Prof. Jerzy Lachowski brał udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pan Profesor wziął udział w dyskusji w ramach panelu 0-1-AI. 

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera. 

Łukasz Śliz: Panie Profesorze, brał Pan udział w panelu „0-1-AI”. Czy sztuczna inteligencja jest faktycznie tak niebezpieczna jak słyszymy w mediach, a więc konieczna do uregulowania z perspektywy prawa karnego? 

Jerzy Lachowski: Przede wszystkim pragnę jeszcze raz podziękować za zaproszenie do aktywnego udziału w Festiwalu. Było to bardzo ciekawe wydarzenie, trochę inne niż tradycyjne konferencje poświęcone prawu karnemu, ale jakże potrzebne. Brakuje w naszym środowisku okazji do podobnych spotkań, podczas których w sposób nieco lżejszy, dalszy od trudnych dywagacji dogmatycznoprawnych, można porozmawiać o przyszłości prawa penalnego. 

Przechodząc do odpowiedzi na pytanie, pragnę stwierdzić, że w dobie błyskawicznie rozwijających się systemów sztucznej inteligencji oraz ich coraz większej obecności w naszym życiu, zachodzi potrzeba, aby pewne kwestie z nimi związane uregulować prawnie, ale chyba nie poprzez nadawanie im podmiotowości w obszarze prawa karnego.  

Prawo karne powinno reagować na AI jako na nowe, potężne narzędzie w rękach człowieka.  

Ważne jest także postrzeganie sztucznej inteligencji jako źródła specyficznego ryzyka systemowego. Sztuczna inteligencja jest technologią tzw. podwójnego zastosowania (dual-use). Oznacza to, że jej niebezpieczeństwo nie wynika z ryzyka tzw. buntu maszyn, ale z dwóch bardzo realnych zjawisk. 

Po pierwsze, ryzyko wynika ze złośliwych intencji człowieka, który wykorzystuje AI jako narzędzie. W tej grupie zagrożeń można wyróżnić: generowanie masowych, idealnie spersonalizowanych cyberataków (phishing), tworzenie deepfake’ów w celu wyłudzeń lub niszczenia reputacji, czy automatyzacja ataków na infrastrukturę krytyczną. 

 Po drugie, źródłem niebezpieczeństwa pochodzącego od AI jest problem powodowania przez systemy sztucznej inteligencji „autonomicznej szkody”. W tym układzie to AI jest źródłem ryzyka. Systemy medyczne diagnozujące pacjentów, algorytmy sterujące ruchem autonomicznym czy giełdowe boty mogą podjąć decyzję, która doprowadzi do śmierci człowieka lub katastrofy finansowej. Znane są również przypadku doprowadzenia do samobójstwa człowieka, który posługiwał się czatem opartym na systemie AI. 

Tego typu zjawiska i ryzyka powodują, że zaczynamy się zastanawiać nad tym, w jaki sposób prawo karne powinno reagować na nie aby zgodnie z funkcją ochronną i zapobiegawczą tej dyscypliny przeciwdziałać ujemnym skutkom grożącym człowiekowi.  

ŁŚ: Jakie instytucje części ogólnej Kodeksu karnego zdaniem Pana Profesora będą najbardziej podatne na nowe technologie?  

JL: Część ogólna Kodeksu karnego to fundament – określa m.in. zasady odpowiedzialności, formy stadialne i zjawiskowe czy przesłanki przypisania winy.  

Tradycyjne instytucje prawa karnego trzeszczą w szwach w zderzeniu z AI. 

Wydaje się, że najbardziej podatne na rewizję w związku z rozwojem AI będą następujące instytucje części ogólnej Kodeksu karnego. 

Po pierwsze, nieumyślność. Tradycyjnie nieumyślność polega na tym, że sprawca nie zachowuje ostrożności wymaganej w danych okolicznościach. Powstaje pytanie, jak określić należytą ostrożność lekarza, który korzysta z algorytmu rekomendującego terapię? Jeśli algorytm się pomyli, a lekarz go posłucha – czy to błąd w sztuce? Jeśli go nie posłucha i pacjent ucierpi – czy to już nieumyślność, choćby nieświadoma? 

 Po drugie, sprawstwo i współsprawstwo. Rodzi się pytanie, kto jest sprawcą, gdy autonomiczny system podejmuje decyzję o ataku? Programista, który napisał kod 5 lat temu? Człowiek, który tylko kliknął przycisk uruchamiający program?  

W prawie karnym zaczyna brakować kategorii pośredniego sprawstwa, gdy między człowiekiem a skutkiem pojawia się inteligentny, autonomiczny pośrednik. 

Po trzecie, błąd co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego. Użytkownik generujący obraz za pomocą AI może nie mieć świadomości, że algorytm działający w tle bezprawnie wykorzystał wizerunek realnego dziecka lub dane niepubliczne, co rodzi potężne problemy z przypisaniem zamiaru, który przecież oparty jest na świadomości ustawowych znamion czynu zabronionego oraz woli ich realizacji. 

Po czwarte, rodzi się pytanie, kto powinien odpowiadać za ujemne skutki działania autonomicznego i uczącego się systemu AI, jeśli były one nieprzewidywalne dla człowieka. Wydaje się, że w świetle gwarancyjnej funkcji prawa karnego nie jest dopuszczalne przyjęcie domniemania, że ten, kto zdecydował się na udostępnienie samouczącego się systemu AI, którego skutki działania mogą być nieprzewidywalne, ma możliwość przewidzenia takich skutków.  

Innymi słowy, dopuszczenie do wykorzystywania systemu AI, którego skutki działania mogą być nieprzewidywalne oznacza, że ten, kto taki system udostępnia odpowiada za wszystkie nieprzewidywalne konsekwencje, albowiem udostępniając taki system wziął na siebie odpowiedzialność za ryzyko wystąpienia tych skutków. Jeszcze inaczej: jeśli udostępniasz coś, co może spowodować nieprzewidywalne nawet dla ciebie następstwa, odpowiadasz za te następstwa. Przyjęcie w takim przypadku odpowiedzialności karnej człowieka, który udostępnił system AI opierałoby się na pełnej obiektywizacji i zasadzie ryzyka, która jest obca prawu karnemu, a do tego, na gruncie tej dyscypliny po prostu sprzeczna z konstytucyjną ochroną godności człowieka.  

ŁŚ: Czy w takim razie są przepisy Kodeksu karnego, które wymagają radykalnej zmiany, lub wręcz wyzerowania w kontekście sztucznej inteligencji? 

JL: Wydaje się, że zamiast wyzerowania, instytucje z części ogólnej o których już wspominałem w tym wywiadzie wymagają głębokiej redefinicji oraz reinterpretacji zgodnie z właściwościami systemów AI. 

Przepisami, które należałoby napisać całkowicie na nowo lub stworzyć od zera, są zasady dotyczące odpowiedzialności za produkt oraz system autonomiczny.  

Tradycyjna odpowiedzialność za produkt niebezpieczny w prawie karnym zakłada, że konstrukcja była wadliwa w momencie produkcji. Nie da się jej przyłożyć w pełni do autonomicznej sztucznej inteligencji. W przypadku AI system uczy się sam w trakcie eksploatacji, co oznacza, że może być w pełni bezpieczny na początku, a stać się niebezpieczny z czasem.  

Potrzebujemy uwzględnienia w ramach kontratypu ryzyka nowatorstwa technologicznego, co pozwoli stwierdzić jednoznacznie, że jeśli system działał w granicach dopuszczalnego ryzyka i przeszedł certyfikację, nikt nie idzie do więzienia za nieszczęśliwy wypadek (tzw. czysty przypadek). 

ŁŚ: Podczas Festiwalu mówiono także o kodyfikacji jako takiej. Czy uważa Pan Profesor, że w rozwoju polskiego prawa karnego nadszedł moment kodyfikacyjny, to znaczy, że należy zacząć myśleć o nowym kodeksie?  

Tak, zdecydowanie nadszedł czas na rozpoczęcie prac nad nowym Kodeksem karnym. 

Obecnie obowiązujący polski Kodeks karny pochodzi z 1997 roku. Choć był wielokrotnie nowelizowany (często w sposób chaotyczny), jego architektura mentalna osadzona jest w realiach XX wieku, gdzie przestępstwo miało charakter fizyczny, lokalny i stuprocentowo ludzki. 

Dlaczego łatanie obecnego kodeksu już nie wystarcza? 

 Po pierwsze, doświadczamy kryzysu pojęcia czynu. Dla prawa karnego czyn to sterowane wolą zachowanie człowieka. Jak traktować działania botów, zdecentralizowanych autonomicznych organizacji (DAO) czy systemów AI działających bez bezpośredniej interakcji z człowiekiem w momencie nastąpienia przestępnego skutku? Nowy kodeks musi to sformalizować. 

 Po drugie, prawo karne zdecydowanie wykracza poza granice jednego kraju. Stało się ono transgraniczne zwłaszcza z powodu popełniania przestępstw w cyberprzestrzeni. Przestępstwa popełniane przy użyciu AI i sieci nie znają granic państwowych.  

Obecne przepisy o miejscu popełnienia czynu zabronionego są przestarzałe. 

 Po trzecie, identyfikujemy nowe dobra, które prawo karne powinno chronić. Dzisiejszy kodeks chroni mienie, życie czy godność. Nowy kodeks musi na równi z nimi postawić integralność tożsamości cyfrowej, aby chronić przed deepfake’ami i kradzieżą cyfrową tożsamości oraz dostępność i czystość danych treningowych jako przeciwdziałanie sabotażowi algorytmów. 

Podsumowując, nie musimy pisać nowego kodeksu ,,na już”, ale należy już teraz intensywnie pracować nad nowym projektem. Jeśli tego nie zrobimy, prawo karne stanie się bezradne wobec nowoczesnej przestępczości. 

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Zdjęcie: KIPK 

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. Jerzy Lachowski dla Karne24.com: Bez nowego Kodeksu prawo karne będzie bezradne wobec nowoczesnej przestępczości  pochodzi z serwisu Karne24.com.

Prof. dr hab. Magdalena Budyn-Kulik brała udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pani Profesor wzięła udział w dyskusji w ramach panelu Przestępstwa 2.0. 

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera. 

Łukasz Śliz: W swojej działalności naukowej badała Pani Profesor kwestię umyślności i nieumyślności. Czy w dobie AI i przestępstw popełnianych w Internecie, kiedy ciężko jest uchwycić ,,sprawcę”, nie mówiąc już o jego umyśle, te kategorie dotyczące strony podmiotowej są nadal potrzebne i aktualne?  

Magdalena Budyn-Kulik: Wiem, że może się to wydawać dziwne i sprzeczne z podstawowymi zasadami polskiego prawa karnego, ale ja w ogóle nie jestem zwolenniczką oparcia odpowiedzialności karnej na konieczności przypisania sprawcy strony podmiotowej. Nawet w przypadku sprawcy, tak jak go aktualnie rozumiemy, czyli człowieka pojawiają się znaczne problemy praktyczne. 

Ustalenie postaci strony podmiotowej jest bardzo trudne, a potwierdzenie tych ustaleń konkretnymi dowodami często niemożliwe lub mocno ograniczone. 

Nie widzę natomiast specyfiki związanej z tym problemem w odniesieniu do czynów zabronionych popełnianych przez człowieka w Internecie (hejt, prezentowanie patologicznych treści, kradzież tożsamości, zniesławienie, groźby karalne, namowa do samobójstwa, itp.), także tych związanych z wykorzystaniem AI.  

Kwestią otwartą pozostaje zaś doprowadzenie do realizacji znamion czynu zabronionego w wyniku zaprogramowania szeroko rozumianych tworów AI w sposób nieuwzględniający możliwości powstania określonego ryzyka dla dobra prawnego. Przykładem może być przypadek, gdy algorytm, na podstawie którego działa system automatycznego kierowania pojazdem wadliwie rozpoznaje sytuację drogową, w wyniku czego dochodzi do wypadku, w którym ktoś doznaje uszczerbku na zdrowiu lub ponosi śmierć. Problemem, jak mi się wydaje byłoby tu nie tyle samo przypisanie strony podmiotowej, co brak możliwości zastosowania tradycyjnych konstrukcji prawa karnego dotyczących sprawstwa, a niekiedy także brak typu czynu zabronionego który mógłby zostać przypisany w takiej sytuacji.  

ŁŚ: W trakcie trwania pierwszego panelu Festiwalu o temacie „Kodyfikacji od zera” pojawił się wątek częstych zmian w prawie karnym oraz pomysłu na ich zahamowanie. Czy widzi Pani Profesor jakieś możliwe rozwiązania w tym zakresie?  

MB-K: Jestem przeciwniczką pochopnego rozbudowywania katalogu typów czynów zabronionych, czyli wprowadzania do kodeksu karnego nowych przestępstw bez gruntownego przeanalizowania rzeczywistej potrzeby kryminalizowania danego zjawiska z oszacowaniem korzyści i kosztów, także tych społecznych. Uważam, że zawsze, gdy można to zrobić bez wypaczania podstawowego znaczenia pojęć użytych w przepisie, należy poszukać takiej ich interpretacji, która pozwoliłaby uwzględnić nowe zjawisko. 

Podkreślam jednak, że chodzi mi tylko o takie przypadki, gdy znaczenie danego pojęcia można rozciągnąć w sposób zgodny z zasadami języka polskiego, logiki i niestojący w sprzeczności z regułami wykładni stosowanej na gruncie prawa karnego.  

Wykładnia prawa karnego w dobie AI jest zadaniem dla dogmatyków i orzecznictwa. 

Osobiście widzę tu znaczącą rolę Sądu Najwyższego, który w wypowiedziach stanowiących odpowiedzi na pytania prawne lub w rozstrzygnięciach kasacyjnych ma możliwość kształtowania wykładni.  

Podczas drugiego panelu Festiwalu, w którym wzięłam udział, zastanawialiśmy się nad tym, czy potrzebny jest nowy typ przestępstwa, polegający na wykorzystaniu wizerunku nagiej osoby, ale wygenerowanej przez AI. Moim zdaniem „wizerunek nagiej osoby” nie musi być rzeczywistym odzwierciedleniem ciała jakiejś osoby. Jeżeli do wygenerowania takiego wizerunku użyto rzeczywistych zdjęć fragmentów ciała istniejącej osoby, pozwalających na jej identyfikację lub „rozebrano” przy pomocy AI prawdziwe zdjęcie, tworząc i utrwalając wizerunek bez zgody, to w takiej sytuacji zostają zrealizowane znamiona przestępstwa z art. 191a §1 k.k. Być może pomogłoby wprowadzenie definicji „osoby” do treści tego przepisu, ewentualnie do art. 115 k.k., zawierającego słowniczek wyrażeń ustawowych. 

Uważam jednak, że niekiedy wprowadzenie nowego przepisu może być potrzebne. We współczesnym społeczeństwie ponowoczesnym, czyli takim, w którym normy społeczne ulegają rozmyciu, współistnieje wiele systemów wartości często ze sobą sprzecznych, a nadrzędną zasadą staje się wyłącznie własny dobrostan, korzyść i niechęć do samoograniczania się. W tym kontekście wyraźne sformułowanie zakazu prawnego ma wartość informacyjną. Można taki zabieg uznać za swoisty rodzaj kryminalizacji symbolicznej, czy za odwołanie się do komunikacyjnej teorii kary.  

Jeżeli dane zjawisko jest szkodliwe społecznie, należy je wyeliminować z rzeczywistości społecznej.  

Nie można się przy tym oprzeć na powszechnie obowiązującym systemie aksjologicznym, którego przestrzeganie mogłoby doprowadzić do ukształtowania pożądanych modeli zachowania, ponieważ takowy aktualnie nie istnieje. Jedynym sposobem wymuszenia odpowiedniego zachowania staje się wprowadzenie zakazu. Ponieważ technologia AI i związane z jej funkcjonowaniem negatywne zjawiska społeczne są stosunkowo nowe, a jednocześnie cały czas dynamicznie się zmieniają, niełatwo jest sformułować przepis prawa karnego tak, żeby na pewno „chwytał” to, co powinno podlegać kryminalizacji, nie był nadmiernie szeroki, a jednocześnie, aby poza jego zakresem nie pozostawały ważne aspekty zakazywanego zjawiska. 

ŁŚ: W trakcie Festiwalu dyskusja dotyczyła również patostreamingu i porządku publicznego. Czy zdaniem Pani Profesor można powiedzieć, że porządek publiczny jako dobro prawne przeżywa swój „renesans” właśnie za sprawą Internetu i upowszechnienia przestępstw popełnianych w sieci lub z jej wykorzystaniem?   

MB-K: Nie zastanawiałam się nad tą kwestią wcześniej, ale dyskusje prowadzone podczas Festiwalu, sprawiły, że zaczęłam tę kwestię rozważać.  

Tak, wydaje mi się, że porządek publiczny zyskuje nowe życie.  

Do tej pory, co zresztą pojawiło się w wypowiedziach uczestników Festiwalu, porządek prawny traktowany był jako dobro mało dokładnie skonkretyzowane, a rozdział XXXII kodeksu karnego, mieszczący przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu pełnił funkcję zbioru typów czynów zabronionych, dla których nie było lepszego miejsca w kodeksie, ponieważ ich przedmiot ochrony trudno jednoznacznie określić. Ustawodawca konstruując nowy przepis, czyli art. 255b k.k. dotyczący patostreamingu, być może przypadkowo zaakcentował konieczność ochrony nie tylko indywidualnych pokrzywdzonych, ale właśnie dobra o charakterze ogólnospołecznym w postaci porządku publicznego.  

Społeczeństwa kultury Zachodu, a zatem także społeczeństwo polskie mają charakter indywidualistyczny. Jednostka nastawiona jest przede wszystkim na zaspakajanie własnych potrzeb i realizowanie osobistych interesów, nie przejawiając tym samym gotowości poświęcania ich dla dobra wspólnego. Tego typu egoistyczne postawy nasilają się w społeczeństwie ponowoczesnym. Jesteśmy świadkami eskalacji dylematów społecznych we wszystkich dziedzinach życia, ponieważ ludzie coraz częściej podejmują zachowania opłacalne dla jednostki, które stają się szkodliwe, jeśli podejmuje je większość.  

Podkreślenie znaczenia takiego dobra wspólnego, jakim jest porządek publiczny staje się szczególnie ważne w obecnych czasach.  

Gdyby udało się wprowadzić do świadomości większości społeczeństwa fakt, że takie dobro istnieje, podlega ochronie i należy powstrzymywać się od zachowań które są w to dobro wymierzone, być może niektóre szkodliwe zjawiska społeczne (jak patostreaming) jeśli nawet nie zniknęłyby całkowicie, to ich oddziaływanie znacząco mogłoby się zmniejszyć. Przestępstwa popełniane w Internecie często wydają się „bezosobowe”, a przez to mało szkodliwe. Tymczasem ze względu na powszechność korzystania z sieci i łatwość rozprzestrzeniania się informacji w niej umieszczanych, można w ten sposób wyrządzić szkody społeczne o zasięgu trudnym do oszacowania. 

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Zdjęcie: KIPK 

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. dr hab. Magdalena Budyn-Kulik dla Karne24.com: W Internecie można wyrządzić szkody trudne do oszacowania pochodzi z serwisu Karne24.com.

O trudnościach związanych z przypisaniem odpowiedzialności karnej za działania sztucznej inteligencji i perspektywach rozwoju prawa karnego w tym obszarze mówi w wywiadzie dla portalu Karne24.com dr hab. Anna Błachnio-Parzych – profesor Akademii Leona Koźmińskiego w Warszawie oraz asystentka-specjalistka do spraw orzecznictwa w Izbie Karnej Sądu Najwyższego. 

Prof. Anna Błachnio-Parzych brała udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pani Profesor wzięła udział w dyskusji w ramach panelu 0-1-AI. 

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera. 

Łukasz Śliz: Chciałem zapytać Panią Profesor o wnioski z debaty podczas Festiwalu. Czy powinniśmy traktować sztuczną inteligencję jako zagrożenie, czy może wręcz przeciwnie? 

Anna Błachnio-Parzych: Powinniśmy ją postrzegać jako złożone zjawisko. Jej zastosowanie w wielu dziedzinach przynosi korzyści, ale jednocześnie stanowić może zagrożenie. AI jest w stanie przyśpieszyć pracę, wykonać niektóre zadania lepiej i sprawniej niż człowiek. Z drugiej strony, m.in. możliwość ,,zachowania się” sztucznej inteligencji w sposób nieprzewidziany przez jej twórców stanowić może zagrożenie dla dóbr prawnych. Nie będziemy wówczas w stanie przypisać odpowiedzialności karnej osobom zaangażowanym w proces powstawania, testowania, wdrażania i używania sztucznej inteligencji. Jest tak, ponieważ nie będziemy mogli wykazać po ich stronie możliwości przewidzenia tych konsekwencji ani relacji kauzalnej między ich zachowaniem a konsekwencjami spowodowanymi autonomiczną reakcją sztucznej inteligencji.  

Luka w odpowiedzialności karnej za konsekwencje wywołane autonomiczną reakcją sztucznej inteligencji jest nieunikniona.  

Reakcją na tę lukę nie może być jednak wprowadzenie odpowiedzialności absolutnej tych osób, co naruszałoby zasadę winy.  

ŁŚ: W problematyce penalizacji skutków działania sztucznej inteligencji jednym z głównych problemów pozostaje znalezienie konkretnego podmiotu, który powinien zostać pociągnięty do odpowiedzialności. Wobec tego jak ukarać osobę stojącą za AI?  

AB-P: Kolejnym problemem jest właśnie identyfikacja osoby odpowiedzialnej – tzw. many hands problem. Nawet gdyby możliwe było stwierdzenie w konkretnej sprawie, że przyczyną negatywnych konsekwencji wywołanych przez sztuczną inteligencję było umyślne albo nieumyślne zachowanie człowieka, to trudno jest go zidentyfikować. W każdy etap tworzenia, testowania oraz wdrażania sztucznej inteligencji zaangażowane są zespoły ludzi. Błędy mogą się kumulować, do ich powstania mogą przyczyniać się osoby trzecie. Mamy wówczas do czynienia z rozproszeniem odpowiedzialności.  

Co więcej, sztuczna inteligencja uczestniczy w procesie powstawania sztucznej inteligencji.  

To utrudnia identyfikację konkretnego człowieka lub grupy ludzi, którzy mogliby zostać pociągnięci do odpowiedzialności karnej. Pomocny w tym zakresie jest AI Act, czyli rozporządzenie unijne w sprawie sztucznej inteligencji przyjęte przez Parlament Europejski (zobacz tekst rozporządzenia). Określa ono obowiązki konkretnych podmiotów na poszczególnych etapach nie tylko tworzenia sztucznej inteligencji, ale także jej dalszego funkcjonowania. W literaturze proponowane są również rozwiązania wzorowane na różnych modelach tzw. odpowiedzialności zastępczej.  

W sytuacji, gdy człowiek nadzoruje sztuczną inteligencję (human-in-the-loop), odpowiada on za zaniechanie czynności nadzorczej. Konieczna jest jednak weryfikacja, czy ta konkretna osoba w danym stanie faktycznym była rzeczywiście w stanie – mając na uwadze cechy konkretnej sztucznej inteligencji – rozpoznać, kiedy aktualizuje się jej obowiązek oraz czy była w stanie właściwie zareagować. 

ŁŚ: W trakcie Festiwalu zwróciła Pani Profesor uwagę na zastępowanie reakcji karnej sankcjami administracyjnymi. W przypadku sprawców ,,ludzkich” w istocie mówimy cały czas o prawie karnym. A co z odpowiedzialnością platform? Weźmy niedawną ustawę o patostreamingu – jest skierowana na karanie twórców. Czy jednak nie powinny odpowiadać prawnie także platformy, a jeżeli tak to jak to uregulować?  

AB-P: Właściwą formą odpowiedzialności platform internetowych byłaby odpowiedzialność karna podmiotów zbiorowych. Pomimo tego, że obecnie w Polsce obowiązuje ustawa dotycząca tej odpowiedzialności, to jest ona praktycznie martwa.  

Wprowadzenie nowego modelu odpowiedzialności podmiotów zbiorowych mogłoby stanowić ważny instrument reakcji na zaniechania w zakresie tworzenia sztucznej inteligencji. 

 Chodzi tu głównie o platformy internetowe, ale także korporacje technologiczne tworzące produkty AI. Niektórzy wskazują wręcz tę odpowiedzialność jako najlepszy sposób rozwiązania wspomnianego wcześniej problemu rozproszenia odpowiedzialności za konsekwencje „zachowania” sztucznej inteligencji. 

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Zdjęcie: KIPK 

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. Anna Błachnio-Parzych dla Karne24.com: Nieprzewidywalność sztucznej inteligencji to zagrożenie dla dóbr prawnych. pochodzi z serwisu Karne24.com.

O wyzwaniach prawa karnego związanych z rozwojem nowych technologii i idących za tym zagrożeniach mówi w wywiadzie dla portalu Karne24.com dr hab. Wojciech Zalewski, prof. UG – dziekan Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego, członek Rady Głównej ds. Społecznej Readaptacji i Pomocy Skazanym. 

Prof. Wojciech Zalewski brał udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pan Profesor wziął udział w dyskusji w ramach panelu Przestępstwa 2.0. 

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera. 

Łukasz Śliz: Czy zdaniem Pana Profesora obecny Kodeks karny jest kodyfikacją na miarę naszych czasów – w sensie społecznym i kulturowym? Co ewentualnie należałoby w nim poprawić? 

Wojciech Zalewski: Polski Kodeks karny z 1997 roku był niewątpliwie jedną z ważniejszych i lepiej przygotowanych kodyfikacji całego okresu transformacji ustrojowej. Powstawał w określonym momencie historycznym, gdy po 1989 roku konieczne było odejście od rozwiązań właściwych państwu autorytarnemu i stworzenie nowoczesnego prawa karnego demokratycznego państwa prawnego. W tym sensie był to kodeks „na miarę czasu”, w którym powstał. 

Problem polega jednak na tym, że od tego czasu świat społeczny, kulturowy i technologiczny bardzo się zmienił, a sam kodeks był wielokrotnie nowelizowany. Nie zawsze były to zmiany wynikające ze spójnej wizji polityki karnej. Często miały charakter punktowy, reaktywny oraz podejmowany pod wpływem bieżących wydarzeń, emocji społecznych czy presji politycznej. W efekcie kodeks utracił część swojej pierwotnej systemowej przejrzystości.  

Dobre prawo karne powinno być stabilne, przewidywalne i oszczędne.  

Nie powinno być stale dopisywanym katalogiem reakcji na kolejne medialne zjawiska. 

Mam też wrażenie, że współczesne prawo karne stoi przed problemem głębszym niż tylko kwestia technicznych poprawek. Zmienia się bowiem samo rozumienie funkcji prawa karnego. Klasycznie prawo karne było przede wszystkim odpowiedzią na popełniony czyn. Chodziło o winę, odpowiedzialność, sprawiedliwą reakcję i ochronę podstawowych dóbr prawnych.  

Dziś coraz częściej prawo karne i cały system reakcji państwa przesuwają się w stronę zarządzania ryzykiem.  

Coraz mniej pytamy wyłącznie o to, jak sprawiedliwie ukarać za to, co już się wydarzyło, a coraz bardziej o to, jak przewidywać, monitorować i kontrolować przyszłe zagrożenia. 

To zjawisko określam w swoich badaniach mianem kontrologii. Chodzi o przesunięcie akcentu z kary na kontrolę – z odpowiedzialności za czyn na ocenę ryzyka, z refleksji nad przyczynami przestępczości na pytanie, jak sprawnie zarządzać zagrożeniem. Nie twierdzę, że kontrola jest niepotrzebna. Każde państwo musi dysponować mechanizmami zapobiegania przestępczości. Problem pojawia się wtedy, gdy kontrola zaczyna wypierać myślenie o człowieku, odpowiedzialności, przyczynach dewiacji i o granicach ingerencji państwa. 

Dlatego gdybym miał wskazać, co należałoby poprawić, powiedziałbym – mniej przypadkowych nowelizacji, więcej namysłu systemowego. Prawo karne musi reagować na nowe zjawiska, takie jak cyberprzestępczość, sztuczną inteligencję, deepfake’i, nowe formy oszustw czy naruszeń prywatności, ale nie powinno ulegać przekonaniu, że każdy problem społeczny wymaga natychmiastowej penalizacji. Kodeks karny nie może zastępować polityki społecznej, edukacji, odpowiedzialności platform cyfrowych ani mądrej regulacji administracyjnej. Powinien pozostać środkiem ostatecznym. 

ŁŚ: Naukowo zajmuje się Pan Profesor zderzeniem kary i kontroli wykonywanej przez państwo. Czy może Pan wyjaśnić na czym polega różnica między rozłożeniem akcentów na obie sfery? 

WZ: Różnica jest zasadnicza. Kara jest reakcją na czyn już popełniony. Zakłada, że człowiek ponosi odpowiedzialność za konkretne zachowanie, które można mu przypisać. W centrum klasycznego prawa karnego znajduje się więc czyn, wina, odpowiedzialność i proporcjonalna reakcja państwa. 

Kontrola ma inną logikę. Jest bardziej prospektywna, zwrócona ku przyszłości. Jej podstawowe pytanie brzmi nie tyle: „co sprawca zrobił?”, ile: „jakie ryzyko stwarza?” albo „jak można zapobiec przyszłemu zagrożeniu?”. W praktyce oznacza to rozwój monitoringu, dozoru elektronicznego, rejestrów, ocen ryzyka recydywy, algorytmów predykcyjnych, analiz danych i narzędzi sztucznej inteligencji.  

Coraz częściej wymiar sprawiedliwości chce nie tylko osądzać przeszłość, ale także przewidywać przyszłość. 

To przesunięcie jest jednym z najważniejszych procesów zachodzących we współczesnym prawie karnym i kryminologii. W drugiej połowie XX wieku doszło do kryzysu wiary w klasyczną resocjalizację i w możliwość jednoznacznego wyjaśnienia przyczyn przestępczości. W odpowiedzi zaczęto szukać metod bardziej praktycznych: mniej pytano „dlaczego ludzie popełniają przestępstwa?”, a bardziej „co działa?”. To doprowadziło do rozwoju podejścia menadżerskiego, aktuarialnego, opartego na ocenie ryzyka i zarządzaniu populacjami sprawców. 

Tylko że w tym miejscu pojawia się poważne niebezpieczeństwo.  

Technologie kontroli mogą być użyteczne, ale łatwo im przypisać zbyt dużą moc.  

Można uwierzyć, że skoro mamy więcej danych, więcej monitoringu i bardziej zaawansowane algorytmy, to automatycznie mamy też więcej bezpieczeństwa. Tymczasem to nie jest takie proste. System może być statystycznie skuteczny wobec dużych grup, a jednocześnie niesprawiedliwy wobec konkretnego człowieka. Ocena ryzyka zawsze niesie ryzyko błędu. 

ŁŚ: Wobec tego jakie mogą być zagrożenia wynikające ze zwiększenia przez państwo nacisku na kontrolę w obszarze prawa karnego? 

WZ: Zderzenie kary i kontroli jest zderzeniem dwóch wizji człowieka. W modelu kary człowiek jest podmiotem odpowiedzialności. W modelu czystej kontroli może stać się obiektem zarządzania, przypadkiem w systemie, nośnikiem ryzyka. To rodzi pytania nie tylko prawne, ale też etyczne i polityczne. Kto będzie kontrolował kontrolujących? Jak sprawdzić, czy systemy kontroli są rzetelne? Jak uniknąć sytuacji, w której dla poczucia bezpieczeństwa poświęcamy zbyt wiele wolności? 

Warto też zauważyć paradoks. Rozwój alternatyw dla więzienia, środków probacyjnych, dozoru czy sankcji wolnościowych miał ograniczać represję. Tymczasem badania pokazują, że bywa odwrotnie – zamiast zastępować więzienie, nowe formy kontroli często poszerzają sieć oddziaływania państwa. Coraz więcej osób trafia pod różnego rodzaju nadzór, nawet jeśli nie zmniejsza się przez to zasadniczo populacja więzienna. W kryminologii określa się to jako efekt net widening, czyli poszerzania sieci kontroli. 

Nie jestem przeciwnikiem kontroli jako takiej. Byłoby to nieracjonalne. Uważam jednak, że musimy zachować świadomość jej ograniczeń. Prawo karne nie powinno bezrefleksyjnie przechodzić od sprawiedliwości do efektywności, od odpowiedzialności do zarządzania, od człowieka do algorytmu. Technologia może wspierać wymiar sprawiedliwości, ale nie może zastąpić osądu, odpowiedzialności i humanistycznego wymiaru prawa. 

ŁŚ: Tendencja ustawodawcy to penalizacja zjawisk w Internecie. Co oprócz omówionego w trakcie Festiwalu problemu patostreamingu wymaga naszej uwagi w tym obszarze? A może w ogóle nie należy używać kodeksu karnego, by zarządzać netykietą? 

WZ: Internet nie jest przestrzenią wyłączoną spod prawa. Nie mam wątpliwości, że tam, gdzie w sieci dochodzi do rzeczywistego naruszenia dóbr prawnych, państwo powinno reagować. Dotyczy to zwłaszcza przemocy, wykorzystywania osób małoletnich, oszustw, gróźb, nawoływania do przestępstw, znęcania się czy naruszania prywatności. Patostreaming może być bardzo poważnym zjawiskiem, zwłaszcza gdy łączy się z przemocą, poniżaniem innych osób, demoralizacją nieletnich albo komercyjnym wykorzystywaniem patologicznych zachowań. 

Jednocześnie byłbym ostrożny wobec przekonania, że na każde nowe zjawisko internetowe należy natychmiast odpowiadać nowym typem przestępstwa.  

Prawo karne nie powinno służyć do zarządzania netykietą.  

Nie jest też kodeksem dobrego wychowania w Internecie. Ma chronić podstawowe dobra prawne, a nie regulować wszystkie zachowania niekulturalne, wulgarne, głupie czy społecznie szkodliwe w sensie potocznym. 

W przypadku Internetu szczególnie łatwo o penalny populizm. Pojawia się nowe zjawisko, budzi społeczne oburzenie, media pokazują drastyczne przykłady, a ustawodawca chce szybko udowodnić, że reaguje. Tyle że szybka reakcja nie zawsze oznacza dobrą reakcję. Czasem skuteczniejsze będą instrumenty prawa cywilnego, administracyjnego, regulacje dotyczące platform internetowych, odpowiedzialność dostawców usług, sprawne procedury usuwania treści, edukacja medialna i cyfrowa, a także wsparcie rodziców, szkół i organizacji społecznych. 

Największym wyzwaniem najbliższych lat może nie być już sam patostreaming w znanej nam formie, ale zjawiska związane z generatywną sztuczną inteligencją. Deepfake’i, fałszywe nagrania, podszywanie się pod inne osoby, zautomatyzowana dezinformacja, manipulowanie obrazem i głosem – to wszystko może naruszać dobra osobiste, prywatność, bezpieczeństwo obrotu prawnego, a nawet proces demokratyczny. Tutaj rzeczywiście konieczna będzie poważna refleksja nad granicami odpowiedzialności prawnej. 

ŁŚ: Czy problem odpowiedzialności karnej za przestępstwa związane z nowymi technologiami łączy się ze wspomnianym przez Pana Profesora naciskiem na kontrolę w obszarze prawnokarnym? 

WZ:  

Internet kusi państwo do rozbudowy kontroli.  

Skoro wszystko zostawia ślad cyfrowy, łatwo uznać, że należy więcej monitorować, więcej przewidywać, więcej automatyzować. Ale to prowadzi nas z powrotem do podstawowego pytania kontrologii– czy większa kontrola rzeczywiście rozwiązuje problem, czy tylko tworzy poczucie bezpieczeństwa? Można przecież zbudować system bardzo rozbudowanego nadzoru, który będzie kosztowny, ingerencyjny i wcale niekoniecznie skuteczny. 

Dlatego w odniesieniu do patostreamingu i innych zjawisk internetowych opowiadałbym się za zasadą proporcjonalności. Prawo karne – tak, ale tylko tam, gdzie mamy do czynienia z realnym naruszeniem istotnych dóbr prawnych, a nie gdy chodzi jedynie o próbę karnego wymuszenia kultury debaty czy dobrych manier w sieci. Państwo powinno chronić obywateli przed przemocą, wykorzystywaniem i manipulacją, ale nie powinno budować systemu powszechnej cyfrowej kontroli pod pretekstem walki z patologiami Internetu. 

Można powiedzieć szerzej: XX wiek był w dużej mierze wiekiem wiary w karę.  

XXI wiek staje się wiekiem wiary w kontrolę.  

Moim zdaniem najważniejsze pytanie na przyszłość brzmi nie tylko: „jak karać?”, ale również: „jak kontrolować kontrolę?” I co może konkretniejsze: „jak kontrolować kontrolerów?”. To pytanie będzie coraz ważniejsze wraz z rozwojem sztucznej inteligencji, analizy danych i cyfrowych narzędzi nadzoru. Prawo karne powinno chronić społeczeństwo, ale nie może stać się narzędziem nieograniczonego zarządzania ludzkimi zachowaniami. 

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Zdjęcie: KIPK 

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. Wojciech Zalewski dla Karne24.com: W przypadku Internetu szczególnie łatwo o penalny populizm pochodzi z serwisu Karne24.com.