzeciwiałoby się wymogom miłosierdzia, to jest nie pociągało za sobą dla niego i jego najbliższych nadmiernie dotkliwych skutków” (zobacz wyrok).
Jednak takie odwołania pozostają wyjątkami w systemie, który wydaje się idei miłosierdzia co najmniej sceptyczny. W tym kontekście autor przywołuje ostatnie nowelizacje karne, które w jego ocenie dalekie są od aksjologii miłosierdzia, bądź sprawiedliwości. Ustawodawca traktuje prawo karne instrumentalnie, co potwierdza obserwowane zjawisko populizmu penalnego.
Wobec punitywnego kierunku rozwoju polskiego prawa karnego, uwzględnienie aksjologii miłosierdzia mogłoby realnie umocnić ideę sprawiedliwości karnej
Dr Snarski stwierdza, że możliwe jest uwzględnienie miłosierdzia w stanowieniu polskiego prawa karnego. Możliwe byłoby to poprzez działania o charakterze ogólnym, jak zastąpienie zasady humanitaryzmu zasadą humanizmu, która wydaje się bardziej pojemna pojęciowo i zawierająca postulaty miłosierdzia. Poza tym, miłosierdzie może służyć do uzasadnienia konkretnych instytucji karnoprocesowych oraz wpływać na konkretne decyzje depenalizacyjne i dekryminalizacyjne. Nie można również zapomnieć o wymiarze sprawiedliwości, gdzie w ramach uznania sędziowskiego możliwe jest realizowanie miłosierdzia wobec sprawcy.
Opracował Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.
]]>0Redakcja<![CDATA[Nowy rozdział w sporze o umyślno-nieumyślną zbrodnię]]>https://karne24.com/?p=58662026-05-25T18:03:18Z2026-05-25T14:33:16ZKodeks karny stanowi, że zbrodnia może być popełniona tylko umyślnie, a ponadto jest zagrożona karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 lub karą surowszą. Zagadnienie jest jednak…
]]>Kodeks karny stanowi, że zbrodnia może być popełniona tylko umyślnie, a ponadto jest zagrożona karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 lub karą surowszą. Zagadnienie jest jednak problematyczne w przypadku czynów zabronionych kwalifikowanych przez następstwo, wskazane w art. 9 § 3 k.k., które zgodnie z doktryną ma charakter nieumyślny. Problem analizuje Kamil Łakomy w Państwie i Prawie.
Nie jest jasne, czy czyn zabroniony kwalifikowany przez następstwo, zagrożony karą pozbawienia wolności nie krótszą od 3 lat, jest zbrodnią, czy przez nieumyślny charakter następstwa nie może nią być.
Szczególne kontrowersje wzbudza w tym zakresie art. 185 § 3 k.k. w brzmieniu obowiązującym od 1.09.2022 r., który przewiduje typy kwalifikowane przez następstwo względem występków, a po nowelizacji zagrożony jest karą pozbawienia wolności od 3 do 20 lat. Kamil Łakomy w artykule: „Nieumyślna zbrodnia? Uwagi na kanwie art. 185 § 3 k.k.” twierdzi, że omawiany czyn zabroniony, mimo zagrożenia pozwalającego uznać go za zbrodnię, jest występkiem z uwagi na swój nieumyślny charakter.
Autor stawia tezę, że podstawą uznania danego typu czynu zabronionego za zbrodnię jest łączne spełnienie warunków z art. 7 § 2 i art. 8 k.k., czyli zagrożenie karą pozbawienia wolności od lat 3 lub karą surowszą oraz cechowanie się umyślnością. Jednocześnie K. Łakomy wskazuje, że w przypadku, gdy typ podstawowy jest zbrodnią, będzie nią również typ kwalifikowany przez następstwo, mimo nieumyślnego charakteru następstwa. Kluczowe jest popełnienie zbrodni w typie podstawowym, a znamię dynamiczne w postaci następstwa powoduje podwyższenie stopnia społecznej szkodliwości czynu zabronionego.
Jak zauważa autor, problem klasyfikacji typów kwalifikowanych przez następstwo do zbrodni lub występków nie dotyczy jedynie art. 185 § 3 k.k., ale również art. 156 § 3, art. 166 § 3 oraz art. 197 § 4 i 5 k.k. Z dokonanej przez K. Łakomego analizy doktryny odnośnie do strony podmiotowej czynów zabronionych z art. 156 § 3 i art. 166 § 3 k.k. wyłania się teza, że przestępstwa o mieszanej stronie podmiotowej (umyślno-nieumyślnej) stanowią całościowo przestępstwa umyślne. Z tego powodu większość uznaje, że wskazane przestępstwa umyślno-nieumyślne mogą być kwalifikowane jako zbrodnie z uwagi na spełnienie warunku umyślności z art. 8 k.k.
Autor przywołuje pogląd M. Królikowskiego, stwierdzający, że “typ nie może być kwalifikowany przez ustawodawcę jako zbrodnia, jeżeli w typie podstawowym przestępstwo to ustawa traktuje jak występek”. Nie jest to problem w przypadku art. 156 § 3 i art. 166 § 3 k.k., które stanowią typy kwalifikowane względem czynów zabronionych posiadających w typie podstawowym rangę zbrodni i same są powszechnie kwalifikowane jako zbrodnie. W przypadku art. 185 § 3 k.k., przewidującego typy kwalifikowane przez następstwo względem występków, uznanie go za zbrodnię prowadziłoby do kolizji z art. 8 k.k.
Łakomy popiera również tezę Królikowskiego, że znamię kwalifikujące następstwa nie przekształca umyślnego czynu zabronionego w typ nieumyślny, co w połączeniu z wcześniej przywoływanym poglądem tworzy spójną całość. W przypadku typu podstawowego będącego zbrodnią, dodanie znamienia kwalifikującego w postaci nieumyślnego następstwa, nie pozbawia typu kwalifikowanego rangi zbrodni, zaś występek nie stanie się zbrodnią tylko przez nieumyślne następstwo.
Warunki uznania za zbrodnię
Autor wskazuje na dwa warunki kwalifikacji czynu zabronionego jako zbrodni, które w jego ocenie powinny być spełnione kumulatywnie.
Pierwszym jest zagrożenie karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat trzech lub karą surowszą, wynikające z art. 7 § 2 k.k., który to warunek jest spełniony przez art. 185 § 3 k.k. Regulacja ta ma charakter bezwzględnie obowiązujący i a contrario nakazuje uznawać każdy czyn zabroniony o łagodniejszym zagrożeniu ustawowym za występek.
Drugim z warunków jest umyślność danego czynu zabronionego. Zdanie pierwsze art. 8 k.k. stanowi bowiem, że zbrodnię można popełnić tylko umyślnie, co w ocenie K. Łakomego kategorycznie przesądza o niemożliwości uznania za zbrodnię czynu zabronionego cechującego się nieumyślnością. Dalsza część przepisu wskazuje, że występek można popełnić nieumyślnie, jeżeli ustawa tak stanowi, co dodatkowo wyklucza in genere kwalifikowanie nieumyślnych czynów zabronionych jako zbrodni.
Autor na podstawie wykładni a rubrica twierdzi, że art. 7 k.k. wprowadza podział dychotomiczny przestępstw na zbrodnie i występki w oparciu o poziom dolegliwości ustawowego zagrożenia jako minimalnego komponentu każdego z podzbiorów, a dodatkowe komponenty pozwalające uznać dany czyn zabroniony za zbrodnię lub występek statuuje art. 8 k.k., który zawęża zakres elementów podzbioru wynikającego z art. 7 § 2 k.k.
Nie każdy czyn zabroniony o zagrożeniu ustawowym odpowiadającym temu, które wynika z art. 7 § 2 k.k., będzie zbrodnią, gdyż wymagana jest jeszcze umyślność, a w razie jej braku czyn zabroniony jest kwalifikowany jako występek.
Art. 185 § 3 jest występkiem
Autor wskazuje, że taka konstrukcja występuje w przypadku art. 185 § 3 k.k., gdyż znamię następstwa z art. 9 § 3 k.k. objęte jest nieumyślnością, co w jego ocenie powoduje, że mamy do czynienia z przestępstwem nieumyślnym. Zaprezentowana teza odbiega od większościowego poglądu doktryny, uznającej czyny zabronione o mieszanej stronie podmiotowej za przestępstwa umyślne in genere.
K. Łakomy twierdzi jednak, że analizy prowadzące do takiego wniosku oparte są na innych regulacjach prawa karnego materialnego, a przyjęcie danej koncepcji uwarunkowane jest specyfiką danego przepisu wymagającego umyślności. Z tego powodu pogląd większościowy nie jest aprobowany na gruncie omawianego zagadnienia.
Autor wskazuje również, że uznanie art. 185 § 3 k.k. za przestępstwo nieumyślne odpowiada charakterystyce czynów zabronionych z rozdziału XXII k.k., gdyż aż 18 z nich cechuje się nieumyślnością. Spowodowane jest to specyfiką zachowań ingerujących w środowisko, przy których trudno wykazać umyślność działania sprawcy. Zaklasyfikowanie art. 185 § 3 k.k. do kategorii przestępstw umyślnych w ocenie Łakomego mogłoby doprowadzić do nieadekwatnej realizacji funkcji ochronnej dobra prawnego, jakim jest środowisko.
Z uwagi na brak spełnienia warunku umyślności, autor klasyfikuje art. 185 § 3 k.k. jako występek, mimo, że jego ustawowe zagrożenie wskazywałoby na uznanie go za zbrodnię.
Taka wykładnia progwarancyjna dla sprawcy rzutuje na zastosowanie krótszych terminów przedawnienia karalności oraz zasad zastosowania instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary przewidzianych dla występków.
Opracował Kordian Bielak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego
Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.
]]>0Redakcja<![CDATA[Kiedy freak fighterom grozi odpowiedzialność karna? Analiza Szajora i Wójcika w Prokuraturze i Prawie]]>https://karne24.com/?p=58622026-05-24T13:33:10Z2026-05-24T13:33:06ZZa freak fighty w formule „1 na 1”, z uwagi na zgodę dzierżyciela dobra prawnego, co do zasady nie grozi odpowiedzialność karna, poza sytuacjami skrajnie zagrażającymi życiu walczących – analizują…
]]>Za freak fighty w formule „1 na 1”, z uwagi na zgodę dzierżyciela dobra prawnego, co do zasady nie grozi odpowiedzialność karna, poza sytuacjami skrajnie zagrażającymi życiu walczących – analizują Kacper Szajor i Maciej Wójcik w artykule naukowym opublikowanym w Prokuraturze i Prawie.
Freak fighty cieszą się dużą popularnością, szczególnie wśród młodzieży, co spowodowane jest uczestnictwem w nich znanych osób. Jednak te pojedynki nierzadko mają niewiele wspólnego z rywalizacją sportową, co rodzi pytania o możliwość ingerencji prawa karnego w przypadku zdarzeń spełniających znamiona przestępstwa.
Coraz większe zainteresowanie freak fightami sprawia, że organizatorzy tego typu pojedynków prześcigają się w wymyślaniu bardziej kontrowersyjnych konfiguracji, tj. starcie kilku osób na raz lub walka z użyciem broni. Niejasny jest status freak fightów jako sportu, a to wywołuje pytania, czy walczącym grozi odpowiedzialność karna za zachowania spełniające znamiona czynów zabronionych.
Autorzy podkreślają, że freak fighty mają zróżnicowany charakter i są niejednorodne, co wpływa na ich prawnokarną kwalifikację.
Pod tym pojęciem mieszczą się zarówno pojedynki byłych lub obecnych zawodników różnych sportów walki, toczone według ustandaryzowanych zasad, jak i starcia amatorów w konfiguracjach wieloosobowych, przypominające „ustawki kibicowskie”. Temat tych ostatnich był opisywany przez K. Szajora i M. Wójcika na naszym portalu (zobacz artykuł o ,,ustawkach”).
O ile walki zawodników z dużym doświadczeniem w sportach walki, należących do tej samej kategorii wagowej są zbliżone pod kątem legalności oraz posiadania przymiotu sportu do walk MMA, o tyle nie jest to tak oczywiste w przypadku innych konfiguracji.
Dyskusyjne może być starcie dwóch zawodowców, którzy należą do odmiennych kategorii wagowych, odbiegających od siebie o kilkadziesiąt kilogramów, gdyż zachwiana jest ,,równowaga broni” i trudno uznać je za pojedynek stricte sportowy. Starcia z udziałem amatorów skupiają się na chęci zarobku oraz dostarczeniu show, głównie przez kreowanie konfliktu między walczącymi, a aspekt sportowy jest marginalny lub w ogóle nie występuje.
Typologia freak fightów
Największe kontrowersje budzą walki toczone w konfiguracjach wieloosobowych, które nie mają nic wspólnego ze sportem, a swoim charakterem przypominają tzw. ustawki kibicowskie. Jak zauważają autorzy, w tego typu pojedynkach zasady sportowe w praktyce nie obowiązują, a udział sędziów jest iluzoryczny. Trudno bowiem uznać, że jeden lub dwóch sędziów jest w stanie w pełni kontrolować przebieg starcia w formule ,,3 na 3” lub z większą ilością uczestników, aby w razie konieczności zapobiec eskalacji konfliktu poza ustalone reguły.
Szajor i Wójcik opracowali kompleksowy zestaw 9 kryteriów, na podstawie których można ocenić, czy dana walka powinna zostać uznana za społecznie akceptowalną i legalną. Jako kontrowersyjne wskazali m.in.:
starcia w składzie innym niż 1 versus 1,
brak podziału walki na rundy,
walkę na bardzo małej przestrzeni (np. w klatce rzymskiej),
toczenie przez jednego zawodnika kilku pojedynków podczas jednej gali w ramach ,,turnieju”,
sytuacje, gdy sędzia nie ingeruje w walkę lub w ogóle nie znajduje się w oktagonie/klatce.
Szczególne znaczenie mają kryteria ,,zawodowstwa” oraz ,,doświadczenia”. Jak wcześniej wskazano, walka dwóch doświadczonych zawodników, nawet trenujących różne sztuki walki, cieszy się większą akceptacją społeczną niż starcie między zawodowcem a amatorem lub pojedynek dwóch amatorów, którzy zaczęli ćwiczyć kilka tygodni przed galą.
Nie można zapominać również o kwestii obowiązujących reguł oraz formuły w jakiej toczy się walka. Brak reguł lub znaczne odstępstwa od powszechnie przyjętych standardów, np. walka kobiety z mężczyzną, dopuszczenie uderzania w tył głowy i miejsca intymne lub używanie przedmiotów z otoczenia do walki powodują, że takie pojedynki będą kontrowersyjne.
Pojedynki wieloosobowe nie są sportem
Autorzy wskazują, że samo uznanie danej walki za nieakceptowalną społecznie nie rodzi z automatu odpowiedzialności karnej za wynikające z niej zdarzenia spełniające znamiona czynów zabronionych.
Kluczowe znaczenie ma zgoda dzierżyciela dobra prawnego, która w większości przypadków powoduje, że zachowania mogące zostać uznane za czyn zabroniony są pierwotnie legalne.
Autorzy podają przykład walki w formule ,,5 versus 5”, gdzie po jednej stronie walczą byli profesjonalni zawodnicy MMA, zaś po drugiej internetowi celebryci, nietrenujący na co dzień żadnej dyscypliny sportowej. Starcie toczy się w oktagonie, na zasadach MMA i trwa do momentu, aż wszyscy zawodnicy będą niezdolni do walki. Nad jego przebiegiem czuwa jeden sędzia. Ten stan faktyczny idealnie obrazuje wpływ zaproponowanych kryteriów oraz zgody dzierżyciela dobra prawnego na odpowiedzialność karną walczących.
Mimo obecności sędziego i ustalonych zasad, profesjonalizm i sportowy charakter takiego starcia są pozorne i w ocenie autorów przypomina ono bójkę w postaci ,,ustawki”. Jak zauważają karniści, obecność jednego sędziego nie gwarantuje pojedynku zgodnego z zasadami, a w przypadku ekscesu nie ma on realnych szans na odpowiednią reakcję, co może prowadzić do eskalacji sytuacji. Dodatkowo, taka walka stwarza wyraźne niebezpieczeństwo dla zdrowia i życia zawodników, szczególnie mniej doświadczonych, którzy są mniej odporni na silniejsze i celniejsze ciosy zadawane przez profesjonalistów.
Zgoda dzierżyciela dobra prawnego nie ma charakteru absolutnego i może być ograniczana przez ustawodawcę, co ma miejsce w przypadku bójki.
Ustawodawca chroni w ten sposób dobro generalne w postaci moralności i porządku publicznego, a zgoda uczestników na narażenie własnego zdrowia wyłącza jedynie odpowiedzialność za indywidualne obrażenia ciała, nie legalizując czynu in genere. Z uwagi na to, autorzy kwalifikują wskazany stan faktyczny jako udział w bójce z art. 158 § 1 k.k. i w ich ocenie walczący odpowiadaliby karnie.
Wnioski
Artykuł jest ważnym głosem w debacie odnośnie do stosunku prawa karnego do freak fightów, kompleksowo analizując problem. Autorzy stworzyli typologię freak fightów, która ułatwi organom procesowym analizę poszczególnych stanów faktycznych i prawidłową reakcję prawnokarną.
W ślad za K. Szajorem i M. Wójcikiem należy podkreślić, że wszelkie freak fighty w konfiguracjach wieloosobowych powinny być rozpatrywane pod kątem wypełnienia znamion czynu zabronionego z art. 158 § 1 k.k.
Opracował Kordian Bielak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego
Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.
]]>0Redakcja<![CDATA[Zabójcza Triada, czyli jak udowodnić, że pirat drogowy godził się na śmierć]]>https://karne24.com/?p=58472026-05-23T07:28:03Z2026-05-19T18:33:48ZKolejne szokujące zdarzenia z udziałem piratów drogowych co jakiś czas wywołują ożywioną dyskusję na temat tego, czy zachowania takie powinny być traktowane jako zwykły wypadek czy zabójstwo. Pomocy w ocenie…
]]>Kolejne szokujące zdarzenia z udziałem piratów drogowych co jakiś czas wywołują ożywioną dyskusję na temat tego, czy zachowania takie powinny być traktowane jako zwykły wypadek czy zabójstwo. Pomocy w ocenie takich przypadków dostarczyć może koncepcja „Zabójczej Triady”zaprezentowana przez Łukasza Kraja z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Prokuraturze i Prawie.
Na przedstawioną przez Ł. Kraja koncepcję tzw. „Zabójczej Triady” składają się nadmierna prędkość, nienależyte obserwowanie przedpola jazdy oraz rażące naruszenie reguł w ruchu drogowym.
Problem jest wywołany brakiem jasnych kryteriów oceny zamiaru sprawcy, które mogłyby znaleźć zastosowanie do specyficznego kontekstu, jakim jest ruch drogowy. Koncepcja „Zabójczej Triady” dostarcza trzech takich kryteriów, w razie spełnienia których uzasadnione jest przyjęcie zamiaru wynikowego po stronie sprawcy, co otwiera drogę do zastosowania kwalifikacji prawnej z art. 148 k.k.
Prędkość jako akceptacja ryzyka
W myśl koncepcji „Zabójczej Triady”, nadmierna prędkość traktowana jest nie tylko jako jeden ze sposobów naruszenia reguł ostrożności, ale również jest obiektywny wskaźnik akceptacji ryzyka śmierci innych osób.
Mowa tutaj o przekroczeniu prędkości bezpiecznej, to znaczy takiej, która pozwala zachować bezpieczeństwo na drodze po uwzględnieniu nie tylko przepisów i przewidzianych w nich limitów prędkości na danym odcinku drogi, ale także sytuacji atmosferycznej, pola widzenia czy zachowania innych uczestników ruchu.
Nie jest zatem możliwe wskazanie konkretnej granicy, po przekroczeniu której sprawcy przypisać można zamiar ewentualny – prędkość nadmierna to innymi słowy wyraźne przekroczenie prędkości bezpiecznej, ta natomiast może różnić się w zależności od wielu czynników.
Ponieważ koncepcja „Zabójczej Triady” odnosi się do kryteriów przyjmowania w danej sytuacji faktycznej zamiaru wynikowego po stronie sprawcy, prędkość traktowana jest jako wykazanie akceptacji wysokiego ryzyka spowodowania śmierci innych uczestników ruchu. Osiągnięcie nadmiernej prędkości jest innymi słowy przekazaniem, zamanifestowaniem informacji o tym, że kierowca przewidywał i godził się na możliwość spowodowania skutku w postaci śmierci. Sprawca ujawnia swój stosunek psychiczny do samego skutku poprzez kontynuowanie jazdy z wiedzą, że prowadzi ona do utraty kontroli nad pojazdem.
Świadoma rezygnacja z kontroli
Drugim elementem „Zabójczej Triady” jest nienależyte obserwowanie przedpola jazdy. Nie chodzi tutaj o moment nieuwagi czy błąd kierowcy, ale o świadome przeniesienie wzroku z drogi na inny punkt podczas jazdy, którym może być przykładowo inny uczestnik wyścigu lub telefon. Jest to więc świadome podjęcie decyzji, by z dwóch opcji – skupienie się na drodze przed pojazdem oraz skupienie się na innym obiekcie – wybrać tą drastycznie zwiększającą ryzyko dla innych uczestników ruchu.
Co warto dodać, obserwowanie nie jest tym samym co samo patrzenie – jest to skuteczne monitorowanie sytuacji na drodze, które pozwala w razie potrzeby podjąć manewr obronny pozwalający uniknąć zderzenia z innym uczestnikiem ruchu.
Świadome ignorowanie sytuacji na drodze i skupienie zamiast tego uwagi na innym obiekcie znacząco zwiększa niebezpieczeństwo wypadku i jest dowodem na godzenie się na to, że może dojść do śmierci innej osoby.
Jest to dobrowolna rezygnacja z podstawowego środka bezpieczeństwa, czyli obserwacji drogi. Nie powinno zatem dziwić, że stanowi to poważny argument za przyjęciem zamiaru ewentualnego.
Demonstracyjne ignorowanie reguł
Trzecim elementem „Zabójczej Triady” jest rażące naruszenie reguł ostrożności (innych niż rozwinięcie nadmiernej prędkości, która stanowi odrębny element Triady).
Reguły ostrożności to normy mające na celu zwiększenie bezpieczeństwa w ruchu drogowym, które oparte są na konstrukcji „modelowego dobrego obywatela”. W kontekście drogowym jest to taki sposób poruszania się na drodze, który rozważny kierowca uznałby za odpowiedzialny i niegenerujący nadmiernego ryzyka dla innych uczestników ruchu.
Rażące naruszenie reguł ostrożności to takie zatem zachowanie, które odbiega od powyższego standardu nie tylko zauważalnie, ale w sposób oczywisty i jaskrawy.
Jako rażące naruszenie reguł ostrożności należałoby uznać jazdę pod prąd, przejeżdżanie na skrzyżowaniu na czerwonym świetle, organizowanie nielegalnego wyścigu czy wyprzedzanie w pobliżu przejść dla pieszych.
Takie rażące naruszenie nie jest działaniem odruchowym – jest wyborem określonego sposobu jazdy (takiego, który intensyfikuje zagrożenie dla innych uczestników ruchu). Co więcej, każdy kierowca powinien znać te reguły i wiedzieć, do jakich skutków może prowadzić ich złamanie. Drastyczne naruszenie tychże zasad stanowi zatem dowód na co najmniej przewidywanie możliwości spowodowania skutku śmiertelnego.
Rażące naruszenie zasad ostrożności w ruchu drogowym stanowi także ostateczny dowód na złą wolę sprawcy – wobec trudności dowodowych w ustaleniu nadmiernej prędkości czy nienależytego obserwowania przedpola jazdy, fakt rażącego naruszenia owych reguł stanowi wskazówkę wskazującą na wystąpienie zamiaru ewentualnego.
„Zabójcza Triada” w praktyce
Zgodnie z przedstawioną koncepcją „Zabójczej Triady” w razie wystąpienia kumulacji trzech elementów (nadmiernej prędkości, nienależytej obserwacji przedpola jazdy oraz rażącego naruszenia reguł ostrożności) racjonalne i najbardziej trafne wydaje się przyjęcie założenia o występowaniu zamiaru wynikowego po stronie sprawcy.
W problematycznych przypadkach zdarzeń drogowych, które wywołują wątpliwości w orzecznictwie co do ich kwalifikacji, koncepcja „Zabójczej Triady” jawi się jako znaczna pomoc dla organów stosujących prawo i szansa na wyeliminowanie niespójności interpretacyjnych.
Konieczność koniunkcji wszystkich trzech komponentów oznacza także, że znacznie surowsza kwalifikacja prawna w postaci zabójstwa (zamiast wypadku ze skutkiem śmiertelnym) zarezerwowana pozostanie dla najpoważniejszych i najbardziej szokujących zdarzeń drogowych. W obliczu problemów z zastosowaniem tradycyjnych koncepcji rozumienia zamiaru ewentualnego, „Zabójcza Triada” stanowi dobrą odpowiedź na wyzwanie, jakim jest konieczność ustalenia znaczenia pojęcia „godzenie się” w relatywnie nowym środowisku społecznym, jakim jest ruch drogowy o nieznanej do tej pory intensywności.
Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego
Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.
]]>0Redakcja<![CDATA[XX Bielańskie Kolokwium Karnistyczne: Nauka prawa karnego w służbie praktyce. Jak wykładać przepisy w dobie niekonstytucyjnych i niespójnych kodyfikacji karnych. Warszawa, 14 maja 2026 r.]]>https://karne24.com/?p=58232026-05-21T12:48:36Z2026-05-14T14:37:22Z14 maja 2026 r. odbyła się Ogólnopolska Konferencja Naukowa pt. „Nauka prawa karnego w służbie praktyce. Jak wykładać przepisy w dobie niekonstytucyjnych i niespójnych kodyfikacji karnych” w ramach XX Bielańskiego…
]]>14 maja 2026 r. odbyła się Ogólnopolska Konferencja Naukowa pt. „Nauka prawa karnego w służbie praktyce. Jak wykładać przepisy w dobie niekonstytucyjnych i niespójnych kodyfikacji karnych” w ramach XX Bielańskiego Kolokwium Karnistycznego. Obrady mają miejsce na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.
Konferencję otworzył prof. dr hab. Jarosław Majewski z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Następnie głos został przekazany prof. dr. hab. Stanisławowi Hocowi, moderatorowi konferencji.
Pierwszy referat, pt. „Supremacja czy pierwszeństwo? Zakres sędziowskich obowiązków wynikający z wyroków TSUE”, wygłosiła prof. dr hab. Hanna Kuczyńska z Polskiej Akademia Nauk.
Profesor zwróciła uwagę sąd europejski w każdym wyroku rozpoczyna od „Adama i Ewy” – uzasadnia swoją właściwość, pierwszeństwo prawa unijnego i fundamenty praw podstawowych. Dopiero po tym przechodzi do sedna rozstrzygnięcia. Następnie Profesor wskazała na najważniejsze obowiązki sędziowskie wynikające z wyroków TSUE. Szczególną uwagę zwróciła na możliwość uznawania rozstrzygnięć sądu wyższej instancji lub sądu konstytucyjnego, gdy któryś z nich intepretuje prawo polskie z pominięciem albo wręcz w sprzeczności z prawem europejskim.
Drugi referat, pt. „Jak postępować, kiedy nadmierna surowość przepisów wyznaczających «granice kary przewidziane przez ustawę» (art. 53 § 1 k.k.) uniemożliwia in concreto orzeczenie kary sprawiedliwej?”, wygłosił prof. dr hab. Jarosław Majewski z Uniwersytetu Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie.
Profesor wskazał, że dyrektywy wymiaru kary to kierunkowe wyboru określonych konsekwencji. W sytuacji kolizji różnych uregulowań ustawowych, sąd musi limitować wymiar kary regułą stopnia winy, powołując się wprost na art. 53 § 1 k.k. Zaznaczył przy tym, że kara nie może być wymierzana w sposób automatyczny, wyłącznie w oparciu o ustawowe zagrożenie. Jak podkreślił Profesor, rolą sądu jest stosowanie przepisów w taki sposób, aby końcowe rozstrzygnięcie pozostawało sprawiedliwe także z perspektywy konkretnej sprawy i konkretnego sprawcy.
Trzeci referat, pt. „Zastosowanie przepisu ustanowionego w wadliwym procesie legislacyjnym jako osnowa zarzutu odwoławczego albo źródło zarzutu kasacyjnego”, wygłosił prof. dr hab. Piotr Kardas z Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Profesor przekonywał, że zarzut konstruowałby w oparciu o art. 1 k.p.k. i przepis szczegółowy istotny w danej sprawie. Wskazał również na znaczenie prawidłowości procesu legislacyjnego dla oceny stosowania norm prawnych w postępowaniu karnym. Profesor zwrócił uwagę, że problem ten może mieć istotne znaczenie zarówno na etapie postępowania odwoławczego, jak i przy formułowaniu zarzutów kasacyjnych.
Czwarty referat, pt. „Instytucja tzw. małego świadka koronnego w praktyce orzeczniczej sądów karnych a stosowanie procesowych narzędzi urzeczywistniających reguły rzetelnego procesu z art. 45 Konstytucji RP i art. 6 EKPC”, wygłosił prof. dr hab. Jerzy Skorupka z Uniwersytetu Wrocławskiego.
Profesor omówił praktyczne aspekty stosowania instytucji tzw. małego świadka koronnego w postępowaniach karnych oraz związane z tym problemy procesowe. Szczególną uwagę poświęcił gwarancjom rzetelnego procesu, wskazując na znaczenie standardów wynikających zarówno z Konstytucji RP, jak i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Piąty referat, pt. „Zmiany w zakresie przepisów o warunkowym zwolnieniu na podstawie ustawy z 7 lipca 2022 r. i problem ich zgodności z Konstytucją RP oraz standardami międzynarodowymi”, wygłosił dr hab. Jerzy Lachowski, prof. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Profesor rozpoczął od tego, że instytucja warunkowego przedterminowego zwolnienia z wykonania kary pozbawienia wolności została zmasakrowana nowelizacją Kodeksu karnego dokonana ustawą z 7 lipca 2022 r. W dalszej części wystąpienia analizował wpływ wprowadzonych zmian na praktykę wykonywania kar oraz sytuację osób skazanych ubiegających się o warunkowe zwolnienie. Profesor odniósł się także do kwestii zgodności nowych rozwiązań z konstytucyjnymi standardami ochrony praw jednostki oraz regulacjami prawa międzynarodowego.
Szósty referat, pt. „Kara łączna w świetle regulujących jej orzekanie przepisów intertemporalnych”, wygłosił dr Konrad Lipiński z Uniwersytetu Wrocławskiego.
Doktor rozpoczął od tego, że różnica między orzekaniem kary łącznej w wyroku łącznym i wyroku skazującym zachodzi jedynie w zakresie technicznym/procesowym, albowiem sytuacja skazanego jest identyczna, w nawiązaniu do słów prof. Juliusza Makarewicza. Następnie omówił trzy możliwości stosowania przepisów intertemporalnych dotyczących kary łącznej: 1. sekwencyjne stosowanie przepisów intertemporalnych (od najnowszych „wstecz”), 2. stosowanie wyłącznie przepisu „starego” (najbliższego prawomocnym skazaniom), 3. stosowanie wyłącznie najnowszego przepisu intertemporalnego. Doktor Lipiński skomentował, że pierwsza możliwość nie znalazła zastosowanie w praktyce. Zwrócił uwagę, że wyrok łączny miał zrównywać sytuację skazanego, a ją różnicuje. Na koniec wskazał, że najspójniejszym teoretycznie rozwiązaniem jest wyeliminowanie aktualnego przepisu temporalnego oraz konsekwentnie poprzednich przepisów intertemporalnych.
Siódmy referat, pt. „Brak zgody czy brak sprzeciwu, czyli jak wykładać przepisy dotyczące przestępstw zgwałcenia na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego, sądów powszechnych oraz nowelizacji rozdziału XXV k.k. obowiązującej od dnia 13 lutego 2025 r.”, wygłosili dr Piotr Zakrzewski z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie i dr Dominika Czerniak z Uniwersytetu Wrocławskiego.
Referenci analizowali zmiany w sposobie interpretacji znamion przestępstwa zgwałcenia w kontekście najnowszej nowelizacji Kodeksu karnego oraz dotychczasowego orzecznictwa. Doktor Zakrzewski skoncentrował się przede wszystkim na teoretycznych aspektach wykładni przepisów dotyczących przestępstwa zgwałcenia oraz ewolucji sposobu rozumienia znamion tego czynu w doktrynie prawa karnego. Z kolei Doktor Czerniak poświęciła uwagę relacji pomiędzy pojęciem braku zgody a brakiem sprzeciwu oraz konsekwencjom przyjęcia określonego modelu wykładni dla praktyki stosowania prawa.
Ósmy referat, pt. „Czy art. 178a k.k. i 87 k.w. zawierające znamiona «pod wpływem» i «po użyciu» są sprzeczne z zasadą nullum crimen sine lege certa?”, wygłosiła dr hab. Agnieszka Barczak-Oplustil, prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Profesor analizowała znaczenie pojęć „pod wpływem” oraz „po użyciu” w kontekście konstytucyjnej zasady określoności przepisów prawa karnego. Wskazała, że mimo pojawiających się wątpliwości interpretacyjnych art. 178a k.k. i art. 87 k.w. nie są sprzeczne z zasadą nullum crimen sine lege certa. Profesor podkreśliła również, że ich wykładnia została w znacznym stopniu doprecyzowana zarówno w orzecznictwie, jak i praktyce stosowania prawa.
Następnie odbyła się dyskusja, której moderatorem był dr hab. Szymon Tarapata, prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Konferencję podsumował Profesor Jarosław Majewski i podziękował wszystkim referentom, a także uczestnikom za dyskusję.
Zdjęcie ilustracyjne wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach programu Społeczna odpowiedzialność nauki II
]]>0Redakcja<![CDATA[Szczególna rola obrońcy w kontrowersyjnych sprawach karnych]]>https://karne24.com/?p=58182026-05-23T07:50:21Z2026-04-27T11:58:27ZW przypadku kontrowersyjnych spraw społeczeństwo często dziwi się, że ktokolwiek podjął się obrony osoby oskarżonej o zabójstwo czy przestępstwa seksualne. Jednak właśnie w takich sprawach rola obrońcy ma szczególne znaczenie…
]]>W przypadku kontrowersyjnych spraw społeczeństwo często dziwi się, że ktokolwiek podjął się obrony osoby oskarżonej o zabójstwo czy przestępstwa seksualne. Jednak właśnie w takich sprawach rola obrońcy ma szczególne znaczenie – analizują Kordian Bielak i Jakub Tomaszek z Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Szokujące sprawy pokroju zabójstwa dokonanego ze szczególnym okrucieństwem, pedofilii lub zgwałcenia dokonanego przez cudzoziemca sprawiają, że media oraz społeczeństwo są nimi szczególnie zainteresowane. Zwykle wiąże się to również z mnóstwem hejtu skierowanego w stronę oskarżonego, a nierzadko również jego obrońcy, w którym widzi się “adwokata diabła”, człowieka na tyle zdemoralizowanego, że ma czelność walczyć o uniewinnienie sprawcy, który w oczach społeczeństwa już dawno został skazany.
Społeczeństwo żądne krwi
„Mi by było wstyd kogoś takiego bronić”, „Prawo do obrony? Jakie prawo do obrony miała [tu imię ofiary]” – na takie i podobne komentarze możemy natknąć się w mediach społecznościowych, czytając doniesienia o szczególnie rażących i medialnych przestępstwach. Wiążą się one z dwoma stronami tego samego, a przynajmniej podobnego medalu.
Z jednej strony problem roli obrońcy w postępowaniu karnym polega na tym, że często postrzegany jest on jako ktoś, kogo podstawowym celem jest uchronienie oskarżonego od odpowiedzialności karnej.
Tak było na przykład w maju 2025 roku, gdy po zabójstwie na kampusie Uniwersytetu Warszawskiego, sugerowano, że do obrony Mieszka R. zatrudniono obrońcę, który będzie próbował uczynić z niego niepoczytalnego (zobacz artykuł). Z drugiej zaś strony jawi się problem dotyczący prawa do obrony. Szczególnie w dość oczywistych sprawach medialnych odbiera się je oskarżonym, bo przecież wszystko jest jasne, oczywiste, a zbrodnia nie może pozostać bez kary.
Uniwersalizm prawa do obrony
Ochrona praw oskarżonego jest elementem silnie zakorzenionym w naszej kulturze prawnej. Wynika ona w pierwszej kolejności z naszej Konstytucji, ale znajduje również istotne miejsce w międzynarodowych i europejskich konwencjach. Ma ona wreszcie wyraz w regulacjach Kodeksu postępowania karnego.
Akty te wyrażają dwie podstawowe idee. Pierwszą z nich jest domniemanie niewinności oskarżonego, które obalić może wyłącznie prawomocny wyrok sądu. Nakazuje ono przede wszystkim organom procesowym, ale również mediom, a nawet zwykłym obywatelom powstrzymanie się od przedwczesnej oceny zdarzenia, stanowiącego potencjalne przestępstwo (w skrajnych przypadkach nie jest wykluczona odpowiedzialność karna za tego typu działania). Tuż za tą zasadą podąża prawo do obrony, nad którym pochylimy się później. Ich znaczenie jest na tyle doniosłe, że w literaturze zalicza się je do naczelnych zasad procesu karnego, czyli regulacji o znaczeniu podstawowym dla całego systemu prawa karnego procesowego.
Każdy ma prawo do obrony
Wskazane wcześniej reakcje społeczeństwa pokazują, że ludzie w kontrowersyjnych sprawach z góry skazują oskarżonego i chcą dla niego szybkiego oraz surowego wyroku. Należy jednak pamiętać, że każdy ma prawo do obrony, w ramach którego może m.in. kłamać w swoich wyjaśnieniach bez ponoszenia odpowiedzialności karnej, samodzielnie składać wnioski dowodowe czy ustanowić maksymalnie 3 obrońców, którzy mają obowiązek działać na jego korzyść. Ponadto w przypadku, gdy oskarżony nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny, może żądać wyznaczenia przez sąd obrońcy z urzędu.
Istnieją również sytuacje, gdy udział obrońcy w postępowaniu karnym jest obligatoryjny. Oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli:
nie ukończył 18 lat;
jest głuchy, niemy lub niewidomy;
zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy był poczytalny w czasie popełnienia czynu zabronionego;
zachodzi uzasadniona wątpliwość czy stan jego zdrowia psychicznego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny;
jest oskarżony o zbrodnię;
sąd uzna to za niezbędne ze względu na inne okoliczności utrudniające obronę.
Udział obrońcy w sprawie Mieszka R. był więc obligatoryjny nie tylko ze względu na wątpliwości co do jego poczytalności w czasie popełnienia czynu, ale również przez to, że został oskarżony o zabójstwo będące zbrodnią.
Obrońca gwarantem równowagi stron
Obrońcą może być adwokat lub radca prawny, który po ustanowieniu przez oskarżonego lub wyznaczeniu z urzędu przez sąd ma prawo działać w całym postępowaniu, nie wyłączając czynności po uprawomocnieniu się orzeczenia. Ma on niezwykle ważną rolę, szczególnie w zakresie czynności dowodowych, w których oskarżony nie może uczestniczyć, podczas gdy prawo takie ma prokurator czy pełnomocnik pokrzywdzonego, a doskonałymi przykładami są przesłuchania w trybie art. 185a (małoletni pokrzywdzony) oraz 185c (pokrzywdzony przestępstwami z art. 197-199 k.k.) k.p.k.
W przypadku braku obrońcy oskarżony byłby pozbawiony możliwości obrony przed zeznaniami pokrzywdzonego w sprawie, która zdecydowanie wywołałaby poruszenie społeczne.
Istnieje również przymus adwokacko-radcowski przy wnoszeniu niektórych pism procesowych, w tym środków zaskarżenia, który powoduje, że bez pomocy obrońcy oskarżony byłby pozbawiony możliwości odwołania się od niekorzystnego orzeczenia sądu lub innej decyzji procesowej. Jednocześnie przymus ten jest gwarancją, że pismo procesowe będzie przygotowane w odpowiedni sposób oraz zostaną dopilnowane lub ewentualnie przywrócone terminy zawite na jego wniesienie, więc można stwierdzić, że jest to kolejny przejaw prawa do obrony gwarantowanego oskarżonemu.
Należy pamiętać, że obrońca nierzadko sam nie wierzy w niewinność oskarżonego, jednak wykonując swoją pracę musi robić wszystko, aby jego klient nie został skazany. Niestety ludzie czasami tego nie rozumieją i dochodzi do hejtu, a nawet gróźb w stronę obrońców. Na szczęście w Polsce nigdy nie doszło do scen rodem z filmu “Czas zabijania”, ale obowiązkiem wszelkich mediów przy okazji kontrowersyjnych spraw jest przypominanie, że każdy ma prawo do obrony, a obrońca jedynie wykonuje swoją pracę, nie popierając popełnionego przestępstwa.
Podsumowanie
Prawo do obrony stanowi zatem fundament współczesnego państwa prawa. Każdy kraj, który chce za taki uchodzić, powinien je zatem respektować. Nawet bowiem najcięższe zbrodnie, w tym te oczywiste, a może nawet przede wszystkim one, nie powinny przyzwalać na odstępowanie od najwyższych standardów postępowania i aksjologii wynikającej z fundamentów naszej kultury prawnej.
Natomiast rolą obrońcy jest zagwarantować oskarżonemu, że te standardy będą utrzymane w razie postawienia go przed sądem.
Opracowali: Jakub Tomaszek i Kordian Bielak – studenci prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego
Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.
]]>0Redakcja<![CDATA[Alternatywna wizja przestępstwa zgwałcenia w Państwie i Prawie: lepiej pojęcie wyjaśnić, niż zmieniać]]>https://karne24.com/?p=58062026-05-25T18:04:10Z2026-04-20T11:35:53ZNowelizacja kodeksu karnego z 13.02.2025 zmieniła brzmienie art. 197 k.k. tak, by zbliżyć definicję przestępstwa zgwałcenia do koncepcji „tak znaczy tak”. Wiele problemów interpretacyjnych pozostaje jednak aktualnych mimo nowelizacji. Jednym…
]]>Nowelizacja kodeksu karnego z 13.02.2025 zmieniła brzmienie art. 197 k.k. tak, by zbliżyć definicję przestępstwa zgwałcenia do koncepcji „tak znaczy tak”. Wiele problemów interpretacyjnych pozostaje jednak aktualnych mimo nowelizacji.
Jednym z podstawowych problemów jest stosowanie przez sądy tzw. „oporowej” interpretacji znamion przestępstwa zgwałcenia. Zgodnie z nią, opór wobec działań sprawcy stawiany przez ofiarę i jego przełamanie przez sprawcę jest konstytutywnym elementem przemocy, a więc jednego z niedozwolonych sposobów doprowadzania do stosunku seksualnego. W konsekwencji, wobec braku zamanifestowania oporu, niemożliwe jest przypisanie sprawcy odpowiedzialności karnej. Mimo krytyki takiego podejścia także przez Sąd Najwyższy, wciąż występuje ono w praktyce.
Rozwiązaniem może być proponowana przez Łukasza Kraja zmiana definicji przestępstwa zgwałcenia.
Proponowana przez autora definicja sprowadza się do umieszczenia w przepisie art. 197 kodeksu karnego zwrotu „kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, niezależnie od jakiejkolwiek formy sprzeciwu bądź jego braku, podlega karze…”.
Opór nie jest warunkiem przemocy
Problemów z „oporową” interpretacją definicji przestępstwa zgwałcenia jest kilka. Pierwszym z nich jest fakt, że nie znajduje ona żadnego oparcia w brzmieniu kodeksu karnego. Przepis art. 197 k.k. nie wspomina o konieczności przełamania oporu przez sprawcę. Oczywiście, w sytuacji, gdy opór ofiary występuje dużo łatwiej jest udowodnić wystąpienie przemocy. Przełamywaniu oporu towarzyszą najczęściej obrażenia ciała, ślady walki, uszkodzenia ubrania czy ślady DNA. Czynniki te stanowią dowody, których przedstawienie w sądzie znacząco ułatwi skazanie sprawcy.
Trudności dowodowe jakie mogą pojawić się w przypadku braku wystąpienia oporu i jego przełamania, nie mogą jednak prowadzić do wniosku, że sam opór jest warunkiem koniecznym do realizacji znamienia „przemocy”.
W treści przepisu brak jest bowiem jakichkolwiek przesłanek do przyjęcia takiego wniosku.
Niespójność w kodeksie
Argumentów za odrzuceniem interpretacji pojęcia „przemoc” odnoszącej się do oporu ofiary dostarcza także porównanie artykułu 197 z innymi przepisami kodeksu karnego. Przestępstwem sprowadzającym się do użycia przemocy celem doprowadzenia ofiary do niekorzystnego dla niej rozporządzenia jej dobrem prawnym (w tym przypadku mieniem) jest także rozbój z art. 280 k.k. W przypadku tego czynu zabronionego przyjmuje się, że wystąpienie oporu ofiary nie jest konieczne do uznania, że doszło do przestępstwa. Przyjęcie „oporowej” koncepcji zgwałcenia wprowadziłoby zatem niespójności wewnątrz samego kodeksu karnego. Prowadziłoby to do sytuacji, w której zbliżone do siebie znamiona czynów zabronionych rozumiane byłyby w zupełnie inny sposób.
Ponadto, wartość dobra prawnego w postaci wolności seksualnej jest większa niż w przypadku mienia, więc logiczne wydaje się przyjęcie interpretacji chroniących ofiarę zgwałcenia w większym stopniu.
Kierunek wyznaczony przez prawo międzynarodowe
Kolejnym problemem związanym z „oporową” koncepcją zgwałcenia jest międzynarodowy kontekst omawianego przepisu. Tzw. konwencja stambulska, czyli ratyfikowana przez Polskę umowa międzynarodowa, nakłada na państwa strony obowiązek adaptacji swoich regulacji dot. przestępstwa zgwałcenia w ten sposób, by były one oparte o model koncepcji „tak znaczy tak”. Zgodnie z tą koncepcją, zgwałcenie ma miejsce, gdy sprawca podejmuje aktywność seksualną bez zgody drugiej osoby, a nie jedynie w przypadku przełamania jej sprzeciwu.
Nie będzie zatem kontrowersyjne stwierdzenie, że „oporowe” rozumienie przemocy sprzeczne jest z koncepcją „tak znaczy tak”.
To zgoda, a nie opór lub jego brak, stoją w centrum zakładanej przez konwencję stambulską koncepcji.
Wyeliminowanie z praktyki orzeczniczej koncepcji „oporowej” przybliży Polskę do realizacji obowiązków wynikających z prawa międzynarodowego.
Wyjaśnianie przepisu
Propozycja zmiany przepisu przedstawiona przez Ł. Kraja sprowadza się do dodania do treści przepisu tzw. znamienia wyjaśniającego o treści „niezależnie od jakiejkolwiek formy sprzeciwu bądź jego braku”. Znamię wyjaśniające to taki element przepisu, który w przeciwieństwie do znamion właściwych nie określa jakie zachowanie jest przestępstwem, a jakie nie – precyzuje ono za to jak należy interpretować właściwe znamiona danego czynu zabronionego. Oznacza to, że organ stosujący prawo nie dokonuje subsumpcji zachowania sprawcy pod takie znamię, a jedynie używa go, by poprawnie zinterpretować pozostałe elementy przepisu. W przypadku analizowanego przestępstwa, funkcją znamienia wyjaśniającego jest doprowadzenie do prawidłowej interpretacji znamienia „przemoc”.
Posłużenie się znamieniem wyjaśniającym jest dobrym pomysłem szczególnie dlatego, że to właśnie błędna wykładnia przepisu, a nie sam zestaw znamion właściwych jest przyczyną omówionych powyżej problemów. Sam katalog zachowań sprawcy jest wystarczająco szeroki, by odpowiedzieć na potrzeby praktyki i brak jest konieczności jego poszerzania.
Przemoc bez dodatków
Zmiana proponowana przez Ł. Kraja ma kilka plusów. Po pierwsze, wystąpienie oporu fizycznego lub innej formy sprzeciwu ofiary wobec działań sprawcy stałoby się okolicznością irrelewantną dla organów ścigania oraz sądów. Przemoc w rozumieniu Kodeksu karnego to oddziaływanie siłą fizyczną na osobę lub rzecz w celu przymuszenia osoby do konkretnego działania, zaniechania lub znoszenia. Przyjęcie nowej wersji przepisu sprawiłoby, że niemożliwym stałoby się dodawanie do tej definicji dodatkowych elementów odnoszących się do przełamywania oporu ofiary. W konsekwencji niemożliwe stałoby się także argumentowanie, że brak wystąpienia oporu oznacza, że przemoc nie wystąpiła i w konsekwencji czyn nie wypełnia znamion przestępstwa.
Ponieważ okoliczność wystąpienia sprzeciwu ofiary lub jego braku stałaby się bez znaczenia dla postępowania karnego, zmiana przepisu oszczędziłaby także ofiarom wielu upokarzających pytań o ich zachowanie, takich jak np. „czy ofiara płakała” albo „czy swoim zachowaniem nie wyraziła przypadkiem zgody na obcowanie płciowe”. Propozycja stanowi przeniesienie środka ciężkości z działania ofiary (dowodzenie czy opór wystąpił czy nie), na działanie sprawcy (dowodzenie, czy doszło do zastosowania przemocy czy nie).
Przyjęcie zmienionej wersji przepisu doprowadziłoby także do zwiększenia komunikatywności tekstu ustawy, która stałaby się tym samym bardziej zrozumiała dla obywateli i organów ścigania, np. Policji. Jasność prawa nie tylko stanowi wartość samą w sobie, ale jest także jedynym sposobem na uniknięcie błędów w jego stosowaniu.
Propozycja Ł. Kraja wydaje się także bardziej kompromisowa niż obecne brzmienie kodeksu karnego, któremu towarzyszyły liczne kontrowersje i wątpliwości odnoszące się do gwarancji procesowych w trakcie jego przyjmowania. Może to prowadzić do lepszej społecznej recepcji nowelizacji ustawy.
Podsumowanie
Poważnym problemem praktyki orzeczniczej w Polsce jest stosowanie tzw. koncepcji oporowej, zgodnie z którą do stwierdzenia wystąpienia przemocy, która jest jednym ze znamion przestępstwa zgwałcenia, konieczne jest przełamanie oporu ofiary przez sprawcę.
Przyjęta w 2025 r. nowelizacja kodeksu karnego nie stanowi gwarancji rozwiązania tego problemu. Wobec tego konieczne wydaje się wprowadzenie definicji zgwałcenia, która wprost uniemożliwia sądom zastosowanie koncepcji oporowej. Dobrym rozwiązaniem jest dodanie do przepisu penalizującego zgwałcenie dodatkowego znamienia wyjaśniającego o treści „niezależnie od jakiegokolwiek sprzeciwu bądź jego braku”. Doprowadzi to do wyeliminowania błędnej praktyki orzeczniczej, co przysłuży się to lepszej ochronie ofiar, a także uczyni zadość przepisom prawa materialnego.
Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego
Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.
]]>0Redakcja<![CDATA[Alienacja rodzicielska a prawo karne. Projekt może wylać dziecko z kąpielą]]>https://karne24.com/?p=57982026-04-20T13:58:36Z2026-04-15T17:12:30ZGdy przepisy prawa rodzinnego oraz Kodeksu postępowania cywilnego nie wystarczą do prawidłowej egzekucji prawa do kontaktów z dzieckiem, politycy próbują rozwiązać problem sięgając po prawo karne. Jednak błędna konstrukcja przepisu…
]]>Gdy przepisy prawa rodzinnego oraz Kodeksu postępowania cywilnego nie wystarczą do prawidłowej egzekucji prawa do kontaktów z dzieckiem, politycy próbują rozwiązać problem sięgając po prawo karne. Jednak błędna konstrukcja przepisu może prowadzić do szerszej penalizacji niż chcą projektodawcy.
8 stycznia 2026 r. do Sejmu wpłynął projekt wprowadzenia nowych typów czynu zabronionego – art. 209a k.k. oraz art. 106a k.w., które w założeniu partii Konfederacja mają penalizować utrudnianie kontaktów z dzieckiem. Zostały one jednak skonstruowane w taki sposób, że mogą nie spełniać swojej funkcji.
Utrudnianie kontaktów z dzieckiem, zwane alienacją rodzicielską, jest problemem, którego doświadcza część osób uprawnionych do nich na podstawie orzeczenia sądowego lub ugody z osobą, pod której pieczą dziecko pozostaje. Projektodawcy podnoszą, że takie postępowanie może mieć destrukcyjny wpływ na rozwój dziecka oraz jego stan psychofizyczny. Warto jednak zauważyć, że podobne skutki mogą wywołać sytuacje, gdy to osoba uprawniona unika kontaktów z dzieckiem, np. po założeniu nowej rodziny, lub gdy rodzic z zakazem kontaktów nachodzi dziecko, szczególnie, że w ostatnim przypadku zakaz kontaktu często wynika z wcześniejszej przemocy wobec dziecka.
Obecnie problem naruszania zasad kontaktu z dzieckiem reguluje art. 59815 k.p.c., który pozwala sądowi rodzinnemu nakazać osobie łamiącej zasady kontaktu z dzieckiem zapłatę oznaczonej sumy pieniężnej na rzecz drugiej strony za każdorazowe naruszenie.
Ma on zastosowanie zarówno w sytuacji, gdy zasady narusza osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, jak i gdy robi to osoba uprawniona do kontaktów z dzieckiem lub osoba, której tego kontaktu zakazano. Jest to kompleksowe rozwiązanie, które traktuje obie strony swoistego konfliktu równo.
Część prawników oraz psychologów twierdzi jednak, że obecnie funkcjonujący system walki z alienacją rodzicielską jest nieskuteczny (zobacz artykuł), ponieważ zdarza się, że rodzic, pod którego pieczą dziecko pozostaje, kontynuuje swoje praktyki pomimo płacenia uprawnionemu znacznych sum pieniężnych w ramach ,,kary”. Problem został zauważony już przez Sejm VIII kadencji, jednak projekt ówczesnego rządu uległ dyskontynuacji 12 listopada 2019 roku (zobacz projekt). Propozycja Konfederacji jest więc kolejną próbą walki z omawianym zjawiskiem, jednak posiada mnóstwo mankamentów, które musiałyby zostać usunięte, jeśli w ogóle przepis ma wejść w życie.
Rozbudowany, ale pusty przepis
Sprawca czynu zabronionego z art. 209a k.k. musi uporczywie uchylać się od wykonania obowiązku utrzymywania kontaktów lub sprawowania opieki nad małoletnim lub związanego z nimi obowiązku wydania małoletniego. Obowiązki te mają wynikać z orzeczenia sądowego, ugody sądowej lub ugody zawartej przed mediatorem. Należy jednak zauważyć, że obowiązki kontaktu z małoletnim oraz sprawowania nad nim opieki wynikają z posiadania władzy rodzicielskiej, a nie orzeczenia sądowego ani ugody, więc przepis zawiera błędy merytoryczne. Ponadto ,,uporczywość” zakłada powtarzalność zachowania, więc kontrowersyjne jest uwzględnianie ugód zawartych przed mediatorem niezatwierdzonych przez sąd, gdyż co do zasady sądy nadają im klauzule wykonalności na tyle szybko, że nie będzie zachodziło uporczywe uchylanie się od obowiązków wynikających z ugody zawartej przed mediatorem.
Znamię “uchylania się od obowiązku wydania małoletniego” odzwierciedla zamysł projektodawców, którzy chcą karać za utrudnianie kontaktów z dzieckiem.
Jednak powiązanie tego obowiązku z pozostałymi dwoma, które jak wspomniano nie wynikają z orzeczenia sądowego ani ugody, lecz przepisów prawa rodzinnego sprawia, że potencjalnie przepis może pozostać pusty, a problem ten został zauważony w opinii Prokuratora Generalnego, który ocenił projekt jednoznacznie negatywnie (zobacz opinię). Można argumentować, że jedynie obowiązek wydania małoletniego musi wynikać z orzeczenia sądowego lub ugody, ale w celu rozwiania wątpliwości należałoby dokonać gruntownej zmiany treści przepisu na dalszych etapach procesu legislacyjnego lub wycofać obecny projekt w celu wniesienia nowej propozycji legislacyjnej nie zawierającej rażących błędów.
Art. 106a k.w. ma penalizować każdorazowe niestosowanie się do orzeczonego przez sąd albo ustalonego w ugodzie sądowej lub w ugodzie zawartej przed mediatorem sposobu utrzymywania kontaktów z małoletnim lub sposobu sprawowania opieki nad małoletnim i związanego z nim obowiązku wydania małoletniego. Wykroczenie to w swoim kształcie jest podobne do art. 59815 k.p.c., a obwiniony zostałby ukarany grzywną (do 5000 zł) lub naganą. Mimo braku błędów merytorycznych, należy ocenić negatywnie pomysł wprowadzenia proponowanego przepisu, gdyż art. 59815 k.p.c. przy ustaleniu odpowiednio wysokiej sumy pieniężnej może być bardziej dolegliwy niż grzywna, a co ważniejsze pieniądze trafiają do opiekunów małoletniego i mogą zostać przeznaczone na jego potrzeby.
Zbyt wysokie sankcje za alienację
Projektodawcy postulują, aby art. 209a zagrożony był karą grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawiania wolności do roku, podobnie jak art. 209 k.k. penalizujący niealimentację, na co wprost wskazano w uzasadnieniu. Zgodnie z art. 33 § 1a pkt 1 k.k. grzywna orzekana za to przestępstwo nie mogłaby być niższa niż 50 stawek dziennych, co w połączeniu z wysokością jednej stawki dziennej pozwoliłoby orzec grzywnę o łącznej wartości od 500 do 100 000 zł. Kara pozbawienia wolności może wydawać się kontrowersyjna, jednak należy pamiętać, że sąd może warunkowo zawiesić wykonanie kary pozbawiania wolności w wymiarze nieprzekraczającym roku, jednocześnie zobowiązując skazanego do respektowania zasad kontaktu z dzieckiem pod rygorem odwieszenia zawieszonej kary.
Krytycznie oceniam postulat dodania do art. 93c k.k., określającego wymogi podmiotowe orzekania środka zabezpieczającego, punktu 6 w brzmieniu “w razie skazania za przestępstwo określone w art. 209a k.k.”
Projektodawcy wskazują, że pozwoliłoby to skierować skazanego na terapię, w wyniku której doszłoby do działania wychowawczego i uświadamiającego, dzięki czemu potencjalnie zapobiegłoby się ponownemu popełnieniu przestępstwa. Alienacja rodzicielska nie jest jednak sytuacją o porównywalnej społecznej szkodliwości co m.in. popełnienie przestępstwa w związku z zaburzeniem preferencji seksualnych, czy uzależnieniem od alkoholu, więc nie ma racjonalnych przesłanek, aby w razie skazania orzekać środek zabezpieczający.
Należy pamiętać, że prawo karne jest ultima ratio i powinno się po nie sięgać tylko wtedy, gdy inne dziedziny prawa są niewystarczające do rozwiązania problemu. Zamiast próby penalizacji alienacji rodzicielskiej, lepiej zwalczać zjawisko poprzez zmianę odpowiednich przepisów k.p.c., np. wprowadzając możliwość skierowania naruszającego zasady kontaktu z małoletnim na terapię. Dopiero gdy nowe rozwiązania zawiodą, można zastanowić się nad penalizacją, jednak przyszłe proponowane przepisy nie powinny zawierać tak rażących błędów jak omawiany projekt.
Opracował Kordian Bielak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego
Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.
]]>0Redakcja<![CDATA[Kłamstwo w łóżku a prawo karne – gdzie zaczyna się przestępstwo?]]>https://karne24.com/?p=57862026-04-09T21:24:03Z2026-04-02T07:24:03ZInterpretacja pojęcia „podstęp”, którym posługuje się ustawodawca w treści artykułu 197 kodeksu karnego wywołuje spore kontrowersje. Niejasne jest bowiem, czego ma dotyczyć wprowadzenie partnera w błąd, by stosunek seksualny uznany…
Interpretacja pojęcia „podstęp”, którym posługuje się ustawodawca w treści artykułu 197 kodeksu karnego wywołuje spore kontrowersje. Niejasne jest bowiem, czego ma dotyczyć wprowadzenie partnera w błąd, by stosunek seksualny uznany został za zgwałcenie.
Michał Grudecki proponuje przyjęcie szerokiej interpretacji pojęcia podstępu. Sugeruje, że termin ten powinien oznaczać wprowadzenie partnera w błąd co do każdej istotnej dla niego okoliczności, która motywuje do podjęcia stosunku seksualnego.
Nowatorskość przyjętego przez M. Grudeckiego poglądu polega na tym że do tej pory dominującym sposobem rozumienia pojęcia podstępu było tzw. podejście wąskie, zgodnie z którym podstępem w rozumieniu art. 197 kk było jedynie wprowadzenie partnera seksualnego w błąd co do charakteru samego stosunku lub co do tożsamości osoby w nim uczestniczącej.
Grudecki natomiast proponuje podejście szerokie, zgodnie z którym podstępem w rozumieniu art. 197 kk będzie doprowadzenie do stosunku seksualnego za pomocą wprowadzenia w błąd także co do innych okoliczności niż te wskazane powyżej, o ile stanowią one przesłankę motywacyjną do zaangażowania się w stosunek seksualny.
Przykładem dobrze ilustrującym różnicę pomiędzy opisanymi wyżej poglądami jest sytuacja, w której prostytutka podejmuje aktywność seksualną z klientem pod warunkiem dokonania przez niego opłaty, choć ten od samego początku nie ma zamiaru jej zapłacić, o czym nie informuje kobiety.
Przyjmując pogląd pierwszy, należałoby uznać, że opisywane zdarzenie nie mieści się w zakresie artykułu 197 kk, gdyż wprowadzenie prostytutki w błąd nie dotyczyło samej natury stosunku (kobieta wiedziała, że podejmowane przez nią działanie ma charakter seksualny) ani tożsamości klienta (który jej nie ukrywał), a jedynie zamiaru zapłaty umówionej kwoty. Zgodnie z poglądem szerokim natomiast, otrzymanie wynagrodzenia stanowiło kluczowy czynnik warunkujący wyrażenie przez prostytutkę zgody na stosunek seksualny, zatem wprowadzenie jej w błąd co do zamiaru zapłacenia jest równocześnie uzyskaniem tej zgody za pomocą podstępu, co stanowi czyn zabroniony z art. 197 kk.
Człowiek człowiekowi nierówny
Grudecki podaje szereg argumentów za przyjęciem rozumienia szerokiego. Pierwszym z nich jest charakter chronionego dobra prawnego. Wolność seksualna jest jednym z najbardziej „osobistych” dóbr chronionych przez kodeks karny. Oznacza to, że każda jednostka może przywiązywać różną wagę do określonych czynników przy podejmowaniu decyzji o angażowaniu się w aktywność seksualną.
Dla wielu osób wiedza o stosowaniu przez partnera antykoncepcji lub otrzymaniu zapłaty po odbyciu stosunku może być równie ważna jak tożsamość partnera.
Rolą organu stosującego prawo nie jest wartościowanie czynników wpływających na decyzję o podjęciu stosunku seksualnego, gdyż ustalenie ich hierarchii jest ściśle osobistą i indywidualną decyzją każdego człowieka, a poglądy sędziego czy prokuratora mogą znacząco różnić się od poglądów ofiary.
Najbezpieczniejszą zatem interpretacją będzie odrzucenie podziału na motywy główne (wprowadzenie w błąd co do których równoznaczne będzie ze zgwałceniem) i motywów ubocznych (wprowadzenie w błąd w tym zakresie nie będzie gwałtem zgodnie z poglądem wąskim). Interpretacją chroniącą w największym stopniu wolność seksualną będzie przyjęcie, że jeśli jakaś informacja miała dla ofiary decydujące znaczenie, to wprowadzenie w błąd co do tej informacji, niezależnie czego by ona dotyczyła, równoznaczne jest z podstępnym doprowadzeniem do stosunku seksualnego.
Wskazówki z kodeksu karnego
Argumentacji wspierającej przyjęcie poglądu szerokiego można się doszukać analizując także samo brzmienie kodeksu karnego i zestawiając omawiany przepis art. 197 kk z innymi typami czynów zabronionych, np. oszustwem (art. 286 kk). Ustawodawca bowiem nie zawęża zakresu terminu „podstęp” do określonych jego typów, ale poprzestaje na jedynie ogólnym pojęciu „podstęp”. Zgodnie więc z dyrektywą interpretacyjną lege non distiguente także stosujący prawo sąd nie powinien różnicować konsekwencji prawnych zastosowania podstępu w zależności od tego, jakiej informacji podstęp dotyczył.
Nasuwa się tutaj analogia z innym znamieniem z art. 197 kk, tj. przemocą, która także może przybierać różne formy (np. podział na przemoc wobec osoby oraz wobec rzeczy), natomiast nie pociąga to za sobą różnych konsekwencji prawnych – wszystkie formy przemocy oznaczać będą wypełnienie znamion z art. 197.
Za poglądem szerokim przemawia także porównanie z innym typem przestępstwa polegającego na wyrządzeniu krzywdy poprzez podstęp, czyli oszustwem. W przypadku oszustwa z art. 286 kk sposób działania sprawcy nie ma znaczenia w kontekście ustalenia wypełnienia znamion. Niezależnie czy oszust posługuje się niezwykle skomplikowaną piramidą finansową, czy „metodą na wnuczka” będziemy mieli do czynienia z popełnieniem przestępstwa oszustwa.
Interpretacja kompromisowa?
Grudecki prezentuje także dwa argumenty które pozwalają pogodzić wąskie rozumienie podstępu, które silnie obecne jest w literaturze naukowej z potrzebą karania sprawców wprowadzających w błąd co do innych czynników niż charakter stosunku czy tożsamość.
Pierwszym z nich jest wskazanie, że w wielu przypadkach błędne informacje co do np. zamiaru zapłaty w przypadku stosunku seksualnego z prostytutką mogą być interpretowane jako błąd co do samej tożsamości. Można bowiem przyjąć, że partner np. składający obietnicę zapłaty nie mając zamiaru jej spełnienia nie jest w praktyce tym partnerem, na stosunek z którym zgodę wyraziła druga strona. Zachodzi zatem błąd bardzo podobny do błędu co do tożsamości, gdyż informacja o zapłacie jest w tym kontekście kluczową cechą osoby zaangażowanej w aktywność seksualną.
Drugim argumentem jest zwrócenie uwagi na dodane w nowelizacji z 14 lutego 2025r. nowe znamię przestępstwa zgwałcenia – doprowadzenie do stosunku seksualnego „w inny sposób mimo braku zgody”.
Nawet w razie oporu organów stosujących prawo do rozszerzenia pojęcia podstępu, brak przeszkód by uznać wprowadzenie w błąd co do takich czynników jak np. stosowanie antykoncepcji czy zamiar zapłaty za wypełnienie nowego znamienia przestępstwa zgwałcenia.
W tym świetle penalizacja wprowadzania w błąd co do ważnych subiektywnie czynników determinujących decyzję o podjęciu aktywności seksualnej wydaje się wynikać z obecnego brzmienia przepisów kodeksu karnego.
Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego
Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.
