Jak dobrze wiemy z jednego z poprzednich tekstów (zobacz artykuł), badania nad nieuzasadnionymi różnicami w wymiarze kary rozwinęły się szczególnie intensywnie właśnie w Stanach Zjednoczonych. W odpowiedzi na ten problem w drugiej połowie XX w. przyjęto tam również szereg rozwiązań, wśród których znalazły się także szczegółowe wytyczne co do kary, znane jako sentencing guidelines.

• Zobacz: D. Kwiatkowski, Granice racjonalizacji sądowego wymiaru kary, Kraków 2026.

Stany Zjednoczone są krajem federalnym, co powoduje, że nie mają jednolitego systemu prawnego, ale wiele, na które składają się odrębne systemy stanowe oraz system federalny. Z tego też względu, mówiąc o amerykańskim systemie musimy wskazać, o jaki konkretnie nam chodzi.

W poniższym tekście będę bazował na systemie stanu Minnesota. To w nim najwcześniej wprowadzono sentencing guidelines (1980 r.), a jednocześnie przez wielu ekspertów jest on uważany za najlepszy amerykański system z wytycznymi.

Wytyczne, czyli co?

Co jednak kryje się pod pojęciem wytycznych oraz czy w każdym amerykańskim systemie funkcjonują sentencing guidelines?

Przyjmuje się, że o wytycznych w systemie amerykańskim możemy mówić, jeśli wytyczne te zawierają rekomendowane kary w typowych sprawach, które sędziowie muszą brać pod uwagę lub przynajmniej rozważyć przy wyrokowaniu. Jednak to nie wszystko. Wytyczne muszą być przy tym tworzone przez specjalnie do tego powołaną w drodze ustawy, niezależną komisję.

Powyższe kryteria spełnia obecnie 19 systemów amerykańskich, włączając w to system federalny. Liczba ta nie obejmuje jednak trzech stanów, które w przeszłości posiadały systemy z wytycznymi, ale później się z nich wycofały oraz dwóch stanów, które co prawda wprowadziły bardziej szczegółowe wytyczne co do kary, jednak zrobił to ustawodawca wprost w ustawie, bez udziału komisji.

Wytyczne co do kary występowały w mniejszej połowie amerykańskich systemów prawnych.

Interesującym aspektem amerykańskich wytycznych są także wspomniane tworzące je komisje. W stanie Minnesota w jej skład wchodzi 11 członków, powoływanych na czteroletnią kadencję. Komisja składa się z przedstawicieli różnych środowisk związanych z wymiarem sprawiedliwości. Co ciekawe, sędziowie mają w niej zagwarantowane tylko trzy miejsca, a więc tyle samo, co przedstawiciele społeczeństwa.

Celem komisji stanu Minnesota, poza uchwalaniem sentencing guidelines, jest także prowadzenie badań nad praktyką wymiaru sprawiedliwości i służenie jako ciało eksperckie, działające w oparciu o aktualną wiedzę i dane empiryczne.

Sprawiedliwość z arkusza

Amerykańskie wytyczne, co jest ich cechą charakterystyczną, zamknięte zostały przede wszystkim w postaci tabeli. W systemie stanu Minnesota funkcjonują trzy odrębne tabele – ogólna oraz dwie szczególne, opisujące przestępstwa narkotykowe oraz przeciwko wolności seksualnej.

Tabelaryczność wytycznych sugeruje nam wprost, że kara zależna jest przede wszystkim od dwóch czynników. Pierwszym z nich jest powaga przestępstwa, drugim natomiast przeszłość kryminalna.

Kara w systemie amerykańskim jest wypadkową przede wszystkim powagi przestępstwa i historii kryminalnej.

Wytyczne stanu Minnesota wyróżniają 11 kategorii przestępstw ogólnych, pomiędzy które podzielone zostały niemal wszystkie rodzaje przestępstw znajdujące się w ustawie karnej. Podział ten przeprowadzany jest przez komisję przede wszystkim w oparciu o górną granicę kary, jaka grozi za konkretne przestępstwo.

Choć rozróżnienie takie wydaje się logiczne i uzasadnione, to jednak nie jest wolne od paradoksów. Najbardziej jaskrawym tego przykładem są sytuacje, w których czyny o wyraźnie wyższym ustawowym zagrożeniu umieszczone zostały w grupie o niższej surowości przestępstwa w porównaniu do innych, łagodniejszych typów. Taki stan rzeczy z pewnością podważa obraz wytycznych jako dobrze i starannie zaprojektowanych.

Drugim czynnikiem kształtującym karę jest przeszłość kryminalna. Nie oznacza ona jednak liczby poprzednich skazań, ale wynik punktowy odpowiedniego wyliczenia. Uwzględnia się w nim nie tylko skazania za przeszłe przestępstwa, ale także środki wychowawcze lub poprawcze stosowane wobec nieletnich, czy też popełnienie przestępstwa w trakcie odbywania kary, czy podczas ucieczki z więzienia.

Za każde pojedyncze zdarzenie przyznawana jest określona liczba punktów, które następnie są sumowane. W tego typu procedurze, nietrudno sobie wyobrazić przypadki, w których dla określenia przeszłości kryminalnej niezbędne będzie skorzystanie z kalkulatora lub co najmniej kartki papieru.

W sytuacji, gdy mamy określone obie powyższe kategorie, wówczas możemy w tabeli odczytać proponowaną przez wytyczne długość kary. Co ważne, wytyczne wskazują w tabeli jedynie kary pozbawienia wolności. Kary te są wyrażone w miesiącach i mieszczą się w przedziale od 12 miesięcy do aż 426 miesięcy, czyli 35 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Sędzia kontra tabela

Jak widać, amerykańskie wytyczne wprost wskazują karę, którą w konkretnym przypadku należałoby wymierzyć. Czy w takim razie amerykańscy sędziowie są niczym innym niż maszynami rządzonymi przez szczegółowe regulacje przypominające wręcz algorytmy podejmowania decyzji? Rzeczywistość nie wygląda jednak tak niepokojąco, jakby mogło się wydawać.

Sędziowie amerykańscy mają pewien zakres swobody, który przewidują wprost wytyczne.

Przejawia się ona przede wszystkim w możliwości wymierzenia przez sędziów kary innej niż proponowana przez wytyczne. Możliwość ta będzie się różniła, w zależności od tego, jak bardzo odmienna od proponowanej przez wytyczne jest kara, którą sędzia chce wymierzyć.

Wytyczne przewidują bowiem ściśle określony zakres kary, w którym sędzia ma niemal całkowitą swobodę. Zakres ten został nawet wprost wskazany w tabeli, gdzie pod proponowaną karą umieszczono dolną i górną granicę możliwej do wymierzenia kary. Granice te są jednak stałe dla wszystkich przypadków, gdyż dolna wynosi 15% poniżej kary proponowanej, natomiast górna 20% powyżej tej wartości.

Choć sędzia może wymierzyć także karę spoza tego zakresu, to jednak musi spełnić określone warunki. Przede wszystkim musi uzasadnić, że w sprawie zachodzą istotne i przekonujące okoliczności, a także wysłać specjalny raport do komisji. Dodatkowo, wytyczne wskazują katalogi okoliczności, które można brać pod uwagę przy wymierzeniu kary poza wskazany zakres, jak również okoliczności, które nie mogą o tym decydować.

Bilans zmian

Jak więc widać amerykańskie wytyczne tworzą bardzo szczegółowy i skomplikowany system, w którym swoboda sędziowska, choć nadal występuje, to jednak jest w istotny sposób ograniczona. Powoduje to z jednej strony ujednolicenie wymierzanych kar. Tym samym ogranicza to występowanie nieuzasadnionych różnic, co zdają się także sugerować prowadzone badania.

Ujednolicenie kar ma jednak również drugą stronę. Przez skupienie się wyłącznie na przestępstwie i przeszłości kryminalnej sprawcy (która potrafi decydować o połowie wysokości kar!), amerykańskie guidelines niemal całkowicie zatarły to, co w europejskiej kulturze prawnej najcenniejsze – uwzględnianie indywidualnej sytuacji życiowej człowieka, stopnia jego winy oraz innych okoliczności humanitaryzujących karę.

Jak bowiem wskazywałem w pierwszym tekście (zobacz artykuł) wymierzanie kary to proces złożony, w którym trzeba uwzględnić bardzo wiele okoliczności i to o różnym charakterze. Z tego też względu, wymierzenie takiej samej kary w dwóch przypadkach nie zawsze oznacza, że będzie to sprawiedliwe.

Autor: dr Daniel Kwiatkowski – Katedra Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie: Daniel Kwiatkowski

Powyższy tekst jest elementem serii, której celem jest upowszechnienie wyników badań realizowanych w ramach projektu badawczego o nr 2019/33/N/HS5/00883, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu PRELUDIUM 17.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Dr Daniel Kwiatkowski: Czy możliwe jest wymierzenie kary z matematyczną precyzją? pochodzi z serwisu Karne24.com.

• Zobacz: D. Kwiatkowski, Granice racjonalizacji sądowego wymiaru kary, Kraków 2026.

Zacznijmy od początku

W przypadku nieuzasadnionych różnic w wymiarze kary historia prac nad przeciwdziałaniem temu zjawisku jest niemal tak długa, jak same badania opisujące ten problem. Pierwsze wzmianki o tym pochodzą już z II połowy XIX wieku, kiedy to dyskutowano w Anglii problem bardzo szerokiej swobody sędziowskiej w wymiarze kary i związanymi z nią istotnymi różnicami w ocenach pomiędzy poszczególnymi sędziami.

Wówczas, w 1871 r. Edward Cox zaproponował organizowanie corocznych spotkań sędziów, na których mieliby oni dyskutować i starać się wypracować wspólne reguły wymierzania kar, przynajmniej w przypadku najpowszechniejszych przestępstw. Jednocześnie, by przekonać środowisko sędziowskie, że wypracowanie takich standardów jest możliwe, Cox sam zaproponował swoje propozycje.

Propozycje te nie miały jednak na celu zakończyć dyskusji, a wręcz zachęcić do jej kontynuowania przez samych sędziów. Cox nie był przy tym, jak się może wydawać, przeciwnikiem szerokiej swobody sędziowskiej w wymiarze kary, w której widział wielką wartość.

Podejmowane próby miały zatem przede wszystkim skłonić środowisko sędziowskie do wypracowania odpowiednich standardów, co miało przeciwdziałać arbitralności rozstrzygnięć.

Owocem prowadzonych dyskusji, było przyjęcie w Anglii w 1901 r. przez komitet sędziów królewskich wskazówek co do wymiaru kary dla sześciu ogólnych kategorii przestępstw. Opracowane standardy były przy tym jedynie sugestiami dla sędziów, którzy mogli oczywiście orzec odmiennie niż w nich wskazano, w tym w przypadku wystąpienia w sprawie szczególnych okoliczności.

Co ciekawe, w historii tej pojawia się także postać Winstona Churchilla, późniejszego premiera i męża stanu Wielkiej Brytanii. Na początku 1910 r., gdy został on mianowany ministrem spraw wewnętrznych, w ramach urzędu miał możliwość łagodzenia wymierzonych kar, z czego bardzo często korzystał.

Przykładowo, kilka miesięcy po objęciu urzędu, po dokonaniu inspekcji jednego z więzień Churchill nakazał natychmiastowe zwolnienie z niego części osadzonych. Zwolnienie to dotyczyło młodocianych, którzy zostali skazani za drobne przestępstwa. Churchill ostro sprzeciwiał się wysyłaniu do więzień młodych osób, w dodatku za najdrobniejsze czyny.

Na tym jednak nie skończył się udział Churchilla. Po zapoznaniu się z wypracowanymi i obowiązującymi wówczas wskazówkami orzeczniczymi przygotowanymi przez sędziów apelacyjnych uznał, że są one niewystarczające i potrzebne jest dalsze ujednolicenie sposobu wymierzania kary.

Churchill zaproponował swoje kryteria wymierzania kar, opierając się przede wszystkim na założeniu, że poważniejsze przestępstwa, bardziej szkodliwe społecznie, powinny spotykać się z wyższą karą.

Jednocześnie, nie zapominał o okolicznościach związanych ze sprawcą, które także uwzględnił w przygotowanej przez siebie propozycji. Wypracowane przez Churchilla kryteria nie weszły nigdy w życie, gdyż aż do opuszczenia zajmowanego wówczas przeze niego urzędu pozostały one w fazie projektu.

Wiedza to podstawa

Problem różnych ocen sędziowskich wynika przede wszystkim z różnych sposobów myślenia oraz opieraniu się na odmiennych kryteriach i preferencjach. By temu zaradzić możliwe są dwa podejścia. Z jednej strony można ustalić wspólne reguły postępowania, które przynajmniej w pewnym stopniu, zmniejszą przestrzeń pojawiania się powyższych różnic. Z drugiej strony, wychodząc z założenia, że różnice między sędziami wynikają z różnej wiedzy, można starać się pracować w tym obszarze.

Dążenie do spójności w orzekaniu może się skupiać z jednej strony na ustalaniu wspólnych reguł postępowania, z drugiej na dostarczaniu w miarę jednolitego zakresu wiedzy.

Obie te kategorie rozwiązań proponowano i wprowadzono w praktyce. Zacznijmy jednak od drugiego z nich, polegającej na dostarczaniu sędziom wiedzy potrzebnej do wymierzenia kary. Postulaty takie zgłaszano jeszcze w I połowie XX w., przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych. Polegały one na powoływaniu zespołu ekspertów z różnych dziedzin, wspomagających sędziów w procesie wymiaru kary.

Co ważne, propozycje takie formułowali wówczas sami sędziowie. Przyznawali oni, że wymierzanie kary, wobec wielości czynników, które muszą uwzględnić, jest najtrudniejszą częścią ich pracy. Jednocześnie, w pracy tej, z uwagi na brak wcześniejszego przygotowania teoretycznego, czuli się pozostawieni sami sobie.

Innym sposobem ujednolicenia wiedzy sędziów było organizowanie seminariów i szkoleń, w tym także takich, na których to sami sędziowie, w ramach dyskusji wymieniali się poglądami i argumentami, starając się wypracować konsensus. Co istotne, często dyskusje te prowadzone były w odniesieniu do konkretnych spraw.

Opisane rozwiązania wprowadzono zarówno w samych Stanach Zjednoczonych, jak też innych krajach należących do rodziny common law, jak Wielka Brytania, Australia czy Kanada.

Istotną informacją przy wymierzaniu kary okazała się także wiedza na temat kar wymierzanych przez innych sędziów w określonych kategoriach spraw. Z tego też względu, kolejnym sposobem niwelowania nieuzasadnionych różnic było tworzenie baz statystycznych orzekanych kar.

Ustalmy jakieś kryteria

Początek współczesnych prac nad wypracowaniem reguł wymiaru kary przypada na lata 70. XX w. Wtedy to szerokim echem odbiły się prace amerykańskiego sędziego Marvina Frankela. Wskazywał on wady, jakie niosą ze sobą systemy z szeroką dyskrecjonalnością sędziego, przy braku jakichkolwiek reguł wymiaru kary. Proces wymierzania kary Frankel nazwał wręcz obszarem niezagospodarowanym przez prawo.

Co ciekawe, gdy Frankel był sędzią w Stanach Zjednoczonych eksperymentowano z opisywanymi wcześniej seminariami, w których sędziowie mogli uczestniczyć w tworzeniu standardów i reguł wymiaru kary w ramach zajęć w specjalnych instytutach. Nie był on jednak zbytnim entuzjastą tego rozwiązania. Jak sam wskazywał, w ciągu 6 lat pełnienia funkcji sędziego na takich seminariach spędził jedynie dwa popołudnia.

Z tego też względu, choć Frankel nie opowiadał się za rezygnacją z organizacji szkoleń i seminariów, to jednak był gorącym zwolennikiem ustalania określonych kryteriów wymierzania kary, w tym m.in. okoliczności łagodzących i zwiększających możliwą do wymierzenia karę.

Postulaty sędziego Frankela zostały w Stanach Zjednoczonych entuzjastycznie przyjęte, co skutkowało przyjmowaniem od lat 80. XX w. wytycznych w zakresie kary przez kolejne stany. Odrębne wytyczne opracowano następnie w Wielkiej Brytanii. Obecnie natomiast kolejne kraje na całym świecie wprowadziły lub rozważały wprowadzenie bardziej szczegółowych reguł wymiaru kary. Dotyczy to także krajów europejskich, do czego zachęcała choćby Rada Europy pod koniec ubiegłego wieku, opowiadając się jednak przeciwko wzorowaniu się na wytycznych amerykańskich.

Wiele rozwiązań

Konkretny kształt takich reguł i standardów może się znacznie różnić i to z kilku względów. Po pierwsze, mogą one być tworzone przez środowisko sędziowskie (np. Sąd Najwyższy), ale także przez uczonych w ramach działalności naukowej, czy też przez powołane do tego specjalnie rady i zespoły. Po drugie, mogą one być skierowane nie tylko do sędziów, ale także do prokuratorów, które to rozwiązanie przyjęto na przykład w Holandii. Po trzecie, reguły takie mogą być mniej lub bardziej szczegółowe, a także mogą pozostawiać więcej lub mniej swobody sędziom na odejście od nich w uzasadnionych przypadkach.

Tworzenie wytycznych powinno być jednak w dalszym ciągu połączone z dostarczaniem sędziom wiedzy i narzędzi potrzebnych do wymierzania kary. Oba te rozwiązania muszą się uzupełniać. Nie sposób przecież szkolić sędziów z tego, jak wymierzać karę, bez wcześniejszego opracowania sposobu, jak powinno się to robić. Z drugiej strony, nie jest także możliwe stworzenie jasnych i wyczerpujących reguł i standardów, które nie pozostawiałyby wątpliwości interpretacyjnych.

Widać więc, że rozwiązania mające przeciwdziałać nieuzasadnionym różnicom w wymiarze kary, w tym opracowanie wytycznych, mogą przybrać przeróżną postać. Choć nie sposób ich wszystkich omówić, to jednak w ramach kolejnych tekstów jako przykład przedstawię najważniejsze cechy najpopularniejszych systemów.

Opracował dr Daniel Kwiatkowski – Katedra Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie: Daniel Kwiatkowski

Powyższy tekst jest elementem serii, której celem jest upowszechnienie wyników badań realizowanych w ramach projektu badawczego o nr 2019/33/N/HS5/00883, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu PRELUDIUM 17.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Dr Daniel Kwiatkowski: Czy jesteśmy skazani na nieuzasadnione różnice w wymiarze kary? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Wśród okoliczności, które mogą oddziaływać na wymiar kary, wyróżniłem wcześniej dwie kategorie: związane z cechami osoby skazanej oraz związane z cechami sądu, który karę wymierza (zobacz artykuł). W poprzednim tekście omówiłem badania dotyczące pierwszej z wymienionych kategorii okoliczności. Posiłkując się przykładem płci skazanego, starałem się odpowiedzieć na pytanie, czy rzeczywiście kobiety otrzymują łagodniejsze kary niż mężczyźni (zobacz artykuł).

Zobacz: D. Kwiatkowski, Granice racjonalizacji sądowego wymiaru kary, Kraków 2026.

W tym tekście skupimy się na drugiej z tych kategorii – okolicznościach związanych z cechami sądu i sędziów wymierzających karę. Jednym z najciekawszych przykładów są badania, o których wielu z Państwa zapewne już słyszało.

Efekt głodnych sędziów

Słynne badania, o których mowa, zostały opublikowane w 2011 r. oraz oparte były na danych pochodzących z Izraela. Celem badaczy było sprawdzenie, czy popularny wśród realistów prawniczych slogan mówiący, że sprawiedliwość zależy od tego, co sędzia zjadł na śniadanie, ma jakieś podstawy empiryczne.

W ramach badań przeanalizowano 1 112 orzeczeń sędziów zawodowych, dotyczących przede wszystkim wniosków o warunkowe przedterminowe zwolnienie z zakładu karnego (parole). Orzeczenia te wydało 8 doświadczonych sędziów, w tym 2 kobiety, na przestrzeni 10 miesięcy. Każdy dzień orzeczniczy przedzielony był dwiema przerwami na posiłek, przez co możliwe było wyróżnienie 3 części każdego dnia.

Badacze analizowali, jak często sędziowie akceptowali wnioski złożone przez skazanego oraz to, czy spożycie posiłku może mieć na tę akceptację wpływ. Zebrany materiał obejmował jednak nie tylko wynik decyzji sędziów, ale także dostępne w aktach procedowanych spraw okoliczności, takie jak liczba poprzednich skazań czy powaga przestępstwa, za które skazany odbywał karę.

Analiza ujawniła, że prawdopodobieństwo pozytywnego rozstrzygnięcia sprawy było najwyższe na początku dnia – wynosiło wtedy około 65%. Następnie prawdopodobieństwo to systematycznie spadało niemal do zera aż do pierwszej przerwy na posiłek. Co szczególnie interesujące, po przerwie prawdopodobieństwo akceptacji wniosku wracało do początkowej wartości (około 65%), by później znowu regularnie spadać, przez co cały schemat się powtarzał.

Po każdej przerwie na posiłek sędzia akceptował 2 na 3 wnioski, a tuż przed przerwą żadnego.

W badaniu uwzględniono również różnice między sprawami wynikające m.in. z charakteru przestępstwa, cech skazanego czy osoby sędziego. Dzięki temu badacze mogli porównywać podobne sprawy i wykluczyć wpływ innych czynników na wynik analizy. Interesujące w tym aspekcie jest to, że w ramach badań nie ujawniono istotnych różnic w traktowaniu skazanych o różnym pochodzeniu etnicznym (żydowskim lub arabskim) oraz różnej płci (mężczyzn względem kobiet).

Badacze, powołując się na wyniki wcześniejszych badań, wyszli z założenia, że wraz z podejmowaniem kolejnych decyzji osłabiają się funkcje poznawcze badanych sędziów. W efekcie kolejne decyzje mogą być bardziej uproszczone i w większym stopniu oparte na intuicji, co sprzyja akceptowaniu domyślnego rozstrzygnięcia. Zdaniem badaczy domyślnym rozstrzygnięciem w analizowanych sprawach było odrzucenie wniosku skazanego. Badacze wskazali też, że na przykład krótki odpoczynek, poprawa nastroju czy zwiększenie poziomu glukozy w organizmie mogą przywrócić zdolności kognitywne.

Co ważne, badacze przyznali wprost, że posiadane przez nich dane nie pozwalają stwierdzić, czy ujawniony efekt był wynikiem zjedzenia posiłku, czy samej przerwy. Dodatkowo stwierdzili, że w ramach badań nie mierzono ani nastroju sędziów, ani stanu ich kondycji poznawczej. Na podstawie badań autorzy stwierdzili natomiast, że nawet doświadczeni sędziowie są podatni na wpływ określonych mechanizmów psychologicznych, w tym tendencji do orzekania w domyślny sposób wraz z kolejnymi decyzjami.

Czy badanie było wiarygodne?

Dość szybko, bo jeszcze tego samego roku, opublikowano polemikę z omawianymi wyżej badaniami, w tym w szczególności z wyciąganym na ich podstawie wnioskiem, że przerwy na posiłek wpływają na podejmowane przez sędziów decyzje.

W ramach weryfikacji ponownie przeanalizowano dane udostępnione przez pierwszy zespół badaczy. Wykorzystano także dodatkowe informacje, w tym wywiady z osobami zaangażowanymi w podejmowanie analizowanych decyzji – m.in. z sędzią orzekającym i prawnikami reprezentującymi skazanych.

Jak się okazało, kolejność rozpatrywania spraw przez sędziów nie była przypadkowa.

Autorzy polemiki podważyli zatem jedno z głównych założeń poprzedniego badania. W oryginalnym badaniu podkreślono bowiem, że sędziowie analizowali sprawy w losowej kolejności lub przynajmniej nie mieli na to wpływu. Jednak polemika wykazała, że kolejność procedowania spraw przez sędziów była dość ściśle określona. Na jednej sesji starano się rozpatrywać sprawy osadzonych z jednego więzienia, przez co po przerwie przechodzono do spraw skazanych z kolejnego więzienia. Dodatkowo, na każdej sesji w pierwszej kolejności rozpatrywano sprawy skazanych posiadających reprezentację prawną, natomiast wnioski skazanych, którzy nie mieli prawnika, były procedowane na końcu.

Zdaniem autorów polemiki ich analiza wykazała, że więźniowie bez reprezentacji prawnej mieli wyraźnie mniejsze szanse na uwzględnienie wniosku. Co więcej, ujawniono, że dość często jeden prawnik reprezentował w jednym czasie kilku skazanych oraz miał możliwość wyboru kolejności rozpatrywania konkretnych spraw. W praktyce oznaczało to najpewniej rozpoczynanie od spraw o największych szansach powodzenia.

To właśnie opisane wyżej okoliczności i określona kolejność rozpatrywania spraw tłumaczą, zdaniem autorów polemiki, ujawniony przez poprzedni zespół efekt. Nie wynikał więc z czynników psychologicznych ani ze zmęczenia.

Do polemiki odnieśli się autorzy pierwotnego badania. Stwierdzili oni, że po ponownym przeanalizowaniu danych, z uwzględnieniem uwag zawartych w polemice, otrzymali takie same wyniki, co za pierwszym razem. W odpowiedzi wskazano, że choć skazani reprezentowani przez prawnika mieli wyższe prawdopodobieństwo uwzględnienia wniosku, to jednak – zdaniem autorów – nie tłumaczy to obserwowanego efektu.

Podobnie efektu nie tłumaczy rozpatrywanie wniosków z tego samego więzienia na jednej sesji, od której to zasady było wiele wyjątków. Reprezentowanie więcej niż jednego skazanego przez jednego prawnika również zdaniem autorów oryginalnego badania nie tłumaczy ujawnionego efektu. Takich przypadków, zdaniem autorów, było bowiem zbyt mało.

Wyniki izraelskiego badania były podważane także w późniejszych publikacjach. Ujawniony w nich efekt próbowano na przykład tłumaczyć tym, że decyzja o uwzględnieniu wniosku zajmuje więcej czasu. Z tego względu, zdaniem autora polemiki opublikowanej w 2016 r., sędziowie nie procedują wniosków, które mogłyby się zakończyć uwzględnieniem przed przerwą, tylko przenoszą je na początek następnej sesji.

Co pokazują nowsze badania?

Jednoznaczność wyników izraelskich badań została poddana próbie także stosunkowo niedawno. W 2023 r. opublikowano badania, w których badacze analizowali wpływ postu związanego z Ramadanem na decyzje sądów karnych w Pakistanie i Indiach.

Analizując imponującą bazę danych, obejmującą blisko pół miliona spraw oraz 10 tys. sędziów, autorzy zaobserwowali, że trwający post, a więc i związany z nim głód, zmniejszył surowość decyzji sędziowskich. Z każdą godziną poszczenia zwiększało się prawdopodobieństwo uniewinnienia oskarżonego. Co ważne, efekt ten nie był obserwowany u sędziów, którzy nie pościli, a więc innych niż muzułmanów albo muzułmanów poza Ramadanem.

Post wpływał na łagodniejsze kary.

Ponadto, w ramach badań autorzy postanowili sprawdzić, czy zwiększona łagodność sędziów wiązała się jednocześnie z częstszym popełnianiem przez nich błędów. W tym celu przeanalizowano, czy ewentualna apelacja była częściej uwzględniana, czy nastąpił wzrost recydywy wśród oskarżonych oraz czy sędziowie łagodniej traktowali przede wszystkim muzułmanów.

Wyniki badań nie wykazały pogorszenia się jakości decyzji. Nie ujawniono uprzedzeń względem wyznawców innych religii czy wzrostu powrotności oskarżonych do przestępstwa, a nawet zaobserwowano pewien spadek recydywy. Co więcej, ujawniono, że im dłużej pościł sędzia, którego decyzję kwestionowano, tym niższe było prawdopodobieństwo uznania apelacji przez sąd odwoławczy. Powołując się na inne badania, autorzy próbowali tłumaczyć ten efekt polepszeniem się zdolności kognitywnych oraz osądu podczas głodu.

Jakie z tego wnioski?

Tekst ten po raz kolejny pokazuje, że wyniki badań nad wpływem określonych okoliczności na decyzje sędziowskie, w tym przede wszystkim w zakresie kary, bardzo rzadko są jednoznaczne. Są one przy tym uzależnione nie tylko od zakresu i jakości analizowanych danych.

Badania empiryczne są przy tym bardzo wrażliwe na przyjęte założenia metodologiczne.

Widać to wyraźnie na przykładzie badań izraelskich. Analizując te same dane, różne zespoły badawcze wyciągały całkowicie odmienne wnioski. Dlatego do jednostkowych, niepowtórzonych jeszcze wyników badań należy podchodzić z dużą ostrożnością, zwłaszcza gdy w prosty sposób próbują wyjaśnić złożone zjawiska społeczne i psychologiczne.

Autor: dr Daniel Kwiatkowski – Katedra Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini

Powyższy tekst jest elementem serii, której celem jest upowszechnienie wyników badań realizowanych w ramach projektu badawczego o nr 2019/33/N/HS5/00883, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu PRELUDIUM 17.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Dr Daniel Kwiatkowski: Czy głodny sędzia to surowy sędzia? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Ostatnio omówiłem problem nieuzasadnionych różnic w wymiarze kary, wynikających z uwzględniania okoliczności, które nie powinny wpływać na karę (zobacz artykuł). W tym artykule omówię wyniki badań nad wpływem płci osoby skazanej na wymiar otrzymywanej przez nią kary. Badania takie prowadzono na przestrzeni lat w wielu krajach, w tym także w Polsce, a ich wyniki są bardzo interesujące.

• Zobacz: D. Kwiatkowski, Granice racjonalizacji sądowego wymiaru kary, Kraków 2026.

A więc łagodniej!

Większość prowadzonych do tej pory badań potwierdza, że kobiety otrzymują łagodniejsze kary od mężczyzn. Efekt ten potwierdzono w różnych krajach, w tym w szczególności anglosaskich, jak Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Australia czy też Nowa Zelandia. Oczywiście warto w tym kontekście zaznaczyć, że to właśnie w krajach anglosaskich literatura dotycząca badań nad okolicznościami wpływającymi na wymiar kary jest najszersza.

Systemy anglosaskie nie są jednak jedynymi, gdzie ujawniono wymierzanie łagodniejszych kar kobietom niż mężczyznom. Podobny efekt stwierdzono także w innych krajach, w tym także europejskich. Przykładem tego mogą być badania prowadzone w Holandii, Francji, Szwecji czy Rosji.

Co to jednak znaczy, że kobiety są traktowane łagodniej? Z uwagi na to, że większość przeprowadzonych do tej pory badań, szczególnie anglosaskich, skupiała się przede wszystkim na karze pozbawienia wolności, opisywane różnice dotyczyły orzekania właśnie tego rodzaju kary.

Co ciekawe, łagodniejsze traktowanie kobiet ujawnione w omawianych badaniach nie polegało w głównej mierze na tym, że wymierzane im kary były krótsze od tych wymierzanych mężczyznom, choć efekt ten w pewnym stopniu także występował.

Badania wykazały niższe prawdopodobieństwo otrzymania przez kobietę kary pozbawienia wolności, niż miało to miejsce w przypadku mężczyzn.

Choć może jednak nie…

Badania nad wpływem płci osoby oskarżonej na wymiar kary nie są jednak tak jednoznaczne, jak mogłoby się wydawać na podstawie tego, co do tej pory powiedziałem.

Przykładowo, w badaniach rosyjskich, w których co do zasady ujawniono łagodniejsze traktowanie kobiet, efektu tego nie zaobserwowano już przy przestępstwach narkotykowych. Podobnie brak wpływu płci na wymiar kary wykazały badania prowadzone na danych z Niemiec i Austrii, gdzie analizowano poważniejsze typy przestępstw.

Bardzo ciekawe w tej perspektywie są także badania dotyczące wyroków fińskich sądów. Otóż z jednej strony wstępna analiza wykazała, że kobiety są rzadziej skazywane na karę pozbawienia wolności. Jednak z drugiej strony,

Gdy w analizie wzięto pod uwagę więcej szczegółów sprawy, wpływ płci okazał się nieistotny.

Przykładem takich dodatkowych okoliczności może być to, czy skazany posiada dzieci albo czy pełni obowiązki rodzicielskie. Po dokonaniu takiego rozszerzenia, nie można już było stwierdzić, że kobiety są łagodniej traktowane przez wymiar sprawiedliwości niż mężczyźni.

W pewnym sensie omawiane wyniki fińskich badań są podobne do raportu przygotowanego przez australijską Sentencing Advisory Council, czyli państwową instytucję zajmującą się m.in. badaniami nad karą. Choć w raporcie jednoznacznie stwierdzono, że kobiety traktowane są przez sądy łagodniej, to jednak podkreślono, że efekt ten, przynajmniej w pewnym stopniu można wytłumaczyć poprzez to, że:

• kobiety popełniają mniej przestępstw,
• przestępstwa popełniane przez kobiety są co do zasady mniej poważne,
• kobiety posiadają średnio krótszą historię kryminalną niż mężczyźni,
• u kobiet częściej niż u mężczyzn występowały okoliczności wpływające łagodząco na wymiar kary.

Wśród okoliczności wpływających łagodząco w raporcie wskazano na przykład to, że kobiety były wcześniej ofiarami innego przestępstwa, czy też to, że częściej niż mężczyźni pełniły funkcje opiekuńcze.

A w Polsce?

Badania nad różnicami w wymiarze kary oraz wpływem określonych okoliczności na karę prowadzone były w ostatnim czasie także w Polsce.

W 2022 roku opublikowane zostały wyniki badań prowadzonych przez zespół badaczy z Uniwersytetu Jagiellońskiego, którego to zespołu byłem częścią. Badania te uwzględniały dane dotyczące dwóch przestępstw, należących do jednych z najczęściej popełnianych: przestępstwa prowadzenia pojazdu mechanicznego pod wpływem alkoholu lub środka odurzającego oraz przestępstwa posiadania narkotyków.

Przeprowadzona w Polsce analiza nie wykazała, żeby płeć odgrywała istotną rolę w wymierzaniu kary.

Oczywiście powyższe badania nie znaczą, że efekt taki w Polsce nie występuje. Przykładowo, jeśli przeanalizowano by inne typy przestępstw to nie wykluczone, że ujawniono by łagodniejsze traktowanie kobiet przez sądy, jak miało to miejsce w innych krajach.

Trzeba pamiętać, że badania nad wpływem określonych czynników na wymiar kary są tak precyzyjne, jak dostępne do analizy dane.

W szczególności ważne w tej perspektywie jest to, czy dane pozwalają uwzględnić w badaniu jak najwięcej czynników mogących mieć wpływ na karę. W ramach naszych badań mieliśmy dostęp do pełnych akt spraw sądowych, przez co byliśmy w stanie wyselekcjonować i zbadać bardzo dużą liczbę okoliczności, które mogły mieć wpływ na karę.

Podsumowując

Choć w wielu badaniach naukowcy wykazali łagodniejsze traktowanie kobiet przez wymiar sprawiedliwości, to jednak wpływ płci na wymiar kary nie jest jednoznaczny. Omawiane łagodniejsze traktowanie może bowiem wynikać przynajmniej w pewnym stopniu z czynników, które powinny mieć wpływ na karę, a które mogły nie zostać w pełni uwzględnione w konkretnych badaniach. Czynnikami takimi są między innymi powaga przestępstwa czy uwarunkowania społeczne, takie jak fakt pełnienia obowiązków opiekuńczych względem innych osób. Nie zmienia to jednak faktu, że badania nad wpływem czynników pozaprawnych, takich jak płeć, na wymiar kary są istotne i należy je prowadzić, dążąc do jak najpełniejszej realizacji zasady równości w prawie.

Autor: dr Daniel Kwiatkowski – Katedra Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie: Daniel Kwiatkowski

Powyższy tekst jest elementem serii, której celem jest upowszechnienie wyników badań realizowanych w ramach projektu badawczego o nr 2019/33/N/HS5/00883, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu PRELUDIUM 17.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Dr Daniel Kwiatkowski: Czy kobiety otrzymują niższe wyroki od mężczyzn? pochodzi z serwisu Karne24.com.

W poprzednim tekście (zobacz artykuł) wskazywałem, że jednym z najważniejszych kroków w poszukiwaniu racjonalizacji kary jest ustalenie, jakie okoliczności powinny decydować o jej wymiarze. Zadanie to jest jednak znacznie trudniejsze niż mogłoby się wydawać.

• Zobacz: D. Kwiatkowski, Granice racjonalizacji sądowego wymiaru kary, Kraków 2026.

O dziwo, ustalenie okoliczności wpływających na karę jest dużo trudniejsze niż ustalenie okoliczności wpływających na przypisanie odpowiedzialności karnej.

Trudniej wymierzyć karę niż skazać

Ocena odpowiedzialności karnej – a więc stwierdzenie, czy dany sprawca popełnił określone przestępstwo, czy też nie – dotyczy przede wszystkim przeszłości. By móc przypisać sprawcy popełnienie przestępstwa, należy ustalić określone fakty: czy dana osoba znajdowała się w określonym miejscu i czasie oraz czy dopuściła się konkretnego zachowania. Na tym jednak nie kończy się zadanie sądu.

Wymierzenie kary wymaga bowiem znacznie szerszej oceny. Konieczne jest uwzględnienie nie tylko okoliczności dotyczących samego czynu, ale także osoby sprawcy, jego dotychczasowego sposobu życia, zachowania przed popełnieniem przestępstwa oraz po jego popełnieniu.

Przy wymierzeniu kary sąd bierze pod uwagę nie tylko te same okoliczności, co przy ocenie odpowiedzialności karnej, ale również szereg innych czynników.

Kara nie jest wyłącznie reakcją na przeszłe zdarzenie. Ma ona także wywołać określone skutki, zarówno wobec samego sprawcy, jak i wobec innych osób.

Ma powstrzymać sprawcę przed ponownym popełnieniem przestępstwa, a także oddziaływać na społeczeństwo, pokazując, jakie konsekwencje wiążą się z naruszeniem prawa. W tym sensie wymierzanie kary jest nie tylko oceną przeszłości, ale również próbą przewidzenia przyszłości.

Skoro na wymiar kary może wpływać tak wiele czynników, w tym także związane z sytuacją i cechami sprawcy, naturalnie pojawia się pytanie, które z nich rzeczywiście powinny mieć znaczenie. Jednym ze sposobów odpowiedzi na to pytanie jest ustalenie nie tyle tego, co powinno wpływać na karę, ile raczej tego, co wpływać na nią nie powinno.

Nieuzasadnione różnice – próba definicji

Oczywistym jest, że nie wszystkie kary powinny być takie same. Byłoby przecież absurdem wymierzanie identycznej kary za drobną kradzież i za zabójstwo. Różnice w karze są nie tylko dopuszczalne, ale wręcz konieczne.

Problem pojawia się jednak wtedy, gdy różnice te nie wynikają z cech samego przestępstwa ani z innych okoliczności istotnych z punktu widzenia prawa, lecz z czynników przypadkowych lub niemających znaczenia normatywnego.

W literaturze anglojęzycznej używa się w tym kontekście pojęcia unwarranted sentencing disparities, które można tłumaczyć jako nieuzasadnione różnice w wymiarze kary.

Najprostszym przykładem takich różnic byłaby sytuacja, w której wysokość kary zależy od cech niemających żadnego związku z przestępstwem, takich jak płeć, kolor skóry czy pochodzenie sprawcy. Intuicyjnie wydaje się oczywiste, że takie okoliczności nie powinny mieć żadnego znaczenia.

Pojęcie to można jednak rozumieć szerzej. Nieuzasadnionymi różnicami można nazwać wszystkie sytuacje, w których podobne przypadki prowadzą do różnych kar, mimo że brak jest ku temu racjonalnego uzasadnienia.

Każda różnica w karze powinna wynikać z konkretnych, istotnych okoliczności.

Takie rozumienie pozostaje w ścisłym związku z zasadą równości wobec prawa, wyrażonej m.in. w art. 32 Konstytucji RP. Skoro wszyscy są wobec prawa równi, to podobne przypadki powinny być traktowane podobnie, a różnice w traktowaniu wymagają racjonalnego uzasadnienia.

Niesprawiedliwe byłoby bowiem wymierzenie bardzo różnych kar za podobne przestępstwa wyłącznie dlatego, że jeden sprawca jest zamożny, a drugi nie, albo dlatego, że jeden z nich ma wyższe wykształcenie. Kluczowe znaczenie ma zatem nie to, czy kary są identyczne, lecz to, czy różnice między nimi są uzasadnione.

Co na to badania?

Problem czynników wpływających na wymiar kary od dawna stanowi przedmiot badań naukowych. Już na początku XX wieku zaczęto analizować, czy na wysokość kar wpływają wyłącznie okoliczności związane z przestępstwem, czy również inne czynniki.

Badania te prowadzono przede wszystkim w krajach systemu common law, takich jak Stany Zjednoczone i Wielka Brytania. Z czasem podobne analizy zaczęto przeprowadzać także w Europie kontynentalnej oraz w innych częściach świata, w tym również w Polsce. W ramach tych badań analizowano różne czynniki.

Z jednej strony skupiano się na osobie sprawcy, badając, czy na wymiar kary wpływają takie cechy jak jego płeć, pochodzenie czy status społeczno-ekonomiczny.

W ramach badań zaobserwowano, że kobiety otrzymują często niższe kary od mężczyzn, osoby białe od czarnoskórych, a osoby z wyższym wykształceniem od osób gorzej wykształconych.

W niektórych przypadkach analizowano nawet, czy znaczenie może mieć atrakcyjność fizyczna sprawcy. Co ciekawe, badania potwierdziły, że osoby atrakcyjne otrzymywały łagodniejsze kary.

Z drugiej strony badano również czynniki związane z samym procesem orzekania. Próbowano ustalić, czy wysokość kar różni się w zależności od sędziego, sądu czy regionu, w którym sprawa jest rozpoznawana. Analizowano także, czy znaczenie może mieć doświadczenie zawodowe sędziego lub inne jego cechy.

Również w tym przypadku badania ujawniły występowanie nieuzasadnionych różnic, jak choćby duże zróżnicowanie orzekanych kar, w zależności od sądu, czy regionu.

Proste pytania, trudne odpowiedzi

Wyniki badań nad nieuzasadnionymi różnicami w karze nie są przeważnie jednoznaczne. W wielu przypadkach wskazują one na istnienie różnic w wysokości kary, które trudno w pełni wyjaśnić wyłącznie okolicznościami przestępstwa. Jednocześnie wyniki te często różnią się w zależności od kraju, co nie powinno jednak dziwić.

System wymiaru sprawiedliwości funkcjonuje w określonym społeczeństwie, a każde społeczeństwo ma swoją własną specyfikę.

To, co obserwujemy w Polsce, nie musi w identyczny sposób występować we Francji, czy w Stanach Zjednoczonych i na odwrót. Wyniki prowadzonych badań potrafią się także różnić w zależności od badanego okresu, próby badawczej i zastosowanej metodologii.

Mimo znacznej liczby już istniejących badań nad nieuzasadnionymi różnicami w wymiarze kary, pytanie o to, co powinno, a co nie powinno, wpływać na wymiar kary, pozostaje jednym z najważniejszych pytań prawa karnego. I choć nie sposób opisać tutaj wyników setek prowadzonych dotychczas badań, w ramach następnych artykułów omówię jednak wybrane zagadnienia, aby odpowiedź na powyższe pytanie stała się nieco bliższa.

Autor: dr Daniel Kwiatkowski – Katedra Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini

Powyższy tekst jest elementem serii, której celem jest upowszechnienie wyników badań realizowanych w ramach projektu badawczego o nr 2019/33/N/HS5/00883, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu PRELUDIUM 17.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Dr Daniel Kwiatkowski: Kiedy różnice w karach są nieuzasadnione? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Próba znalezienia odpowiedzi na pytanie, czym jest sprawiedliwa kara jest jednym z fundamentalnych zadań, których genezy nie sposób określić. Można jedynie przypuszczać, że pytanie to towarzyszy człowiekowi od samych początków istnienia ludzkich społeczności.

Z pewnością wszyscy chcemy, by wymierzane kary były sprawiedliwe. By jednak mogło to nastąpić albo by móc opisać wymierzoną karę jako sprawiedliwą, należy najpierw ustalić, kiedy wymierzana kara jest sprawiedliwa.

• Zobacz: D. Kwiatkowski, Granice racjonalizacji sądowego wymiaru kary, Kraków 2024.

Na przestrzeni wieków spierano się o to, kiedy wymierzona kara będzie sprawiedliwa. Odpowiedź na to pytanie uzależniona była przede wszystkim od ustalenia, jaki jest cel kary i od czego wymierzana kara powinna zależeć. Udzielane przez różnych myślicieli i filozofów odpowiedzi podzielić można przede wszystkim na dwie grupy poglądów.

Zbrodnia czy zbrodniarz – co ważniejsze?

Pierwsza grupa, nazywana poglądami retrybutywnymi, uznawała, że celem kary jest odpłata sprawcy przestępstwa za wyrządzone krzywdy. Dlatego też kara sprawiedliwa według tego ujęcia, to kara odzwierciedlająca rodzaj wyrządzonej krzywdy i stopień udziału sprawcy w tym naruszeniu.

Klasycznym przykładem tego ujęcia jest zasada talionu, a więc znana przede wszystkim ze starożytnego Kodeksu Hammurabiego zasada „oko za oko, ząb za ząb”. Choć z dzisiejszej perspektywy zasada ta jest niezwykle okrutna, to jednocześnie wprowadzała ona istotne ograniczenia w możliwości pociągnięcia do odpowiedzialności karnej.

Zasada talionu wskazywała, że za wybite oko sprawiedliwe jest wybicie oka przestępcy – nie mniej, ale też, co istotne, nie więcej.

Do drugiej grupy należą z kolei ujęcia utylitarne kary, według których celem kary jest przede wszystkim zapobieganie przestępstwom. W tym ujęciu kara może być stosowana jedynie, jeśli jest konieczna. Jeśli zatem do powstrzymania określonego sprawcy od popełniania przestępstw w przyszłości nie jest konieczne wymierzenie kary, jej stosowanie byłoby niesprawiedliwe.

Jest to całkowicie przeciwne podejście od ujęcia retrybutywnego, gdzie wymierzenie kary traktowane jest jako moralna konieczność. W związku z tym kara musi zostać bezwzględnie wymierzona. Podejście to dobrze oddają słowa Immanuela Kanta, który mówił: „niech sczeźnie świat, byle stała się sprawiedliwość” (łac. pereat mundus fiat iustitia).

Podczas gdy retrybutywizm odwołuje się wyłącznie do przeszłości, utylitaryzm patrzy przede wszystkim w przyszłość.

W ramach ujęcia utylitarnego skupiamy się przede wszystkim na tym, co jest potrzebne, by sprawca nie popełnił już przestępstwa. Podejście to jest zatem dużo elastyczniejsze niż retrybutywne, bo pozwala na wymierzenie kary łagodniejszej, ale jeśli trzeba, to i surowszej, niżby wynikało to z powagi przestępstwa.

Istnieją także mieszane teorie kary, łączące w sobie retrybutywną myśl odwetową z utylitarną ideą pożyteczności. Takie właśnie ujęcia są obecnie najbardziej rozpowszechnione i stanowią podstawę współczesnych systemów karnych, w tym także polskiego.

Czy zatem problem rozumienia kary sprawiedliwej możemy uznać za skutecznie rozwiązany?

To nie takie proste!

Niestety, sprawa nie jest tak prosta, jakby się mogło wydawać. Opisywane powyżej rozważania prowadzone były na bardzo ogólnym, filozoficznym poziomie. Z tego też względu, nie rozstrzygały one kwestii bardzo szczegółowych, od których nie sposób uciec przy wymierzaniu kary.

Wymierzanie kary jest procesem złożonym, gdzie uwzględnić trzeba liczne okoliczności, związane tak z przestępstwem, jak i sprawcą.

Co więcej, czasem jedna okoliczność może zupełnie zmienić nasze postrzeganie tego, co w danym przypadku będzie karą sprawiedliwą.  Przykładowo, zabójstwo innego człowieka jest jedną z najpoważniejszych zbrodni, za którą wymierzane są najwyższe kary. W przypadku jednak, gdy sprawcą zabójstwa jest ofiara wieloletniego znęcania się, która postanawia w ten sposób uwolnić się od swojego oprawcy, nie będzie wątpliwości, że kara w takim przypadku byłaby dużo niższa, a może nawet w ogóle nie byłaby zasadna.

By móc zatem rozstrzygnąć, kiedy dana kara będzie sprawiedliwa, trzeba przede wszystkim ustalić, jakie konkretnie okoliczności powinny decydować o jej użyciu i wysokości. Stworzenie jednak takiego katalogu w sposób kompletny i wyczerpujący może okazać się niezwykle trudne lub wręcz niewykonalne.

Jak już wskazywałem, okoliczności wpływających na karę jest mnóstwo, przez co, przy tworzeniu katalogu, bardzo łatwo byłoby coś przeoczyć. Dodatkowo, okoliczności czynu będą się różniły w zależności od konkretnego przestępstwa. Co innego będzie istotne przy wymiarze kary przy zabójstwie, co innego przy oszustwie.

Dlatego też łatwiejsze może okazać się ustalenie okoliczności, które nie powinny mieć nigdy wpływu na karę. Wszyscy zgodzimy się przecież, że niesprawiedliwe byłoby wymierzanie różnych kar w podobnych przypadkach ze względu na to, że sprawcy różnią się na przykład płcią albo zamożnością.

Ustalenie katalogu okoliczności koniecznych do uwzględnienia i niedopuszczalnych przy wymierzaniu kary to jednak nie koniec. Okoliczności wpływające na karę mogą przecież działać w różnym kierunku – jedne będą ją łagodzić, inne obostrzać.

Konieczne jest zatem określenie zakresu, w jakim konkretne okoliczności powinny kształtować karę, a dodatkowo, ustalenie ich wzajemnych relacji. Trzeba zatem odpowiedzieć na pytanie, czy wszystkie okoliczności powinny być traktowane jednakowo, czy któreś powinny być ważniejsze od innych.

Serce czy rozum?

Czy skoro wymierzenie kary jest procesem tak bardzo szczegółowym i skomplikowanym, to czy odwoływanie się do pojęcia sprawiedliwości przy jej ocenie jest najwłaściwszym wyborem?

Sprawiedliwość jest przecież pojęciem bardzo subiektywnym i intuicyjnym oraz silnie nacechowanym emocjonalnie. Różni ludzie mogą w bardzo odmienny sposób oceniać, czy coś jest sprawiedliwe, czy nie. Jednocześnie, czasem trudno jest uzasadnić taką ocenę. Oczywiście, wymierzane kary można oceniać w oparciu o poczucie sprawiedliwości.

Funkcjonowanie systemu wymiaru sprawiedliwości nie powinno sprowadzać się wyłącznie do intuicji.

Może zatem, zamiast na sprawiedliwości, warto się skupić na poszukiwaniu racjonalizacji wymierzenia konkretnej kary i konkretnego jej wymiaru? Czy jednak taka zmiana przyniesie coś więcej niż tylko zmianę określeń?

Uważam, że tak. Racjonalizacja jest bowiem procesem dobrze zaplanowanym, opartym przede wszystkim na logicznym rozumowaniu, często wspartym metodami i danymi naukowymi. Jest więc to proces niemal przeciwny myśleniu intuicyjnemu, charakterystycznemu dla oceny z perspektywy sprawiedliwości.

W wyniku racjonalizacji możliwe jest zatem podejmowanie trafniejszych decyzji, których uzasadnienie jest łatwiejsze, a przez to bardziej zrozumiałe i przekonujące dla innych.

Autor: dr Daniel Kwiatkowski – Katedra Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie: Daniel Kwiatkowski

Powyższy tekst jest elementem serii, której celem jest upowszechnienie wyników badań realizowanych w ramach projektu badawczego o nr 2019/33/N/HS5/00883, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu PRELUDIUM 17.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Dr Daniel Kwiatkowski: Czy możliwe jest w ogóle wymierzenie sprawiedliwej kary? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Tobiasz Dworek w artykule Dyskrecjonalność władzy sędziowskiej: rzeczywistość Czy złudzenie?, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych 2025 nr 3, dokonuje oceny funkcjonowania w polskim procesie karnym zasady swobodnej decyzji sędziowskiej i systemu dyskrecjonalności orzekania w zakresie wymiaru kary na podstawie analizy akt spraw o prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości.

Powołując się na Witolda Zontka, autor podkreśla, że:

„Zasada swobody sędziowskiego uznania w przypadku prawa karnego przejawia się bowiem nie tylko w samym procesie wykładni danego przepisu i uzyskanej w rezultacie normy prawnej, lecz także realizacji dyspozycji normy sankcjonującej i wymiaru kary”.

Jak sędziowie wymierzają kary

Przeprowadzono badania aktowe w sześciu sądach rejonowych w Polsce, badając łącznie 831 spraw. Analizie poddano:

• wysokość kary w stosunku do stopnia stężenia alkoholu we krwi sprawcy
• wpływ wieku i płci sprawcy na orzeczoną karę
• wpływ uprzedniego skazania, przyznania się do winy i złożenia wniosku o skazanie bez rozprawy na orzeczoną karę
• wysokość kar orzekanych w określonych rejonach i okręgach sądowych

Autor dokonuje interpretacji tych wyników i dochodzi do wniosku, że największy wpływ na wysokość orzekanych kar lub długość orzekanych zakazów prowadzenia pojazdów miało stężenie alkoholu we krwi sprawców, jednak wpływ ten ocenił jako umiarkowany.

Pozostałe zaś okoliczności zupełnie nie wpływały na wysokość orzekanych kar lub ich wpływ był bardzo niski. Na podstawie badań autor stawia tezę, że w praktyce w iluzorycznym stopniu realizowana jest zasada dyskrecjonalności władzy sędziowskiej, ponieważ sędziowie nie biorą pod uwagę przy wymiarze kary czy środka karnego dyrektyw wymiaru oraz innych ważnych czynników mogących różnicować wysokość i stopień reakcji.

Kary wymierzają w sposób automatyczny, wręcz mechanicznie. Nie jest w praktyce realizowana zasada indywidualizacji kary, co godzi w prawo obywatela do równego traktowania.

Mechaniczny sędzia gorszy od AI

Autor dochodzi do wniosku, że skoro i tak proces wymierzania kar w przypadku drobnych przestępstw, takich jak prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości jest automatyczny, to nasuwa się pytanie o możliwość zastąpienia w takich sprawach sędziów sztuczną inteligencją. Albo przynajmniej wspomóc ich pracę działaniem algorytmów.

Szczególnie, biorąc pod uwagę narastające problemy polskiego sądownictwa. Sędziowie mają ogromną ilość spraw, istnieją problemy kadrowe (np.  w większości sądów jeden asystent przypada na dwóch lub więcej sędziów). Wpływa to oczywiście na przewlekłość postępowań, niekiedy również na jakość wydawanych rozstrzygnięć. Jak pisze Dworek:

Remedium na tę przewlekłą chorobę sądownictwa można upatrywać w wykorzystaniu narzędzi sztucznej inteligencji wszędzie tam, gdzie kreatywność i abstrakcyjne myślenie sędziego nie są lub nie muszą być wykorzystywane.

W jaki sposób może to funkcjonować w praktyce?

Autor wskazuje, że pewne elementy informatyzacji już można odnaleźć w polskim sądownictwie, podając przykład Systemu Losowego Przydziału Spraw. W dalszej części opracowania Dworek podaje przykłady zastosowania narzędzi AI w systemach wymiaru sprawiedliwości w Europie i na świecie.

• W Holandii od kilkunastu lat funkcjonuje e-sąd, w którym to algorytm wylicza należności egzekucyjne i proponuje rozstrzygnięcie podlegające akceptacji urzędnika sądowego.
• W Estonii trwają prace nad cyfryzacją obiegu dokumentów przy wydawaniu nakazów zapłaty, które odpowiadają za blisko 50% wszystkich spraw cywilnych prowadzonych w tym kraju.
• Natomiast, pionierem i niekwestionowanym liderem w wykorzystaniu AI są Chiny. Funkcjonują tam już pełnoprawne sądy AI rozstrzygające sprawy cywilne i karne.

Powstało karnistyczne oprogramowanie, które wyszukuje, w jaki sposób sądy rozstrzygały wcześniej w podobnych sprawach, dokonuje oceny dowodów i proponuje wydanie orzeczenia o określonej treści.

Nieco inne podejście, bardziej krytyczne i pokazujące, co tak naprawdę kryje się za wykorzystywaniem AI w chińskim wymiarze sprawiedliwości ukazane zostało w podcaście Ośrodka Studiów Wschodnich „Chińskie smart państwo i AI zamiast sędziów” z 21 listopada 2025 roku. W materiale podkreślono, że przecież ktoś algorytmy projektuje, a są to wielkie chińskie przedsiębiorstwa technologiczne, które współpracują z Komunistyczną Partia Chin.

Co więcej, chiński sędzia, rozstrzygając daną sprawę i nie stosując się do decyzji algorytmicznej (propozycji rozstrzygnięcia AI) musi za każdym razem uzasadnić, dlaczego decyduje się na wydanie wyroku o innej treści.

Jeśli system zauważy, że sędzia często nie stosuje się do decyzji algorytmicznej, może być to przyczyna wszczęcia wobec niego postępowania dyscyplinarnego.

Pewne chińskie rozwiązania mogą oczywiście stanowić wzór do naśladowania, jednak pokazują też, ile zagrożeń kryje się pod wprowadzeniem w pełnej skali AI do systemu sądownictwa.

Usprawniać, nie zastępować

Dworek stawia ostateczną tezę, że nie można przejść obojętnie wobec dynamiki rozwoju AI w sądownictwie, a sztuczna inteligencja może zastąpić człowieka, jak to określa w sprawach „błahych i powtarzalnych”.

Faktycznie, należy się zgodzić, że pytanie „czy sztuczna inteligencja znajdzie miejsce w wymiarze sprawiedliwości” to źle postawione pytanie. Należy raczej spytać, kiedy to się stanie i w jakim stopniu ona będzie obecna?

AI jako narzędzie wspierające i usprawniające pracę sędziego wydaje się słusznym rozwiązaniem. Ustawodawca powinien mieć jednak na uwadze przy projektowaniu takich rozwiązań szereg zagrożeń, które stoją za AI, niekoniecznie bezmyślnie próbując podążać za światowymi trendami.

Opracował Maciej Wójcik – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Grafikę wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Jeśli sędziowie działają mechanicznie, mogą ich zastąpić maszyny. Analiza dyskrecjonalności sędziowskiej w CPKiNP pochodzi z serwisu Karne24.com.

Już na gruncie Kodeksu karnego z 1969 roku kwestia możliwości zastosowania przepisów o recydywie wobec osoby skazanej prawomocnym wyrokiem przez sąd państwa obcego wzbudzała istotne kontrowersje i nigdy nie została jednoznacznie rozstrzygnięta. Zwłaszcza obecnie, gdy w wyniku wojny w Ukrainie liczba obywateli tego państwa w Polsce uległa istotnemu zwiększeniu, kwestia ta ponownie wymaga zwiększonej uwagi i analizy.

Niniejszy tekst argumentuje za poglądem przyjmującym możliwość zastosowania przepisów o recydywie także w przypadku wcześniejszego skazania przez sąd państwa obcego, nawet jeśli nie jest ono członkiem Unii Europejskiej.

Aktualny stan prawny

Istotne z punktu widzenia analizowanego zagadnienia są dwa przepisy Kodeksu karnego:

• art. 64 § 1 k.k., w myśl którego: „jeżeli sprawca skazany za przestępstwo umyślne na karę pozbawienia wolności popełnia w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary umyślne przestępstwo podobne do przestępstwa, za które był już skazany, sąd wymierza karę przewidzianą za przypisane przestępstwo w wysokości powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia…”
• art. 114a § 1 k.k., zgodnie z którym: „wyrokiem skazującym jest również prawomocne orzeczenie skazujące za popełnienie przestępstwa wydane przez sąd właściwy w sprawach karnych w państwie członkowskim Unii Europejskiej, chyba że według ustawy karnej polskiej czyn nie stanowi przestępstwa, sprawca nie podlega karze albo orzeczono karę nieznaną ustawie”.

Pierwszy ze wskazanych przepisów wprowadza instytucję tzw. recydywy szczególnej podstawowej. Wśród jej przesłanek znaleźć można szczególnie istotny z punktu widzenia niniejszego tekstu wymóg uprzedniego skazania za przestępstwo umyślne na karę pozbawienia wolności. Jednocześnie przepis ten nie precyzuje, czy chodzi w tym przypadku wyłącznie o uprzednie skazanie przez sąd polski, czy w grę wchodzi także skazanie przez sąd państwa obcego.

W razie stwierdzenia przez sąd spełnienia przesłanek z przytoczonego przepisu wobec sprawcy stosuje się obostrzenie odpowiedzialności.

Drugi przepis stanowi natomiast implementację do polskiego porządku prawnego decyzji ramowej Rady 2008/675/WSiSW z 24 lipca 2008 r. [ Dz. Urz. UE L 220 z 15.08.2008, s. 32]. Istotą tej dyrektywy było wprowadzenie rozwiązań, w myśl których wyrok skazujący w dowolnym państwie członkowskim UE powinien wywoływać skutki analogiczne do tych, jakie wynikają z wyroków skazujących, które zostały wydane przez sądy krajowe.

Funkcją przepisu jest zatem zobligowanie sądów polskich do uwzględniania wyroków sądów właściwych w sprawach karnych innych państw członkowskich Unii Europejskiej.

Szczególnego znaczenia przepis ten nabiera właśnie w przypadku recydywy, ponieważ uprzednie skazanie sprawcy przez sąd państwa unijnego wypełnia w takim przypadku przesłankę wcześniejszego skazania z art. 64 k.k.

Pozostaje jednak pytanie, co w przypadku, gdy wyrok taki został wydany przez sąd państwa niebędącego członkiem UE?

Język ustawy

Jak wynika z przytoczonej powyżej samodzielnej treści art. 64 k.k. ustawa nie precyzuje dokładnie, co należy rozumieć pod pojęciem „skazania za przestępstwo umyślne”. Wspomnieć można, że Kodeks karny z 1932 r. w art. 60 dookreślał tę kwestię, wskazując, że z recydywą możemy mieć do czynienia wówczas, gdy sprawca „odbył uprzednio karę w kraju lub zagranicą”.

Już w kodeksie z 1969, a następnie w obecnie obowiązującym Kodeksie karnym z 1997 r. ustawodawca zrezygnował jednak z takiego sformułowania i posłużył się wyłącznie pojęciem „skazania” oraz „odbycia kary”. Można by zatem argumentować, że doszło w ten sposób do celowego zawężenia zakresu zastosowania analizowanego przepisu.

Kwestię tę rozstrzygał już jednak słusznie Sąd Najwyższy, stwierdzając, iż „skoro obecnie ustawa stanowi ogólnie o „odbyciu kary” bez wskazania, że kara ta ma być odbyta w kraju, to unormowanie takie oznacza to samo co określenie „w kraju lub za granicą”, wyrażone jedynie syntetyczniej” [Uchwała SN z 24.04.1975 r., VI KZP 59/74].

Oba przepisy zatem – art. 60 k.k. z 1932 r. oraz art. 64 aktualnego k.k. – zawierają w istocie tę samą treść i nie sposób przyjąć, że, przynajmniej w płaszczyźnie językowej, aktualne brzmienie regulacji wyklucza możliwość przyjęcia recydywy w przypadku gdy doszło do uprzedniego skazania przez sąd państwa obcego spoza UE.

Sam SN konstatował: „Odbycie za granicą co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności, na którą sprawca został tam skazany za czyn stanowiący przestępstwo według przepisów polskiej ustawy karnej, stanowi podstawę do przyjęcia powrotu do przestępstwa w rozumieniu art. 60 § 1 k.k. przy spełnieniu pozostałych wymagań tego przepisu”.

Konflikt z art. 114a k.k.?

Należy postawić jednak pytanie, czy wprowadzając art. 114a do polskiej ustawy karnej ustawodawca nie wykluczył w sposób bezpośredni lub dorozumiany możliwości zastosowania przepisów o recydywie w przypadku uprzedniego skazania przez sąd państwa obcego niebędącego członkiem UE.

Ustawodawca posłużył się bowiem sformułowaniem „wyrokiem skazującym jest również prawomocne orzeczenie skazujące za popełnienie przestępstwa wydane przez sąd właściwy w sprawach karnych w państwie członkowskim Unii Europejskiej”. Stworzył on w ten sposób definicję legalną zakresową pojęcia „wyrok skazujący”.

Ustawodawca przesądził, że wyrokiem skazującym jest wyrok polskiego sądu karnego oraz prawomocne orzeczenie skazujące za popełnienie przestępstwa wydane przez sąd właściwy w sprawach karnych w państwie członkowskim Unii Europejskiej.

Tym samym wyrok sądu państwa niebędącego państwem członkowskim UE nie znalazł się w zakresie rzeczonej definicji.

Trzeba jednak wskazać, że definicja ta jest jedynie definicją cząstkową, wymienia ona przykładowe („również”) elementy kategorii prawnej „wyroku skazującego” i nie tworzy katalogu zamkniętego.

Błędny byłby zatem wniosek, iż wprowadzając art. 114a k.k. i zawartą w nim definicję „wyroku skazującego” do obowiązującego porządku prawnego ustawodawca wprost wykluczył możliwość uznania za wyrok skazujący także wyroku sądu państwa spoza Unii Europejskiej. Ustawodawca wskazał bowiem jedynie niektóre elementy wpisujące się w zakres tej definicji i nie domknął jej.

Podobnego zdania jest doktryna prawa karnego – tak np. K. Wiak: „Komentowany przepis wymaga uwzględnienia w postępowaniu karnym prawomocnego orzeczenia skazującego wydanego w państwie członkowskim UE. Nie należy go odczytywać jako normy ustanawiającej bezwzględną przeszkodę dla dopuszczalności wywodzenia analogicznych skutków prawnych w stosunku do wyroku skazującego zapadłego przed sądem państwa niebędącego członkiem UE” [A. Grześkowiak, K. Wiak (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2024; podobnie np. J. Raglewski [w:] Kodeks karny. Część ogólna. Tom I. Część II. Komentarz do art. 53-116, wyd. V, red. W. Wróbel, A. Zoll, Warszawa 2016].

Redundancja i Rosja

Artykuł 114a k.k. tworzy jednak jeszcze jedną wątpliwość. Jeżeli bowiem przyjmiemy, że art. 64 k.k. pozwala na przyjęcie recydywy w przypadku, gdy sprawca został uprzednio skazany przez sąd państwa obcego (bez znaczenia czy państwa członkowskiego UE czy też nie), to jaki byłby sens wprowadzenia nowego przepisu w postaci art. 114a? Czy ustawodawca nie usankcjonował w ten sposób poglądu przeciwnego wobec wyżej wyrażonego?

Swoje intencje ustawodawca wyraził jednak w uzasadnieniu do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw z 3.11.2010 r. Wskazano w nim, że przytoczone wyżej orzeczenie SN z 1975 r. było „jednorazowe, a przedstawiony w nim pogląd nie miał większego wpływu na praktykę orzeczniczą” [Projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3597, VI kadencja Sejmu, Warszawa 2010].

W ocenie projektodawcy wprowadzenie rzeczonego przepisu było zatem konieczne dla przełamania dotychczasowej praktyki sądów powszechnych, niezgodnej z przytoczonym orzeczeniem.

Oprócz tego projektodawca wskazał także w uzasadnieniu wymóg stworzenia jasnej procedury uwzględniania orzeczeń zagranicznych. Ustawodawca nie wyraził zatem swojego sprzeciwu dla wyroku SN – wręcz przeciwnie, wskazał na konieczność wprowadzenia regulacji, która zobowiązywałaby sądy do jego stosowania.

Co jeszcze istotniejsze, ustawodawca, wykonując postanowienia decyzji ramowej Rady, stworzył instytucję, która obliguje sąd polski (jeżeli nie zachodzą przesłanki negatywne) do uwzględniania orzeczeń sądów państw członkowskich UE.

Stworzony został pewien automatyzm, który ogranicza swobodne uznanie sądów i nakazuje im uwzględnianie określonych wyroków.

Artykuł 64 k.k. pozwala tymczasem sądowi na własną ocenę, czy należy w danych okolicznościach faktycznych uznać wyrok sądu państwa obcego. Kierując się zasadami gwarancyjności i słuszności, sąd polski może zatem przykładowo przyjąć, że dane orzeczenie nie daje rękojmi, iż zostało wydane przy spełnieniu założeń praworządnego i sprawiedliwego systemu wymiaru sprawiedliwości i odmówić jego zastosowania.

Tym samym nie mamy więc aktualnie do czynienia w kodeksie ze zbędną redundancją. Podczas gdy art. 114a k.k. zobowiązuje sąd polski do uznania orzeczenia innego sądu państwa członkowskiego UE, wprowadzając niejako domniemanie, że zostało ono wydane z dochowaniem zasad sprawiedliwego procesu karnego, tak art. 64 k.k. pozostawia w tym względzie swobodę. Każdorazowo sąd polski powinien ocenić tę kwestię w myśl zasady słuszności.

W ten sposób odpowiedzieć można także na inny zarzut przeciwników przyjętego w niniejszym tekście poglądu. Pogląd ten nie prowadzi bowiem wcale do konieczności uznawania wyroków sądów państw autorytarnych, takich jak Rosja czy Turkmenistan.

Co na to doktryna i orzecznictwo?

Doktryna prawa karnego w zasadzie jednomyślnie przyjmuje, że przepis art. 64 § 1 k.k. wymaga faktycznego odbycia przez sprawcę uprzednio co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności i nie jest przy tym istotne ani to, czy sprawca odbywał karę w kraju, czy za granicą, ani to, czy chodziło o karę wymierzoną przez sąd polski czy też sąd obcego państwa [Tak np. J. Majewski [w:] Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2024, art. 64.; M. Królikowski, R. Zawłocki, (red.) Kodeks karny. Część ogólna. Tom I. Komentarz. Art. 1–116, Warszawa2021; P. Czarnecki, P. Hofmański, L. K. Paprzycki [w:] Kodeks karny. Komentarz, wyd. V, red. M. Filar, Warszawa 2016, art. 64. i wielu innych].

Spotkać można w zasadzie tylko jeden, słabo uargumentowany pogląd przeciwny [B. Nita-Światłowska, Nakaz uwzględnienia w postępowaniu karnym wyroku skazującego zapadłego w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, EPS 2017, nr 11, s. 20-30].

Podobnie w aktualnym orzecznictwie spotkać można wyroki podążające za uchwałą SN z 1975 r. – tak np. SO w Białymstoku, SA we Wrocławiu czy NSA [Wyrok Sądu Okręgowego w Białymstoku z 16.01.2018 r., III K 79/17, LEX nr 2571659.; Wyrok SA we Wrocławiu z 26.04.2012 r., II AKa 106/12, LEX nr 1164204.; Wyrok NSA z 6.04.2017 r., II OSK 2038/15, LEX nr 2316238] – chociaż zdarzają się wciąż w praktyce judykaty przyjmujące pogląd przeciwny.

Należy zatem ogólnie skonstatować, że polska doktryna i orzecznictwo akceptuje stanowisko autora niniejszego tekstu.

Podsumowanie

Żaden z argumentów przeciwników przyjętego w tekście poglądu nie może się ostać. Ani literalne brzmienie art. 64 k.k., ani fakt wprowadzenia do systemu prawnego przepisu art. 114a k.k., ani w końcu zasada słuszności i obawa przed koniecznością uznawania wyroków sądów państw autorytarnych nie stanowią przeszkody do przyjęcia, iż aktualny stan prawny pozwala na zastosowanie recydywy, nawet jeżeli do uprzedniego skazania doszło przez sąd państwa obcego niebędącego członkiem Unii Europejskiej.

Jest to pogląd oparty zarówno na bezpośrednim brzmieniu przytoczonych przepisów, ale także ogólnych zasadach sprawiedliwości karnej, które nakazują surowsze potraktowanie sprawcy, który powraca do przestępstwa.  

Autor: Bartosz Joniak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Cover-foto zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Recydywa bez granic? Uwzględnianie orzeczeń państw spoza Unii Europejskiej w świetle polskiego Kodeksu karnego pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 18 marca 2024 r. był dr hab. Janusz Raglewski, prof. UJ – profesor w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, adwokat, autor monografii o materialnoprawnej regulacji przepadku w polskim prawie karnym.

Nowa regulacja przepadku pojazdu mechanicznego prowadzonego przez sprawcę w ruchu lądowym z art. 44b k.k., który wszedł w życie 14 marca 2024 r., wywołuje wiele kontrowersji. Sam ustawodawca miał wątpliwości, co do tego rozwiązania, ponieważ art. 44b k.k. uchwalono ustawą z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (ostatecznie ponad rok i osiem miesięcy vacatio legis) oraz przesunięto jego vacatio legis (pierwotnym terminem wejścia w życie był 14 grudnia 2023 r.).

Należy czynić starania, aby zwiększyć bezpieczeństwo w ruchu drogowym, ale prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości nie jest główną przyczyną wypadków drogowych. Janusz Raglewski wyjaśnił, że głównymi przyczynami wypadków drogowych są nieustąpienie pierwszeństwa przejazdu i nadmierna prędkość, a tych przyczyn regulacja przepadku pojazdu nie obejmuje. Przepadek pojazdu niewątpliwie jednak wzmacnia społeczne poczucie sprawiedliwości, bowiem „kara” nie jest odroczona, ale egzekwowana natychmiast po popełnieniu czynu zabronionego.

Jak stwierdził Janusz Raglewski, przepadek pojazdu wizualizuje stosowanie prawa, czyli prawo w działaniu – szybkim działaniu.

Policja lub inny organ ścigania nie orzeka przepadku pojazdu, tylko go tymczasowo zabezpiecza na potrzeby postępowania karnego. Nie jest wykluczone, że pojazd ostatecznie zostaje zwrócony, ponieważ w danej sytuacji sprawca nie zrealizował wszystkich przesłanek odpowiedzialności karnej. Janusz Raglewski omawia przepadek w swojej monografii (J. Raglewski, Materialnoprawna regulacja przepadku w polskim prawie karnym, Kraków 2005), a podczas programu podkreślił, iż tylko sąd może orzec przepadek, co wynika z art. 46 Konstytucji, dopiero wówczas pojazd przechodzi na własność Skarbu Państwa.

Przepadek pojazdu – radykalny, ale nie oryginalny

W 1999 r. wniesiono poselski projekt ustawy, który następnie został uchwalony i wszedł w życie 15 grudnia 2000 r., obejmujący dodanie typu czynu zabronionego prowadzenia pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego w art. 178a § 1 k.k., a pierwotnie także przepadek pojazdu, który ostatecznie wykreślono z projektu i nie uchwalono. Autorzy projektu ustawy, mający świadomość kontrowersyjności przepadku pojazdu, argumentowali wówczas, że wartość pojazdu jest zupełnie niewspółmierna do wartości życia człowieka.

Od 14 marca 2024 r. obowiązuje art. 44b k.k., który dotyczy przepadku pojazdu mechanicznego lub jego równowartości. Zgodnie z art. 44b § 1 k.k.: „W wypadkach wskazanych w ustawie sąd orzeka przepadek pojazdu mechanicznego prowadzonego przez sprawcę w ruchu lądowym”. Odwołanie do art. 44b k.k. zawiera:

• art. 178 § 3 k.k. (przepadek pojazdu w razie spowodowania katastrofy komunikacyjnej, sprowadzenia bezpośredniego niebezpieczeństwa katastrofy komunikacyjnej lub spowodowania wypadku komunikacyjnego – obligatoryjny, jeżeli zawartość alkoholu w organizmie sprawcy była wyższa niż 1‰ we krwi lub 0,5 mg/dm³ w wydychanym powietrzu albo prowadziła do takiego stężenia, a fakultatywny w pozostałych sytuacjach) i,
• art. 178a § 5 k.k. (przepadek pojazdu w razie prowadzenia pojazdu mechanicznego – obligatoryjny, jeżeli zawartość alkoholu w organizmie sprawcy była równa lub wyższa niż 1,5‰ we krwi lub 0,75 mg/dm³ w wydychanym powietrzu albo prowadziła do takiego stężenia).

Ustawodawca uzależnił przepadek pojazdu od zawartości alkoholu we krwi sprawcy. Janusz Raglewski tłumaczył, że projektodawcy w uzasadnieniu projektu nie wyjaśnili, dlaczego przyjęto przytoczone powyżej poziomy zawartości alkoholu w organizmie sprawcy. Dodał, iż na Litwie również określono zawartość alkoholu we krwi sprawcy na poziomie 1,5‰. W opinii Janusza Raglewskiego jest to przejaw nieśmiałości ustawodawcy, ponieważ nieokreślenie żadnej granicy zawartości alkoholu w organizmie sprawcy i orzekanie przepadku pojazdu w każdej sytuacji byłoby zbyt daleko idące dla społeczeństwa, gdyż przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. jest bardzo często popełniane. W tym kontekście przepadek pojazdu to rozwiązanie bardzo praktyczne – art. 44b k.k. nie będzie przepisem martwym.

Janusz Raglewski wskazał, że mimo wielu wad i radykalności przepadku pojazdu, takie rozwiązanie jest stosowane w kilkunastu państwach europejskich.

Przepadek pojazdu uregulowano dotąd w około 12 państwach poza Polską, dlatego nie jest to modelowo rozwiązanie oryginalne. Podstawy przepadku pojazdu są w innych państwach szerzej ujęte niż w Polsce, są nimi dla przykładu brak ubezpieczenia OC czy prowadzenie pojazdu bez uprawnień lub brawurowo, nie jest on uzależniony od własności sprawcy (np. w Danii od 31 marca 2021 r. wprowadzono przepadek pojazdu bez badania jego własności – pojawiają się już głosy o zbytniej surowości takiego rozwiązania), a ponadto ma charakter obligatoryjny.

Z przeprowadzonej ankiety przez prowadzącego program dr. hab. Mikołaja Małeckiego na platformie X wynika, że większość głosujących jest „za” pozostawieniem (część z nich – po poprawkach) przepadku pojazdu mechanicznego w Kodeksie karnym.

Prewencja, symbolika czy kara?

Zastrzeżeń do konstrukcji przepadku pojazdu w Kodeksie karnym jest wiele. Nie zawsze wartość pojazdu odpowiada stanowi majątkowemu sprawcy – wartość pojazdu może zatem nie odpowiadać stanowi bezprawia czynu sprawcy. Poza funkcją prewencyjną (odebranie sprawcy pojazdu może utrudnić mu ponowne popełnienie przestępstwa w stanie nietrzeźwości), podnoszona jest także funkcja symboliczna przepadku pojazdu, które wywołują pytanie, na ile uzasadniają one tak daleko idące represje. Tym bardziej, że w pierwszych dniach obowiązywania przepadku pojazdu, mimo szeroko zakrojonej akcji informacyjnej w mediach, złapano wiele nietrzeźwych kierowców. Wiadome było, iż Policja i inne organy ścigania będą szczególnie nastawione na wykrywanie przestępstw z art. 178a § 1 k.k. Wynika z tego, że funkcja prewencyjna przepadku pojazdu, pomimo długiej vacatio legis, może nie mieć odzwierciedlenia w praktyce.

Przepadek w obecnym kształcie dotyczy wyłącznie pojazdu biorącego udział w przestępstwie, a pozostałe pojazdy, będące własnością sprawcy, nie mogą być objęte przepadkiem. To może otwierać dyskusję, co w sytuacji, gdy w praktyce przepadek jednego pojazdu nietrzeźwego kierowcy okaże się nieskuteczny.

Przepadek pojazdu może być poczytywany za ukrytą „karę”.

W istocie jest to kara majątkowa, bowiem dolegliwość przepadku pojazdu opiera się w szczególności na utracie przez sprawcę wartości majątkowej, a w mniejszym stopniu na prewencji i symbolice. Janusz Raglewski tłumaczył, że Kodeks karny przewiduje możliwość orzeczenia świadczenia pieniężnego do 60 000 zł, czyli poziomu wartości średniego pojazdu, a zaletą tego środka karnego, w przeciwieństwie do przepadku pojazdu, jest możliwość miarkowania dolegliwości (nie orzeka się bowiem przepadku połowy, tylko całego pojazdu). Z tego względu lepszym rozwiązaniem w zakresie nietrzeźwych kierowców byłoby podwyższenie dolnej granicy świadczenia pieniężnego niż wprowadzenie przepadku pojazdu. Sprawca w niektórych sytuacjach musi zapłacić równowartość pojazdu – z jego perspektywy nie ma znaczenia, czy jest to kara grzywny, czy przepadek równowartości pojazdu.

Przepadek pojazdu nie jest najlepszym rozwiązaniem, jeżeli będzie często orzekany w praktyce. Konieczne jest bowiem spieniężenie pojazdu, który traci na wartości, gdy nie jest używany. Z perspektywy interesów państwa najlepszym rozwiązaniem jest sankcja pieniężna.

Nietrzeźwy kierowca ofiarą

Zachodzi ryzyko, że sąd podczas wymiaru kary za przestępstwo będzie zmuszony uwzględniać dolegliwość przepadku pojazdu lub jego równowartości. Surowość wymierzanych kar za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. może się zmniejszyć, a to w konsekwencji może prowadzić do podnoszenia populistycznych tez o łagodnym podejściu sądów do nietrzeźwych kierowców. Janusz Raglewski obawia się, że będzie dochodziło do pokrzywdzenia nietrzeźwych kierowców przez regulacje przepadku pojazdu, a niepożądaną z perspektywy prawa karnego jest sytuacja współczucia sprawcy przestępstwa, gdyż nie tak powinno ono działać.

W obecnie obowiązującym stanie prawnym nietrzeźwemu kierowcy z zawartością alkoholu we krwi na poziomie 1,5‰, za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. grozi kara od miesiąca do 3 lat pozbawienia wolności, co najmniej 3 lata zakazu prowadzenia pojazdów (co wiąże się z ponownym egzaminem państwowym na prawo jazdy), świadczenie pieniężne na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w wysokości co najmniej 5 000 zł oraz przepadek pojazdu lub jego równowartości. Są to minimalne sankcje, dlatego nie można wykluczyć sytuacji, w których społeczeństwo będzie postrzegało danego nietrzeźwego kierowcę za ofiarę, ponieważ nie będzie on mógł zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych. Przepadek pojazdu może sprawiać dolegliwości całej rodzinie w przypadku małżeńskiej wspólności majątkowej, ale także w sytuacjach wyłącznej własności pojazdu sprawcy, gdy korzystają z niego inni członkowie rodziny.

Jak stwierdził Janusz Raglewski, należy pamiętać, że przepadek pojazdu to jedna z konsekwencji prawnokarnych skazania.

Przykłady obrazujące możliwe skutki regulacji z art. 44b k.k. powinny skłaniać do głębszych refleksji, w tym do rozważania przez sąd skorzystania z możliwości z art. 178a § 5 k.k.: „(…) Sąd może odstąpić od orzeczenia przepadku, jeżeli zachodzi wyjątkowy wypadek, uzasadniony szczególnymi okolicznościami”. Uelastycznienie orzekania przepadku pojazdu jest podwójnie kwantyfikowane, ponieważ musi dojść do „wyjątkowego” wypadku, uzasadnionego „szczególnymi” okolicznościami. W praktyce sądowej wyjątek nie może stać się regułą. Jeden z widzów skomentował, że wyjątek ten powinien mieć zastosowanie zawsze wtedy, gdy dolegliwość orzeczonych sankcji przekraczałaby stopień winy sprawcy, w odniesieniu do obowiązującego art. 53 § 1 k.k. Według Janusza Raglewskiego regulacje przepadku pojazdu należałoby, co najwyżej, wprowadzać stopniowo, rozpoczynając od trybu fakultatywnego jego orzekania, aby uniknąć wskazanych powyżej problemów z wymiarem kary.

Sfingowana kradzież pojazdu

Jeden z widzów zapytał, co w sytuacji, gdy pojazd nie jest własnością kierowcy, bowiem został pożyczony od znajomego. Zgodnie z art. 44b § 2 k.k.: „Jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa pojazd nie stanowił wyłącznej własności sprawcy albo po popełnieniu przestępstwa sprawca zbył, darował lub ukrył podlegający przepadkowi pojazd, orzeka się przepadek równowartości pojazdu”, który jest w takiej sytuacji obligatoryjny. Przepadek dotyczy pojazdu, który w czasie popełnienia przestępstwa nie stanowił własności sprawcy, ale także takiego pojazdu, który stanowił współwłasność sprawcy. Udział współwłasności pojazdu nie obniża wysokości przepadku, bowiem wciąż jest to równowartość całego pojazdu – przeciwnie do regulacji przepadku przedmiotów z art. 44 § 7 k.k.: „(…) w razie współwłasności orzeka się przepadek udziału należącego do sprawcy lub przepadek równowartości tego udziału”. Ponadto zauważyć należy, że sprawcę może być stać na wypożyczenie pojazdu, ale nie na zakup tego pojazdu – mimo tego ustawodawca w takiej sytuacji przewiduje przepadek równowartości pojazdu.

Natomiast zgodnie z art. 44b § 4 k.k.: „Przepadku pojazdu mechanicznego oraz przepadku równowartości pojazdu określonego w § 2 nie orzeka się, jeżeli sprawca prowadził niestanowiący jego własności pojazd mechaniczny wykonując czynności zawodowe lub służbowe polegające na prowadzeniu pojazdu na rzecz pracodawcy. W takim wypadku sąd orzeka nawiązkę w wysokości co najmniej 5000 złotych na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej”. Wykorzystywanie takiego pojazdu do celów prywatnych nie wyłącza przepadku (a dokładniej, w tej sytuacji – przepadku jego równowartości), ale łagodniej traktuje się pewną grupę osób, np. motorniczych tramwajów czy kierowców autobusów, których przepadek zasadniczo nie dotyczy. W przekonaniu Janusza Raglewskiego określenie „pracodawcę” należy wykładać funkcjonalnie, na korzyść sprawcy, dlatego jest nim również osoba samozatrudniona w oparciu o umowę B2B. W takich sytuacjach sąd orzeka nawiązkę od 5 000 zł do 100 000 zł, jednak nawet maksymalny wymiar nawiązki może okazać się łagodny dla sprawcy.

Kolejne wyłączenie przewiduje art. 44b § 5 k.k.: „Przepadku pojazdu mechanicznego oraz przepadku równowartości pojazdu nie orzeka się, jeżeli orzeczenie przepadku pojazdu mechanicznego jest niemożliwe lub niecelowe z uwagi na jego utratę przez sprawcę, zniszczenie lub znaczne uszkodzenie”. Wyłączenie możliwości orzeczenia przepadku we wskazanych sytuacjach z jednej strony jest uzasadnione, aby nie dochodziło do wymierzania podwójnej dolegliwości (sprawca rozbija pojazd i musiałby zapłacić jeszcze jego równowartość), ale z drugiej strony rodzi inną wątpliwość.

Według Janusza Raglewskiego art. 44b § 5 k.k. jest kryminogenny, ponieważ może prowadzić przykładowo do fingowania kradzieży.

Zacytowany art. 44b § 5 k.k. jako jedną z okoliczności wyłączających przepadek pojazdu oraz jego równowartości wskazuje na „utratę przez sprawcę” pojazdu (bez jego woli), dlatego może być to m.in. kradzież. Zapobiegać sfingowanym kradzieżom może jednak tymczasowe zabezpieczenie pojazdu przez Policję, w sytuacji jego obligatoryjnego przepadku. Zbycie, darowanie lub nawet ukrycie pojazdu wiąże się z przepadkiem jego równowartości zgodnie z art. 44b § 2 k.k.

Równowartość pojazdu nie zawsze równa

W art. 44b § 2 k.k. ustawodawca precyzuje, iż: „(…) Za równowartość pojazdu uznaje się wartość pojazdu określoną w polisie ubezpieczeniowej na rok, w którym popełniono przestępstwo, a w razie braku polisy – średnią wartość rynkową pojazdu odpowiadającego, przy uwzględnieniu marki, modelu, roku produkcji, typu nadwozia, rodzaju napędu i silnika, pojemności lub mocy silnika oraz przybliżonego przebiegu, pojazdowi prowadzonemu przez sprawcę, ustaloną na podstawie dostępnych danych, bez powoływania w tym celu biegłego”.

Przepis art. 44b § 2 k.k. jest skierowany bezpośrednio do sądu, a nie biegłego, którego powoływanie przepis zakazuje. Wyjątek od tego zakazu przewiduje art. 44b § 3 k.k., że: „Jeżeli ustalenie średniej wartości rynkowej pojazdu odpowiadającego pojazdowi, o którym mowa w § 1, w sposób określony w § 2 nie jest możliwe ze względu na szczególne cechy tego pojazdu, zasięga się opinii biegłego”. Wyznacznikiem określenia równowartości mogą być tabele wartości pojazdów sporządzane przez Urząd Skarbowy.

Wartość określona w polisie ubezpieczeniowej nie zawsze odpowiada wartości faktycznej danego pojazdu.

W opinii Janusza Raglewskiego tak rozbudowany przepis, z wyliczonymi okolicznościami, które sąd musi uwzględnić orzekając przepadek równowartości pojazdu, jest niepotrzebny, ponieważ wystarczająca byłaby klauzula: „na podstawie dostępnych danych”. Z tych względów art. 44b § 2 k.k. będzie najprawdopodobniej źródłem wielu problemów i kontrowersji w praktyce.

Do tej pory sprawy o przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. były bardzo szybko rozstrzygane przez sądy, ponieważ wystarczającymi dowodami było badanie sprawcy w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, który prowadził pojazd mechaniczny w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym oraz certyfikat urządzenia badającego. Deliberacje nad dowodami były ograniczone do bardzo wąskiego zakresu. Wprowadzenie przepadku pojazdu lub jego równowartości powoduje, że postępowania karne ulegną znacznemu wydłużeniu, ponieważ szczególnie wartość pojazdu będzie często kwestionowana. Tym bardziej, że sąd nie może miarkować równowartości pojazdu (nie bada się kwestii ewentualnej współwłasności), tylko orzeka przepadek równowartości wynikającej ze średniej wartości rynkowej pojazdu lub odstępuje od jego orzeczenia. Brak jest bowiem w kontekście przepadku pojazdu odpowiednika art. 44 § 3 k.k. („Jeżeli orzeczenie przepadku określonego w § 2 byłoby niewspółmierne do wagi popełnionego czynu, sąd zamiast przepadku może orzec nawiązkę na rzecz Skarbu Państwa”).

Zdaniem Janusza Raglewskiego regulacje dotyczące przepadku pojazdu, mimo akceptowalnej idei, wymagają zmian.

Według niego niepotrzebnie tworzy się byty ponad potrzebę – wystarczającym rozwiązaniem byłby przepadek przedmiotów z art. 44 § 2 k.k., który przy uznaniu, że pojazd to przedmiot służący do popełnienia przestępstwa, pozwala orzec przepadek pojazdu nietrzeźwego kierowcy. Przepadek przedmiotów z art. 44 § 2 k.k. ma charakter fakultatywny i jest opatrzony klauzulą niewspółmierności. Wobec tego w obliczu podnoszonych głosów o nowelizacji regulacji dotyczących przepadku pojazdu mechanicznego lub jego równowartości, w zakresie zmiany trybu orzekania z obligatoryjnego na fakultatywny we wszystkich sytuacjach, pod znakiem zapytania jest ratio legis tego rozwiązania, przy jednoczesnym obowiązywaniu ogólnej regulacji dotyczącej przepadku przedmiotów z art. 44 k.k.

#ŁĄCZYNASKARNE

Przepadek pojazdu – 18 marca 2024 r., gość: dr hab. Janusz Raglewski, prof. UJ

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II. 

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Przepadek pojazdu – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. hab. Januszem Raglewskim, prof. UJ pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 12 lutego 2024 r. był Daniel Kwiatkowski – doktorant w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki, w ramach konkursu Preludium 17, pod tytułem: „Różnice w orzekanych karach i ewentualne sposoby ich niwelowania. Rozważania o granicach dyskrecjonalności władzy sędziego w zakresie wymiaru kary”.

Kwintesencją wymiaru sprawiedliwości jest kara. Ustawodawca eksponuje karę poprzez nadanie ustawie nazwy „Kodeks karny”, nie skupiając tym samym uwagi na samym przestępstwie. Jak skomentował jeden z widzów: „Społeczeństwo widzi przede wszystkim rozmiar kary, kwalifikacje prawne są ciężkie do zrozumienia”. Sprawiedliwość w społecznym odczuciu sprowadza się zwłaszcza do sprawiedliwie wymierzonej sprawcy kary, a nie do sprawiedliwej, prawidłowej kwalifikacji prawnej popełnionego przestępstwa.

Eksponowana w art. 53 § 1 k.k. limitująca funkcja winy wyraża się w stwierdzeniu, że: „Dolegliwość kary nie może przekraczać stopnia winy”. Dolegliwość takiego samego rodzaju i wymiaru kary nie jest taka sama w przypadku każdego sprawcy przestępstwa. Biblijny „wdowi grosz” poprzez analogię unaocznia ścisły związek dolegliwości kary ze sprawcą przestępstwa, osadzony wyłącznie w określonym kontekście sytuacyjnym. Jak pisze św. Łukasz: „¹Podniósłszy oczy, zobaczył, jak bogaci wrzucali swe ofiary do skarbony. ²Zobaczył też, jak pewna uboga wdowa wrzuciła tam dwa pieniążki, ³i rzekł: «Prawdziwie, powiadam wam: Ta uboga wdowa wrzuciła więcej niż wszyscy inni. ⁴Wszyscy bowiem wrzucali na ofiarę Bogu z tego, co im zbywało; ta zaś z niedostatku swego wrzuciła wszystko, co miała na utrzymanie»” (Łk 21, 1–4). Również w przypadku kary – dolegliwość 3 000 zł grzywny nie jest taka sama dla każdego sprawcy przestępstwa.

Co ważniejsze: kwalifikacja prawna czy kara?

Zastanawiające jest, co ma większe znaczenie dla społecznego postrzegania prawa karnego, czy błąd co do kary, czy błąd co do kwalifikacji prawnej przestępstwa. Dla zobrazowania Daniel Kwiatkowski posłużył się dwoma hipotetycznymi przypadkami, w których (1) sąd dokonuje nieprawidłowej kwalifikacji prawnej przestępstwa, ale wymierza sprawcy odpowiednią karę i przeciwnie – (2) sąd dokonuje prawidłowej kwalifikacji prawnej przestępstwa, ale wymierza sprawcy nieodpowiednią karę. Porównanie obu tych przypadków prowadzi do wniosku, że to drugi z nich jest bardziej błędny, nie tylko w społecznym przekonaniu, ponieważ wynik końcowy przypisania odpowiedzialności karnej, a więc wymiar kary jest adekwatny do popełnionego w rzeczywistości przestępstwa.

Kwalifikacja prawna ma jednak ogromne znaczenie, ponieważ poszczególne typy czynów zabronionych w Kodeksie karnym mają określone granice wymiaru kary. Przykładowo spowodowanie skutku śmiertelnego nieumyślnie zagrożone jest karą od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności (art. 155 k.k.), a umyślnie – karą od 10 lat pozbawienia wolności albo karą dożywotniego pozbawienia wolności (art. 148 § 1 k.k.). Choć dochodzi do tego samego skutku przestępnego, to granice wymiaru kary sprawcy są uzależnione od kwalifikacji prawnej danego przestępstwa.

Daniel Kwiatkowski tłumaczył, że model racjonalnego wymiaru kary jest trzyaspektowy, ponieważ racjonalny może być wybór rodzaju kary, proces dochodzenia do kary, jak i uzasadnienie kary. Kwalifikacja prawna konkretnego czynu zabronionego jest taka sama dla wszystkich, którzy się go dopuścili, jednak dolegliwość takiego samego wymiaru kary jest różna, w zależności od sprawcy przestępstwa i okoliczności indywidualizujących.

Daniel Kwiatkowski podkreślił, że decyzja co do wymiaru kary jest bardziej skomplikowana niż decyzja co do przypisania odpowiedzialności karnej.

Wyjaśnił następnie, iż wynika to przede wszystkim z tego, że przypisanie odpowiedzialności karnej odnosi się przede wszystkim do przeszłości. Natomiast w przypadku wymiaru kary uwzględnia się również powagę przestępstwa czy stopień winy sprawcy – im poważniejsze przestępstwo lub wyższy stopień winy, tym surowsza kara, a także aspekt osobowy – kara powinna dążyć do poprawy sprawcy czy zadośćuczynienia pokrzywdzonemu. Zdaniem Daniela Kwiatkowskiego w przypadku sprawy kontrowersyjnej sąd ma obowiązek wyjaśnić, dlaczego wbrew intuicjom społecznym dany wymiar kary jest sprawiedliwy.

Kara grzywny jak wdowi grosz

Możliwe jest przyjęcie, jak wskazał Daniel Kwiatkowski, że kara pozbawienia wolności, jako jeden z rodzajów kary, w założeniu jest tak samo sprawiedliwa dla wszystkich. Jednakże tytułowy „wdowi grosz” odnosi się do innej kwestii, bowiem nawiązuje wprost do pieniędzy. Do uszczuplenia majątkowego prowadzi kara grzywny, której dolegliwość jest uzależniona od sytuacji majątkowej danego sprawcy. Ustawodawca nakazuje uwzględniać przy wymiarze kary grzywny dochody sprawcy, dlatego jest to kara bardziej zsubiektywizowana. Kodeks karny przewiduje dwustopniowy model wymierzania kary grzywny – pierwszy stopień to liczba stawek dziennych grzywny, a drugi – wysokość jednej stawki dziennej grzywny. W założeniu teoretycznym taki model ma powodować, że sąd w pierwszej kolejności koncentruje się na liczbie stawek dziennych kary grzywny, która ma odpowiadać obiektywnej ilości wyrządzonego zła, a dopiero w drugiej kolejności ją subiektywizuje, określając wysokość jednej stawki dziennej, w zależności od sytuacji majątkowej sprawcy.

Przewidywany brak możliwości wykonania kary grzywny przez sprawcę może poddawać pod wątpliwość sens jej orzekania, co w konsekwencji może prowadzić do orzekania bezpośrednio kary pozbawienia wolności (jako przewidywanej kary zastępczej).

Daniel Kwiatkowski uważa, że dopiero wówczas, gdy kara łagodniejszego rodzaju nie zostanie wykonana, powinna być orzeczona kara zastępcza.

Nie można bowiem jasno zdefiniować przyszłości, dlatego niesprawiedliwe jest bezpośrednie orzekanie kary pozbawienia wolności z uwagi na przewidywane niewykonanie kary grzywny lub kary ograniczenia wolności.

Naruszenie dobra prawnego w postaci mienia budzi wątpliwości pod względem wymierzenia odpowiednio dolegliwej kary. Daniel Kwiatkowski poświęcił tej kwestii artykuł (D. Kwiatkowski, Jak kraść, to miliony? O ustawowym wymiarze kary przy przestępstwach gospodarczych, [w:] Prawo karne gospodarcze. Księga jubileuszowa profesora Zbigniewa Ćwiąkalskiego, red. P. Kardas, M. Małecki, W. Wróbel, Kraków 2023, s. 235–243). Sądowy wymiar kary dokonywany jest w ramach ustawowego wymiaru kary. Typ oszustwa z art. 286 § 1 k.k., jak wyjaśnił Daniel Kwiatkowski, ograniczony jest do mienia w wysokości 200 000 zł. Z tego względu stopień realizacji znamion, odnoszony m.in. do wartości przedmiotu przestępstwa, w przypadku przestępstw dotyczących mienia powinien być proporcjonalnie odzwierciedlany wymiarem kary.

Kroki sędziowskiego wymiaru kary

Z uwagi na to, że sprawiedliwość jest bardzo subiektywna, kara powinna być wymierzana w sposób racjonalny, pozwalający na zapewnienie większej równości wobec prawa.

Daniel Kwiatkowski wskazał, że model racjonalnego wymiaru kary zakłada, iż karę należy wymierzać negatywnie.

Konieczne jest wyjście od pytania, jakiej kary w konkretnym przypadku nie można wymierzyć. Oceny w ramach wymiaru kary dokonywane są w 3 etapach. Pierwszym etapem wymiaru kary jest ocena czynu zabronionego, którego dopuścił się sprawca. Drugim etapem wymiaru kary jest ocena stopnia winy sprawcy. Według Daniela Kwiatkowskiego w prawie karnym nie chodzi o zmierzenie ilości zła w świecie, bowiem jest ono nacelowane na ludzi żyjących w społeczeństwie, którzy nie zawsze są wolni w wyborach swoich zachowań. W wyniku tego, na tym etapie wymiaru kary, należy poszukiwać okoliczności wyłączających winę (ekskulpantów) lub okoliczności umniejszających winę sprawcy. Trzecim etapem wymiaru kary jest indywidualizacja właściwa, czyli ocena wszystkich innych okoliczności na trzech płaszczyznach, takich jak:

1. sprawca i jego potrzeby,
2. pokrzywdzony i jego stosunek do przestępstwa,
3. społeczeństwo i jego oczekiwania.

W opinii Daniela Kwiatkowskiego sąd powinien dopasowywać okoliczności do kary, a nie karę do okoliczności.

Kodeks karny nakazuje uwzględniać przy wymiarze kary wymienione okoliczności, ale nie dokonuje ich hierarchizacji. W wyniku nowelizacji Kodeksu karnego, ustawą z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, zmianie uległo brzmienie art. 53 k.k., który odtąd zawiera przykładowe okoliczności obciążające (§ 2a) i okoliczności łagodzące (§ 2b) wymiar kary. Daniel Kwiatkowski stwierdził, że taki zabieg nie pomoże sędziom, ponieważ ustawodawca, dając wykaz okoliczności obciążających i łagodzących, nie uporządkował ich przełożenia na wymiar kary. Brak proceduralnego aspektu wpływania na decyzje sędziowskie powoduje, że sąd może stwierdzić, iż uwzględnił daną okoliczność obciążającą lub łagodzącą, ale i tak wymierza daną karę, czego nie można zweryfikować.

Daniel Kwiatkowski podkreślił, że oczywiście błędne jest założenie, iż surowsza kara lepiej oddziałuje na sprawcę i społeczeństwo. Wprowadzanie coraz surowszych kar nie ma uzasadnienia w badaniach kryminologicznych i prawnoporównawczych. Przewrotnie – surowsza kara może okazać się bardziej szkodliwa niż kara łagodniejsza, ponieważ może zniechęcać sprawcę do poprawy. Wobec tego negatywnie należy oceniać zmiany w Kodeksie karnym, które prowadzą do ograniczania możliwości łagodzenia kary przez sąd, m.in. poprzez podwyższanie dolnej granicy ustawowego zagrożenia karą.

Według Daniela Kwiatkowskiego bezpośrednie stosowanie Konstytucji oraz wykładnia prokonstytucyjna Kodeksu karnego powoduje, że sąd nigdy nie jest związany dolną granicą ustawowego zagrożenia karą konkretnego typu przestępstwa.

Sąd może uzasadniać, w odwołaniu do konstytucyjnej zasady proporcjonalności, że w danym przypadku konieczne jest odejście od dolnej granicy ustawowego zagrożenia, bowiem wymierzenie nawet najłagodniejszej kary przekroczyłoby stopień winy sprawcy.

Sprawiedliwość realizuje się przede wszystkim w sprawiedliwej karze. Dolegliwość kary, tak jak w przypadku „wdowiego grosza”, jest inna dla każdego sprawcy przestępstwa. Zapewnienie sprawcom jak największej równości wobec prawa wymaga, aby wymierzanie kary było racjonalne – oparte o model pozwalający na jednoczesną indywidualizację kary i zachowanie powtarzalności proporcji dolegliwości kary do wyrządzonego przestępstwem zła.

#ŁĄCZYNASKARNE

Zasada wdowiego grosza – 12 lutego 2024 r., gość: Daniel Kwiatkowski

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II. 

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Zasada wdowiego grosza – ŁĄCZY NAS KARNE z Danielem Kwiatkowskim pochodzi z serwisu Karne24.com.