Z założenia nie komentuję toczących się spraw. Zrobię jednak wyjątek dotyczący zabójstwa na Uniwersytecie Warszawskim, która była intensywnie relacjonowana medialnie, a „diagnozy” dotyczące stanu zdrowia psychicznego domniemanego sprawcy pojawiały się w mediach w zasadzie zaraz po zdarzeniu.

Dziś Prokuratura Okręgowa w Warszawie opublikowała komunikat w tej sprawie. Wynika z niego, że w ocenie biegłych Mieszko R. działał w stanie niepoczytalności, a z uwagi na stwarzane przez niego zagrożenie związane z chorobą psychiczną, powinien zostać umieszczony w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym.

Dalej w komunikacie zawarta jest informacja, że jeżeli kiedykolwiek istniałyby przesłanki do zwolnienia podejrzanego z zakładu psychiatrycznego, to zdaniem biegłych należy rozważyć umieszczenie go w Krajowym Ośrodku Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie.

• Zobacz komunikat z 9 lutego 2026: Aktualne informacje w śledztwie dotyczącym zabójstwa na Uniwersytecie Warszawskim

Jeżeli biegli stwierdzili, że stan psychiczny Mieszka R. z uwagi na występującą u niego chorobę psychiczną skutkował tym, że Mieszko R. nie mógł w czasie czynu rozpoznać prawidłowo tego, co robi, lub nie mógł pokierować swoim postępowaniem, to sąd nie będzie mógł go skazać na karę pobawienia wolności, ale umieści go w zamkniętym szpitalu psychiatrycznym.

Nie chodzi tu o zwykły szpital psychiatryczny, ale o umieszczenie na specjalnym oddziale, przeznaczonym dla sprawców „sądowych”, którzy popełnili poważny czyn zabroniony. Czas pobytu w takim zakładzie nie jest ustalony z góry – zwolnienie z niego zależy wyłącznie od stanu zdrowia psychicznego sprawcy i stwarzanego przez niego zagrożenia.

Teoretycznie pobyt w zakładzie psychiatrycznym może trwać do końca życia.

Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym (KOZZD) w Gostyninie jest zaś ośrodkiem, do którego mogą trafić osoby z zaburzeniami psychicznymi – ale nie chore psychicznie – jeżeli zostały skazane za przestępstwo popełnione przed 1 lipca 2015 r., przebywały w zakładzie karnym, a po odbyciu kary pozbawienia wolności nadal stwarzają (z uwagi na zaburzenia psychiczne niebędące chorobą psychiczną) bardzo wysokie zagrożenie popełnienia poważnego przestępstwa.

Czy Mieszko R. będzie mógł zostać umieszczony w KOZZD po opuszczeniu szpitala psychiatrycznego? Jeżeli zostanie uznany za niepoczytalnego i umieszczony w szpitalu psychiatrycznym – nie.

KOZZD nie jest ośrodkiem dla sprawców chorych psychicznie. Do KOZZDu nie trafiają osoby zwalniane z zakładów psychiatrycznych.

Niezależnie od tego nie ma możliwości, żeby Mieszko R. trafił do KOZZDu także z innego powodu: nie będzie osobą skazaną za przestępstwo popełnione przed 1 lipca 2015 r. To stwierdzenie nie wymaga przeprowadzenia skomplikowanych interpretacji prawa – wynika jasno z pierwszych przepisów ustawy o KOZZD, które określają w jakich sytuacjach ustawa ta może znaleźć zastosowanie.

Mogłabym jeszcze na marginesie dodać do tego, że podjęcie decyzji o zwolnieniu niepoczytalnego sprawcy z zakładu psychiatrycznego zakłada, że nie stwarza on już wysokiego zagrożenia popełnienia poważnego czynu zabronionego. Umieszczenie w KOZZD zakłada z kolei istnienie bardzo wysokiego prawdopodobieństwa popełnienia poważnego przestępstwa. Czy jedno z drugim nie jest sprzeczne?

Sprawy, w których dochodzi do popełnienia bardzo brutalnego czynu przez osobę, u której stwierdza się zaburzenia psychiczne, budzą w społeczeństwie ogromne emocje. Są relacjonowane przez media, a nierzadko umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym sprawcy niepoczytalnego – takiego, który z powodu choroby psychicznej nie może zostać uznany za winnego i skazany – bywa odbierane jako wybieg, ucieczka od odpowiedzialności, „linia obrony”.

Z komunikatu prasowego Prokuratury Okręgowej w Warszawie wynika, że prokuratura po zapoznaniu się z treścią opinii biegłych nie widzi podstaw do jej kwestionowania czy uzupełnienia. Czy jednak rozważania dotyczące ewentualnego umieszczenia w KOZZD, które nie znajdują żadnego poparcia w przepisach prawa, powinny być publikowane? Czy w sprawach takich jak ta, organy ścigania nie powinny dbać w najwyższym stopniu o jakość i treść wydawanych przez siebie komunikatów?

Opinia ukazała się pierwotnie w mediach społecznościowych Autorki.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Dr Małgorzata Pyrcak-Górowska: Niepoczytalny sprawca zabójstwa na Uniwersytecie Warszawskim nie może trafić do ośrodka w Gostyninie pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gośćmi programu 24 czerwca 2024 r. byli: dr hab. Agnieszka Barczak-Oplustil, prof. UJ – profesor w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, oraz dr Małgorzata Pyrcak-Górowska – adiunkt w Zakładzie Bioetyki i Prawa Medycznego Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, adwokat.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego rozpoczęła swoje prace, których pierwszym etapem jest przywrócenie praworządności w prawie karnym. Obszerna nowelizacja Kodeksu karnego, wprowadzona ustawą z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, której datę wejścia w życie finalnie określono na 1 października 2023 r. (pierwotnym terminem wejścia w życie był 14 marca 2023 r.), to tylko jedna z wielu nowelizacji, których skutki należy jak najszybciej odwrócić.

Agnieszka Barczak-Oplustil wskazała, że najpilniejsze jest uchwalenie tzw. ustawy naprawczej, celem usunięcia wprowadzonych w ostatnich latach zmian w Kodeksie karnym, które w najbardziej rażący sposób naruszają Konstytucję lub utrudniają sędziom sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Aspekt niekonstytucyjności dotyczy na pierwszym planie kwestii podstawowej, jaką jest wejście w życie ustawy z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Przepis wprowadzający nowelizację Kodeksu karnego w życie budzi wiele wątpliwości konstytucyjnych, które prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki omawia w swojej monografii (M. Małecki, Niezmieniony Kodeks karny. Niekonstytucyjność vacatio legis nowelizacji Kodeksu karnego z 7 lipca 2022 r. i jej konsekwencje prawne, Kraków 2023). Jak tłumaczyła Agnieszka Barczak-Oplustil, wątpliwości, co do trybu uchwalenia nowelizacji Kodeksu karnego, mogą mieć olbrzymie znaczenie na etapie stosowania prawa, dlatego że ewentualny wyrok skazujący może być podważony, chociażby poprzez skierowanie skargi konstytucyjnej do Trybunału Konstytucyjnego.

Prawo karne i wymierzona kara prowadzą do ograniczenia podstawowych praw i wolności zagwarantowanych obywatelowi w Konstytucji. Agnieszka Barczak-Oplustil wyjaśniła, że prawo karne jest bardzo mocno aksjologicznie osadzone na przepisach konstytucyjnych, w szczególności na zasadzie godności człowieka, a przejawem tej zasady na gruncie prawa karnego jest zasada winy. Nie jest możliwe przypisanie przestępstwa osobie, której nie można przypisać winy (funkcja legitymizująca winy), natomiast dolegliwość kary nie może przekraczać stopnia winy (funkcja limitująca winy). Urzeczywistnienie funkcji limitującej winy w praktyce sądowej, z uwagi na zmiany wprowadzone w Kodeksie karnym, nie zawsze jest możliwe.

Projekt ustawy naprawczej

Projekt tzw. ustawy naprawczej z 14 czerwca 2024 r., tj. projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, wraz z uzasadnieniem, był przygotowywany przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego w bardzo szybkim, pilnym trybie, dlatego proponowane zmiany to takie, których wprowadzenie nie może czekać.

Agnieszka Barczak-Oplustil wskazała, że konieczność pilnej nowelizacji Kodeksu karnego jest związana z tym, aby umożliwić sędziom wymierzanie kar, które nie przekraczają stopnia winy.

Zgodnie z art. 4 § 1 k.k.: „Jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy”. Obecnie w większości przypadków będzie mógł być stosowany Kodeks karny w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją, ponieważ jest względniejszy dla sprawcy, jednak sytuacja z czasem zmieni się, dlatego ten instrument będzie już niewystarczający, aby chronić prawa i wolności obywateli.

Agnieszka Barczak-Oplustil tłumaczyła, że projekt tzw. ustawy naprawczej przewiduje racjonalniejsze ustawowe zagrożenia karą za szereg przestępstw. Nie budzi wątpliwości, że drastyczne ustawowe zagrożenia karą przewidziane w części szczególnej Kodeksu karnego nie mogą się ostać. Dodała, że nie są to ustawowe zagrożenia karą, które mają charakter ostateczny, a Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego uznała je za najbardziej słuszne i zasadne, ponieważ to wymaga pracy i przeprowadzenia różnych badań.

Kolejną proponowaną zmianą jest uchylenie zmiany brzmienia art. 53 § 1 k.k. dotyczącego dyrektyw wymiaru kary, które wprowadziła ustawa z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Agnieszka Barczak-Oplustil wyjaśniła, że chodzi o rezygnację z brzmienia art. 53 § 1 k.k., które traktuje funkcję prewencji generalnej kary jako odstraszającą i powoduje zanik funkcji prewencji indywidualnej kary w aspekcie wychowawczym. Powrót do brzmienia art. 53 § 1 k.k. sprzed nowelizacji obejmuje jeden wyjątek, ponieważ ustawodawca, nowelizując Kodeks karny, wzmocnił zasadę winy. Do 1 października 2023 r. z art. 53 § 1 k.k. wynikało, że sąd ma baczyć, by dolegliwość kary nie przekraczała stopnia winy, natomiast od 1 października 2023 r. art. 53 § 1 k.k. zawiera kategoryczne stwierdzenie, iż: „Dolegliwość kary nie może przekraczać stopnia winy”. To zdanie Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego zdecydowała się pozostawić, wyodrębniając je jednak do proponowanego § 1a w art. 53 k.k., żeby jeszcze bardziej wzmocnić – bezwzględnie obowiązującą – zasadę winy. Proponuję się przy tym uchylenie art. 53 § 2a, 2b, 2c, 2d i 2e k.k., które dotyczą okoliczności obciążających i łagodzących wymiar kary, znacznie ograniczających sędziego przy wymierzaniu kary.

Ponadto projekt tzw. ustawy naprawczej przewiduje uchylenie art. 57 § 3 k.k., który uniemożliwia sędziom wymierzenie kary nieprzekraczającej stopnia winy w sytuacji zbiegu podstaw do nadzwyczajnego złagodzenia i obostrzenia kary. Dla przykładu, w przypadku sprawcy, który popełnił przestępstwo w warunkach znacznie ograniczonej poczytalności, sąd, zgodnie z art. 31 § 2 k.k., może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. Po nowelizacji Kodeksu karnego, jeżeli taka podstawa zbiega się z podstawą do nadzwyczajnego obostrzenia kary o charakterze obligatoryjnym, sąd nie może już jej nadzwyczajnie złagodzić, bowiem musi ją obostrzyć, co znacząco ogranicza dyskrecjonalność sędziego i jednocześnie zmusza go do wymierzenia kary, która przekracza stopień winy.

Proponuje się również, aby sąd, w przypadku wymierzenia kary dożywotniego pozbawienia wolności, nie miał możliwości wyznaczenia surowszego ograniczenia do skorzystania przez skazanego z warunkowego przedterminowego zwolnienia z wykonania tej kary niż 25 lat, przewidziane przed nowelizacją Kodeksu karnego. Sąd nie mógłby, tak jak przed nowelizacją Kodeksu karnego, wydłużyć terminu 25 lat odbycia kary. Obecnie art. 77 § 2 k.k. umożliwia, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, aby sąd, wymierzając karę pozbawienia wolności lub dożywotniego pozbawienia wolności, mógł wyznaczyć surowsze ograniczenia do skorzystania przez skazanego z warunkowego zwolnienia niż po odbyciu połowy kary (przy karze do 25 lat pozbawienia wolności), 15 lat kary (przy karze powyżej 25 lat pozbawienia wolności) lub 30 lat (przy karze dożywotniego pozbawienia wolności). Jak wskazała Agnieszka Barczak-Oplustil, uznaje się, że termin 25 lat odbycia kary do możliwości ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie z wykonania kary dożywotniego pozbawienia wolności nie narusza Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC), stąd zdecydowano się na powrót do brzmienia Kodeksu karnego w tym zakresie sprzed nowelizacji i uchylenie również art. 77 § 3 i 4 k.k. Możliwość wyznaczenia przez sąd surowszego ograniczenia do skorzystania przez skazanego z warunkowego przedterminowego zwolnienia pozostanie w przypadku wymierzenia kary terminowej pozbawienia wolności.

W projekcie tzw. ustawy naprawczej proponuję się również zmniejszenie górnej granicy kary terminowej pozbawienia wolności z 30 do 25 lat. Przed nowelizacją Kodeksu karnego było to 15 lat, a kara 25 lat pozbawienia wolności była odrębną karą. Agnieszka Barczak-Oplustil wyjaśniła, że możliwość orzekania kary terminowej pozbawienia wolności w wymiarze pomiędzy 15 a 25 lat jest nowością w polskim systemie prawa karnego, ale jest to odpowiedź na postulaty sędziów. Wymierzenie kary powyżej 25 lat pozbawienia wolności zgodnie z projektem możliwe byłoby tylko w przypadku zaistnienia podstawy do nadzwyczajnego obostrzenia kary.

Istotna jest również propozycja modyfikacji art. 37a k.k., który miałby brzmieć: „Jeżeli ustawa przewiduje zagrożenie karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 8 lat, można zamiast tej kary orzec grzywnę albo karę ograniczenia wolności”. Byłby to zatem powrót do prawie takiego samego brzmienia art. 37a k.k. sprzed nowelizacji Kodeksu karnego.

Agnieszka Barczak-Oplustil wskazała, że przy pracach nad projektem tzw. ustawy naprawczej, założeniem Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego było umożliwienie sędziom wymierzanie kar racjonalnych, efektywnych, dających sprawcom szansę na powrót do społeczeństwa.

Podkreśliła, że kara nie ma być surowa, ale racjonalna i efektywna oraz ma spełniać dyrektywy wymiaru kary z art. 53 § 1 k.k., które nie powinny koncentrować się na karze jako odstraszaniu i przedmiotowym traktowaniu sprawcy, ponieważ takie podejście sięga Kodeksu karnego z 1969 r., do czego niestety ustawodawca powrócił w ustawie z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw.

System środków zabezpieczających

Skazanie sprawcy, który popełnił bardzo poważne przestępstwo w warunkach znacznie ograniczonej poczytalności (w nawiązaniu do art. 31 § 2 k.k.) na karę dożywotniego pozbawienia wolności, miało już miejsce w praktyce (w tym m.in. sprawa zabójstwa Prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza). Według Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej reakcją modelową w takich sytuacjach powinno być wymierzenie kary, która nie przekracza stopnia winy, a później, po odbyciu tej kary, ewentualne zastosowanie środka zabezpieczającego, wykonywanego na zupełnie innych zasadach niż w przypadku kary, w szczególności w warunkach niebędących warunkami więziennymi. Kwestia ta wiąże się z funkcjonowaniem Krajowego Ośrodka Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym (KOZZD) w Gostyninie, utworzonego na mocy ustawy z 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób. W opinii Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej ciężko postulować tego typu rozwiązania w sytuacji, gdy ponad 10 lat po wejściu w życie tej ustawy, mimo krytyki sposobu wykonywania środka polegającego na umieszczeniu osoby stwarzającej zagrożenie w KOZZD w Gostyninie, nie ma żadnych poważniejszych zmian legislacyjnych, które spowodowałyby, że sposób wykonywania tego środka byłby zgodny z Konstytucją i EKPC.

Świadomość problemów z wykonywaniem środków zabezpieczających w Polsce, przede wszystkim z uwagi na ograniczenia systemowe, stawia pod znakiem zapytania sens postulowania o wprowadzenie kolejnych kategorii środków zabezpieczających. Zdaniem Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej możliwe jest wprowadzenie szeregu zmian, jednak – w przeciwieństwie do podejścia w kontekście projektu tzw. ustawy naprawczej – w przypadku środków zabezpieczających absolutnie nie należy się spieszyć i działać populistycznie. Według niej niewskazane są nowelizacje punktowe, przeprowadzane szybko. To system środków zabezpieczających – system naczyń połączonych, które muszą ze sobą współgrać, w szczególności przepisy prawa materialnego i wykonawczego. Zmiana przepisów w jednym miejscu może pociągać za sobą istotne konsekwencje w innym miejscu.

Małgorzata Pyrcak-Górowska podkreśliła, że potrzeba ścisłej współpracy prawników ze specjalistami z zakresu psychiatrii, psychologii czy seksuologii przy pracach związanych z systemem środków zabezpieczających.

Mikołaj Małecki dodał, że dotyczy on sprawców, na których „prawnik się nie zna”, bowiem nie jest to już kwestia wymierzania sprawiedliwości, ale także kwestia zaopiekowania się takimi osobami. To nie jest kwestia wyłącznie polityki karnej. Współpraca ze specjalistami jest istotna również z powodu konieczności kierowania się aktualną wiedzą medyczną. Nie można tworzyć środków zabezpieczających, których nie da się wykonać. Osoba objęta systemem środków zabezpieczających ma podwójny status – z jednej strony jako sprawca czynu zabronionego lub przestępstwa, a z drugiej strony jako pacjent, gdy chodzi o lecznicze środki zabezpieczające, które są wykonywane w systemie ochrony zdrowia. Z tego względu każdorazowo należy się zastanowić, co jest możliwe do wdrożenia w systemie środków zabezpieczających biorąc pod uwagę funkcjonowanie systemu ochrony zdrowia, co wymaga współpracy z Ministerstwem Zdrowia. Ważne jest także uwzględnienie perspektywy długofalowej, w tym m.in. faktu usunięcia pojęcia „choroby psychicznej” (posługuje się nim Kodeks karny) z Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-11, które zastąpi pojęcie „zaburzeń psychicznych”.

W przekonaniu Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej system środków zabezpieczających musi odpowiadać na wyzwania cywilizacyjne. Jednym z problemów, z którym boryka się nasze społeczeństwo, jest kryzys w zdrowiu psychicznym, w psychiatrii dzieci i młodzieży. Ustawa z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przewiduje możliwość stosowania środków leczniczych wobec nieletnich, którzy są sprawcami czynów karalnych lub są zdemoralizowani. Nie jest w pełni klarowny charakter tych środków leczniczych w kontekście ich podobieństwa do środków zabezpieczających. Rozstrzygnięcie tego problemu ma znaczenie praktyczne, ponieważ zgodnie z ustawą wykonywanie środka leczniczego ustaje z mocy prawa z chwilą ukończenia przez nieletniego 18 lat. Małgorzata Pyrcak-Górowska tłumaczyła, że niezależnie od stanu zdrowia takiej osoby, czy możliwości popełnienia kolejnego czynu karalnego, wykonywanie środka leczniczego ustaje automatycznie. To stwarza pytanie o konieczność utworzenia pewnego rodzaju mechanizmu przejścia pomiędzy systemem psychiatrii sądowej nieletnich a systemem psychiatrii sądowej dorosłych, pozwalającego na dalsze wykonywanie środka leczniczego, jeżeli dana osoba, w związku z zaburzeniami psychicznymi, stwarza niebezpieczeństwo dla zdrowia lub życia własnego czy innych osób, a także ich wolności seksualnej.

Projekty ustaw aborcyjnych

Dyskusja wokół kwestii przerywania ciąży w Polsce ożywiła się po wyroku Trybunału Konstytucyjnego – który od 2016 r. utracił konstytucyjną charakterystykę – z 22 października 2020 r. (sygn. K 1/20), w którym uznał tzw. przesłankę embriopatologiczną dopuszczalnej aborcji za niezgodną z Konstytucją. W Sejmie procedowane są 4 projekty ustaw dotyczące zmian w prawie aborcyjnym, polegających na dekryminalizacji oraz legalizacji aborcji w konkretnych przypadkach.

Agnieszka Barczak-Oplustil sporządziła opinię dotyczącą zgodności wybranych przepisów poselskiego projektu ustawy o świadomym rodzicielstwie z art. 42 ust. 1 Konstytucji [A. Barczak-Oplustil, Opinia dotycząca zgodności wybranych przepisów projektu ustawy o świadomym rodzicielstwie (druk nr 224) z art. 42 ust. 1 Konstytucji (druk nr 224, Sejm X kadencji), 5.03.2024 r., Opinie i informacje, Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Kancelarii Sejmu, Warszawa 2024], a także opinię dotyczącą zgodności z Konstytucją projektów ustaw skierowanych do Komisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia projektów ustaw dotyczących prawa do przerywania ciąży [A. Barczak-Oplustil, Opinia dotycząca zgodności skierowanych do Komisji Nadzwyczajnej ds. aborcji projektów ustaw zmieniających zasady przerywania ciąży i zakres karalności za to przerwanie (druki sejmowe: nr 176, nr 177, nr 223 i nr 224) z Konstytucją z 1997 r. (druk nr 176, 177, 223 i 224, Sejm X kadencji), BEOS-977/24, 3.06.2024 r., Opinie i informacje, Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Kancelarii Sejmu, Warszawa 2024]. Jak wskazała Agnieszka Barczak-Oplustil, żaden z tych projektów ustaw nie daje odpowiedzi, czym tak naprawdę jest przerwanie ciąży.

Agnieszka Barczak-Oplustil wyjaśniła, że prace w komisji nadzwyczajnej dotyczą poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny z 13 listopada 2023 r. (druk nr 176, Sejm X kadencji), który zakłada m.in.:

1. zmianę art. 152 § 1 k.k. dotyczącego przestępstwa aborcji za zgodą kobiety z obecnego brzmienia: „Kto za zgodą kobiety przerywa jej ciążę z naruszeniem przepisów ustawy, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3” na brzmienie: „Kto za zgodą kobiety przerywa jej ciążę z naruszeniem przepisów ustawy, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności”,
2. uchylenie art. 152 § 2 k.k. dotyczącego przestępstwa polegającego na pomocy lub nakłanianiu do aborcji: „Tej samej karze podlega, kto udziela kobiecie ciężarnej pomocy w przerwaniu ciąży z naruszeniem przepisów ustawy lub ją do tego nakłania”,
3. dodanie art. 152 § 4 k.k.: „Nie popełnia przestępstwa, kto za zgodą kobiety przerywa jej ciążę, jeżeli od początku ciąży nie upłynęło więcej niż 12 tygodni”,
4. dodanie art. 152 § 5 k.k.: „Nie podlega karze, kto za zgodą kobiety przerywa jej ciążę, jeżeli badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu”.

Efektem uchwalenia powyższego projektu ustawy przede wszystkim byłoby zatem uchylenie kryminalizacji aborcji za zgodą kobiety do 12. tygodnia ciąży. Upływ 12 tygodni od początku ciąży powoduje, że aborcja za zgodą kobiety, z naruszeniem przepisów ustawy, stanowi przestępstwo zagrożone karą do 3 lat pozbawienia wolności. Ponadto proponuje się dodanie art. 152 § 5 k.k. z tzw. przesłanką embriopatologiczną, której realizacja powodowałaby, że wówczas aborcja za zgodą kobiety nie stanowiłaby przestępstwa.

Agnieszka Barczak-Oplustil wskazała, że projektodawcy najprawdopodobniej zapomnieli, iż czym innym jest płaszczyzna bezprawności, a czym innym płaszczyzna karalności czynu. Przesłanki dopuszczalnej aborcji, czyli tego, w jakich sytuacjach aborcja jest legalna, są uregulowane w ustawie z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (płaszczyzna bezprawności). Kodeks karny, w art. 152 § 1 k.k., przewiduje jedynie, że aborcja za zgodą kobiety, z naruszeniem przepisów ustawy (tj. powyższej ustawy), podlega karze (płaszczyzna karalności). Jak tłumaczyła Agnieszka Barczak-Oplustil, zachodzi przełożenie – zmiana w zakresie bezprawności zazwyczaj ma wpływ na zmianę w zakresie karalności. Jeżeli zostałby zwiększony zakres zachowań bezprawnych w ww. ustawie, to automatycznie zwiększyłby się zakres zachowań karalnych, do których odnosi się art. 152 § 1 k.k., ale Agnieszka Barczak-Oplustil podkreśliła, że nie działa to na odwrót.

Zmniejszenie zakresu zachowań karalnych, poprzez dodanie art. 152 § 4 i 5 k.k., nie oznaczałoby zmniejszenia zakresu zachowań bezprawnych.

Zakres zachowań bezprawnych uregulowanych w ww. ustawie nie zmieniłby się. W opinii Agnieszki Barczak-Oplustil problemem jest różnica między treścią projektu ustawy a treścią uzasadnienia tego projektu. Jeżeli projekt ustawy dotyczy tylko Kodeksu karnego, a z jego uzasadnienia wynika, że więcej aborcji można byłoby przeprowadzać legalnie, nie byłoby efektu mrożącego w kontekście lekarzy, to w jej ocenie jest to nieprawda. W dalszym ciągu aborcja za zgodą kobiety do 12. tygodnia ciąży (proponowany art. 152 § 4 k.k.), jeżeli nie byłyby spełnione przesłanki dopuszczalnej aborcji uregulowane w ww. ustawie, pozostanie bezprawna, nielegalna.

W art. 4a ust. 1 ww. ustawy ustawodawca przewidział przesłanki, w przypadku których spełnienia lekarz może legalnie dokonać aborcji. Wejście w życie proponowanej nowelizacji Kodeksu karnego nie oznaczałoby, że kobieta może przyjść do szpitala i poprosić o dokonanie aborcji w ciągu pierwszych 12 tygodni ciąży, ponieważ lekarz nie może podejmować zachowań bezprawnych, nielegalnych, bowiem może się to wiązać z egzekwowaniem odpowiedzialności zawodowej (dyscyplinarnej). W rzeczywistości zmiany byłyby zatem niewielkie. Agnieszka Barczak-Oplustil wskazała, że nie można tworzyć prawa, które będzie niedoskonałe, przez które nie osiągnie się zamierzonych efektów.

Pamiętać należy o tym, że aborcja w przypadku, gdy badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu, tj. w przypadku realizacji tzw. przesłanki embriopatologicznej, w związku z rozwojem medycyny, może zakończyć się urodzeniem żywego dziecka. Jak wyjaśniła Agnieszka Barczak-Oplustil, z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że narodzone dziecko jest człowiekiem. Z tego względu w momencie, gdy dziecko rodzi się żywe, konieczne jest podjęcie zachowań wymaganych regułami sztuki medycznej, których celem będzie ratowanie życia. Z zasad prawa karnego wynika, że także matka, w momencie urodzenia dziecka, staje się gwarantem i ma obowiązek podjęcia zachowań ratujących życie. Tego obowiązku nie uchyliłoby wprowadzenie proponowanych zmian w Kodeksie karnym, dlatego, że one dotyczą aborcji za zgodą kobiety, a nie postępowania w momencie urodzenia żywego dziecka. Nie można wykluczyć sytuacji, w której kobieta zostanie oskarżona o popełnienie przestępstwa zabójstwa przez zaniechanie, dlatego że nie udzieliła pomocy urodzonemu żywemu dziecku, którego aborcja była dopuszczalna w świetle prawa.

Według Agnieszki Barczak-Oplustil konieczność zmian ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, czy Kodeksu karnego, nie budzi wątpliwości, także w perspektywie orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz zachodzących w społeczeństwie zmian aksjologicznych, ale zmiany muszą być dokonane w sposób przemyślany. Biorąc pod uwagę odbiór społecznych dyskusji wokół prawa aborcyjnego w Polsce, nie ma wątpliwości, że to początek, a nie koniec propozycji nowelizacji w tym zakresie. Agnieszka Barczak-Oplustil podkreśliła, że należy bardzo precyzyjnie uregulować prawo aborcyjne, bo prawo karne, z którym się bezpośrednio wiąże, jest bardzo precyzyjne.

Przepisy i praktyka

W kontekście praworządności w prawie karnym rodzi się pytanie, czy praworządność to tylko przepisy prawa, czy także praktyka ich stosowania.

Jak wskazała Małgorzata Pyrcak-Górowska, zmiana przepisów prawa nie rozwiąże wszystkich problemów, ponieważ musi nastąpić również zmiana praktyki sądowej.

Zmianą przepisów prawa nie zawsze dało się osiągnąć zmianę praktyki ich stosowania, w tym m.in. kontekst tymczasowego aresztowania, czy detencji psychiatrycznej. Nie można tworzyć przepisów prawa w sposób bardzo kazuistyczny, który pozwalałby wprost wyłączać stosowanie pewnych instytucji prawnych w konkretnych sytuacjach. Zmiana praktyki sądowej to także zmiana związana z postrzeganiem wolności człowieka jako istotnej wartości, której sąd powinien być strażnikiem i jej chronić.

Znaczący wpływ na praworządność ma społeczeństwo, które przez swoje wypowiedzi, szczególnie w mediach społecznościowych, wyraża pewne tezy, przez co jest w stanie naciskać na ustawodawcę i sędziów, celem uzyskania rozstrzygnięcia, które w jego przekonaniu będzie sprawiedliwe. Według Agnieszki Barczak-Oplustil bardzo ważna jest edukacja już od szkoły podstawowej, aby pokazać młodej części społeczeństwa, jakie są cele prawa karnego, funkcje kary, a także nauczyć krytycznego myślenia w stosunku do tez stawianych przez polityków. To pozwoli na prawidłowe weryfikacje tych tez i rozstrzyganie, czy określona zmiana w przepisach prawa rzeczywiście osiągnie zamierzony cel.

Małgorzata Pyrcak-Górowska podsumowała, że praworządność z perspektywy obywatela jest także prawem do rozpoznania jego sprawy w rozsądnym terminie.

Praworządność dotyczy również aspektu funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Niezależnie od zmian przepisów prawa, praktyki sądowej, czy edukacji, konieczne jest usprawnienie wymiaru sprawiedliwości. Praworządność najpełniej wyraża się bowiem w poszanowaniu praw i wolności obywateli.

#ŁĄCZYNASKARNE

Praworządność w prawie karnym – 24 czerwca 2024 r., goście: dr hab. Agnieszka Barczak-Oplustil, prof. UJ i dr Małgorzata Pyrcak-Górowska

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Praworządność w prawie karnym – ŁĄCZY NAS KARNE z dr hab. Agnieszką Barczak-Oplustil, prof. UJ i dr Małgorzatą Pyrcak-Górowską pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 24 kwietnia 2023 r. była dr Ewa Habzda-Siwek – pracownik Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, psycholog, autorka monografii o diagnozie stanu psychicznego sprawcy w kontekście rozstrzygnięć w procesie karnym oraz redaktorka monografii o zagadnieniach między teorią a praktyką na styku prawa i psychologii.

Dziedziny prawa i psychologii nie wykluczają się wzajemnie, szczególnie w kontekście prawa karnego, w przypadku którego konieczne do ponoszenia odpowiedzialności jest przypisanie winy sprawcy czynu zabronionego. Niepoczytalność, o której mowa w art. 31 § 1 k.k., może dekompletować strukturę przestępstwa i wyłączać odpowiedzialność karną sprawcy, ale ustalenie niemożności rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem przez sprawcę jest możliwe po przeprowadzeniu badań psychologiczno-psychiatrycznych. Choroba psychiczna, upośledzenie umysłowe lub inne zakłócenie czynności psychicznych, które mogą być przyczyną niepoczytalności, muszą być stwierdzone przez biegłych, a nie sędziego, orzekającego w sprawie. Te i inne zagadnienia opisane są szeroko w monografii o psychologii i prawie, której redaktorką jest m.in. Ewa Habzda-Siwek (Psychologia i prawo. Między teorią a praktyką, red. E. Habzda-Siwek, J. Kabzińska, Gdańsk 2014).

Zastanawiające jest, czy psychika przestępcy różni się od psychiki osoby, która nie popełniła przestępstwa. Ewa Habzda-Siwek wskazała, że taka wątpliwość nawiązuje do jednego z kluczowych pytań kryminologicznych, do tzw. pytania lombrozjańskiego, którego autorem jest Cesare Lombroso, a brzmi: „Dlaczego jedni ludzie popełniają przestępstwa, a drudzy nie?”. Wprawdzie zaproponowane przez Cesarego Lombroso specyficzne cechy biologiczne, które miały odróżniać przestępców od pozostałych jednostek w społeczeństwie, zostały zdyskredytowane przez obecnych kryminologów, o tyle postawione przez niego powyższe pytanie pozostaje nadal aktualne. Poszukuje się bowiem obecnie czynników ryzyka, które mogą sprzyjać naruszeniom prawa. Powraca się przy tym, paradoksalnie, również do biologicznych czynników ryzyka, w tym genetycznych, które to jednak współdziałają ze środowiskiem społecznym, a wiążą się chociażby z odżywianiem matki w życiu płodowym, doświadczeniem edukacyjnym czy narażeniem na zanieczyszczone środowisko.

Czynniki ryzyka

Wyjaśnienie konkretnego zachowania człowieka nie wiąże się z pojedynczym czynnikiem lub pojedynczą grupą czynników ryzyka, ale wiąże się z wieloma różnymi czynnikami ryzyka.

Ewa Habzda-Siwek wskazała, że wiele dotychczasowych teorii, odwołujących się do zachowania człowieka, w tym kryminologicznych i psychologicznych, musi być we współczesnych warunkach reinterpretowane. 

Ponadto, wiele badań kryminologicznych oraz psychologicznych prowadzonych było i jest tylko na mężczyznach, bez uwzględnienia w nich kobiet, stąd również w tym zakresie konieczna jest ich odpowiednia, ostrożna interpretacja. Przykładem są badania nad stresem, które dowiodły, że kobiety mają inną odpowiedź hormonalną na stres, która jest odpowiedzią społeczną, zmierzającą do poszukiwania pomocy. W pewnym uproszczeniu możliwe jest stwierdzenie, że kobiety skłonne są do szukania pomocy, zaś mężczyźni do samodzielnej odpowiedzi na czyn zabroniony. Niemniej istotne są również czynniki sytuacyjne, które wiążą się z odpowiedzią na pytanie, dlaczego przestępstwo zostało popełnione w danym momencie, jaki impuls do niego doprowadził.

Ewa Habzda-Siwek podkreśliła, że większość sprawców zabójstw to osoby przeciętne, niemające wcześniej konfliktu z prawem – wbrew stereotypom nie są to psychopaci. 

Badania przeprowadzone nad osobami, które popełniły zabójstwo, wykazały, że takie osoby zdecydowanie opowiadają się za przestrzeganiem normy, która zakazuje zabijania, a to czynnik sytuacyjny popchnął ich do podjęcia takiej decyzji. Kolejne badania, opisane w raporcie (R. Durda, B. Gruszczyńska, M. Grzyb, W. Klaus, M. Lewoc, P. Szczupaczyńska, D. Woźniakowska‐Fajst, G. Wrona, Teraz koniec z Tobą. Czarna Księga Ofiar Przemocy Domowej w Polsce 2021, Warszawa 2022), dotyczące zabójstw popełnionych w Polsce w 2021 r., dowiodły, że większość zabójstw została dokonana na najbliższych sprawcy osobach, w przebiegu przemocy domowej oraz w stanie nietrzeźwości.

Ewa Habzda-Siwek zwróciła uwagę, że psychika sprawców przestępstw nie różni się od psychiki osób przeciętnych, z wyłączeniem sprawców chorych psychicznie, którzy stanowią odrębną grupę sprawców. 

Odrzuca się obecnie podejście, które dotyczy determinant, skłaniających do popełnienia przestępstwa, jednak kumulacja czynników ryzyka w połączeniu z czynnikami sytuacyjnym pozwala na określanie prawdopodobieństwa popełnienia czynu zabronionego w przyszłości. Badania potwierdzają prawidłowość, że w większości sprawcami przestępstw są mężczyźni w młodym wieku, a recydywiści to sprawcy mniej poważnych przestępstw, ale powtarzalnych.

Ewa Habzda-Siwek wskazała, że osoby chore psychicznie, wbrew panującemu mitowi, nie są niebezpieczne, bowiem zdecydowana większość takich osób nie narusza prawa. Nie należy pomijać przypadków czynów zabronionych popełnionych przez osoby chore psychicznie, jednak przyczyną popełnienia takiego czynu zabronionego jest błędna diagnoza lub brak diagnozy choroby psychicznej, jak też odstąpienie od leczenia.

Arkusz oceny HCR

Zgodnie z art. 53 § 2 k.k. sąd wymierzając karę powinien uwzględnić właściwości i warunki osobiste sprawcy. Zdobywanie takiej wiedzy możliwe jest poprzez arkusz oceny HCR-20^V3, umożliwiający ocenę czynników ryzyka przemocy, poprzez zastosowanie trzech skal: historycznej, klinicznej i zarządzania ryzykiem. W skali historycznej ocenia się historię problemów z przemocą, innymi zachowaniami antyspołecznymi, relacjami, zatrudnieniem, substancjami psychoaktywnymi itd. W skali klinicznej ocenia się aktualne problemy z wyobrażeniami lub zamiarami dotyczącymi przemocy, objawami głębokich zaburzeń psychicznych, niestabilnością, odpowiedzią na leczenie i nadzór itp.; zaś w skali zarządzania ryzykiem ocenia się przyszłe problemy z sytuacją życiową czy stresem i sposobem radzenia sobie ze stresem.

W dalszej kolejności Ewa Habzda-Siwek nawiązała do przestępstwa z art. 178 § 1 k.k., polegającego na prowadzeniu pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego. W przypadku tego typu zachowań każda przeciętna osoba jest świadoma ryzyka, jakie wiąże się z prowadzeniem pojazdu, chociażby pod wpływem alkoholu, a sprawcy przestępstwa z art. 178a § 1 k.k. decydują się podjąć jednak to ryzyko, postępując nieracjonalnie. Nie przesądza to jednak o psychicznych uwarunkowaniach wkroczenia na drogę przestępstwa.

Kwestię diagnozy stanu psychicznego sprawcy w kontekście rozstrzygnięć w procesie karnym Ewa Habzda-Siwek opisuje w swojej monografii (E. Habzda-Siwek, Diagnoza stanu psychicznego sprawcy a rozstrzygnięcia w procesie karnym, Kraków 2002). Badania przeprowadzone udowodniły, że psycholodzy nie funkcjonują samodzielnie w procesie karnym. Opinie psychiatryczne wydawane przez biegłych psychiatrów zawierają najczęściej konkluzję, że zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania postępowaniem była u sprawcy zachowana. Nie stwierdzają oni, że sprawca nie był niepoczytalny. Możliwość przypisania zawinienia, a więc uznanie sprawcy za poczytalnego, nie oznacza, że sprawca nie przejawia zaburzeń psychicznych.

Zdaniem Ewy Habzdy-Siwek w niedostateczny sposób analizuje się procesy motywacyjne sprawców podczas orzekania w sprawach karnych. 

Kwestie związane z psychiatrią sądową opisane są również w monografii Gwen Adshead i Eileen Horne (G. Adshead, E. Horne, Diabeł, którego znasz. Psychiatria sądowa bez tajemnic, tłum. M. Gądek, Kraków 2023).

Skrajny przestępca czy skrajny bohater?

Amerykański psycholog Philip Zimbardo rozwinął koncepcję bohaterskiej wyobraźni i postawił tezę, że w pewnych warunkach każdy człowiek może być skrajnym przestępcą lub bohaterem. Znaczący wpływ na zachowania ludzi mają czynniki sytuacyjne. Ewa Habzda-Siwek wskazała, że wspólnym mianownikiem osób naruszających prawo jest niska odporność na stres czy zewnętrzne lokowanie kontroli, a więc brak poczucia sprawczości pewnych zachowań, które są – w ich mniemaniu – zależne od innych osób.

Jeden z widzów zadał pytanie, czy: „Jeżeli oskarżony w chwili popełnienia przestępstwa był poczytalny, to na wynik procesu karnego może mieć wpływ wynik arkusza oceny HCR, który potwierdzi, że oskarżony ma wysoki poziom ryzyka przemocy?”. Ewa Habzda-Siwek odpowiedziała, że na etapie diagnozy poczytalności nie korzysta się z arkusza oceny HCR. Narzędzie to wykorzystuje się do terapii na późniejszych etapach, w postępowaniu wykonawczym, aby zmniejszyć poziom ryzyka przemocy. Arkusz oceny HCRwykorzystuje się ponadto w celu monitorowania postępów w terapii osób, które odbywają karę lub wykonują środek zabezpieczający.

Kolejne pytanie dotyczyło opinii o orzekaniu przez sąd psychoterapii ambulatoryjnej, tytułem obowiązku okresu próby, o którym mowa w art. 72 k.k., czy jest to dobry sposób na resocjalizację skazanego oraz dlaczego sądy tak rzadko decydują się na kierowanie skazanych na psychoterapię. W odpowiedzi Ewa Habzda-Siwek wskazała na różnicę pomiędzy orzeczeniem terapii jako środka zabezpieczającego, co może nastąpić bez zgody sprawcy, a orzeczeniem terapii jako obowiązku okresu próby, co może nastąpić za zgodą sprawcy. W drugim przypadku zgoda może mieć charakter instrumentalny i być wyrażona z chęci uzyskania warunkowego zawieszenia postępowania. Ponadto, psychoterapia jest rzadko orzekana z uwagi na to, że jest kosztowna i może być ona prowadzona przez psychologa, psychoterapeutę czy psychiatrę, ale tylko w warunkach pełnej diagnozy, której stwierdzenie nie jest możliwe wyłącznie przez sędziego.

Z przeprowadzonej dyskusji wynika, że psychika niekoniecznie bezpośrednio sprawia, iż dana osoba jest predystynowana do popełnienia przestępstwa, a dany przestępca jest niebezpieczny lub ma skłonność do recydywy. Ewa Habzda-Siwek zwróciła uwagę, że przestępczość jest bardzo złożonym fenomenem, dlatego nie należy za tożsame uznawać przestępstwa nieumyślne, gospodarcze, przeciwko życiu i zdrowiu lub z użyciem przemocy. Sprawcy popełniają poszczególne rodzaje przestępstw z różną motywacją, ale mechanizmy psychologiczne są identyczne u ludzi, którzy naruszają prawo i ludzi, którzy go nie naruszają.

#ŁĄCZYNASKARNE

Psychika przestępcy – 24.04.2023 r., gość: dr Ewa Habzda-Siwek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Psychika przestępcy – ŁĄCZY NAS KARNE z dr Ewą Habzdą-Siwek pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 16 stycznia 2023 r. była dr Małgorzata Pyrcak-Górowska – pracownik Zakładu Bioetyki i Prawa Medycznego Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorka monografii o detencji psychiatrycznej orzekanej jako środek zabezpieczający w świetle badań aktowych oraz redaktorka i współautorka monografii o środkach zabezpieczających w ujęciu systemowym.

Ustawa z 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, stygmatyzująco nazywana „ustawą o bestiach”, związana jest z funkcjonowaniem Krajowego Ośrodka Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym (KOZZD) w Gostyninie. Odrębną kategorią od takich osób są osoby chore psychicznie, jak podkreśliła Małgorzata Pyrcak-Górowska, które nie rozpoznają znaczenia swoich czynów, nieprawidłowo odbierają i przetwarzają rzeczywistość. Osobom takim nie można przypisać winy w prawnokarnym rozumieniu, a w konsekwencji skazać, wymierzyć kary za dany czyn i umieścić w zakładzie karnym. W takich sytuacjach konieczne może okazać się orzeczenie środka zabezpieczającego z art. 93a § 1 k.k., który w najdalej idącej postaci wiąże się z pobytem w zakładzie psychiatrycznym, a inaczej – detencją psychiatryczną. Tłumaczyła, że oczywiście nie wszyscy chorzy psychicznie dopuszczają się czynów zabronionych, są to bowiem sytuacje marginalne, jednak w systemie prawnym muszą istnieć na nie odpowiednie rozwiązania.

Amnestia kary śmierci

Przywołaną ustawę stosuje się do osób skazanych za czyn popełniony przed dniem 1 lipca 2015 r., czyli przed datą wejścia w życie nowelizacji Kodeksu karnego, obejmującej m.in. zmianę regulacji dotyczących orzekania środków zabezpieczających. Przyczyną jej uchwalenia były upływające kary 25 lat pozbawienia wolności osób, które początkowo zostały skazane na karę śmierci. Po 1989 r. kary tej nie można było wykonać, a z uwagi na to, że polski porządek prawny nie przewidywał kary dożywotniego pozbawienia wolności, zamieniono ją na –wówczas najsurowszą – karę 25 lat pozbawienia wolności.

Przy spełnieniu przesłanek ustawowych, wobec osoby stwarzającej zagrożenie możliwe jest stosowanie nadzoru prewencyjnego albo umieszczenie w KOZZD w Gostyninie. Dla pełnego obrazu warty przytoczenia jest art. 1 ww. ustawy, który stanowi, że:

„Ustawa reguluje postępowanie wobec osób, które spełniają łącznie następujące przesłanki:

1) odbywają prawomocnie orzeczoną karę pozbawienia wolności lub karę 25 lat pozbawienia wolności, wykonywaną w systemie terapeutycznym,

2) w trakcie postępowania wykonawczego występowały u nich zaburzenia psychiczne w postaci upośledzenia umysłowego, zaburzenia osobowości lub zaburzenia preferencji seksualnych,

3) stwierdzone u nich zaburzenia psychiczne mają taki charakter lub takie nasilenie, że zachodzi co najmniej wysokie prawdopodobieństwo popełnienia czynu zabronionego z użyciem przemocy lub groźbą jej użycia przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności seksualnej, zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 10 lat

– zwanych dalej «osobami stwarzającymi zagrożenie»”.

Celem uchwalenia ustawy było m.in. odizolowanie od społeczeństwa wspomnianych osób, którym upływała kara 25 lat pozbawienia wolności, prewencyjnie, aby nie popełniły więcej podobnego przestępstwa. Uznano, że jest to niejako naprawa błędu popełnionego przez poprzednią władzę polityczną, która zamieniła kary śmierci na kary 25 lat pozbawienia wolności, tym samym dopuszczając w przyszłości wyjście na wolność sprawców bardzo poważnych przestępstw.

Jak tłumaczyła Małgorzata Pyrcak-Górowska, absolutnie nie można stosować jakichkolwiek form izolacji postpenalnej oraz izolacji sprawców chorych psychicznie na wszelki wypadek czy też ze strachu. 

Kodeks karny ściśle określa przesłanki stosowania środków zabezpieczających, a orzeczenie detencji psychiatrycznej jest możliwe, tylko aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości. Pod znakiem zapytania pozostaje wobec tego legalność umieszczania w KOZZD w Gostyninie sprawców, którzy odbyli wymierzoną im karę za dopuszczenie się określonego przestępstwa. Trybunał Konstytucyjny uznał, że omawiana ustawa jest zgodna z Konstytucją, uzasadniając i zastrzegając, iż umieszczenie w KOZZD w Gostyninie wiąże się z terapią, a nie wyłącznie z pozbawieniem wolności. Podnosi się jednak, że warunki tam panujące mogą być gorsze niż w zakładach karnych.

Problemy z detencją psychiatryczną

Z przeprowadzonych przez Małgorzatę Pyrcak-Górowską badań aktowych, z których wnioski opisuje w swojej monografii (M. Pyrcak-Górowska, Detencja psychiatryczna orzekana jako środek zabezpieczający w świetle badań aktowych, Kraków 2017), wynikło, że problemem systemowym jest umieszczanie pewnej kategorii osób w szpitalach psychiatrycznych na wszelki wypadek. Możliwość orzeczenia detencji psychiatrycznej jest uzależniona od popełnienia poważnego czynu zabronionego i wysokiego prawdopodobieństwa jego ponownego popełnienia w przyszłości. Intuicyjnie takimi poważnymi czynami są przykładowo zabójstwo, ciężkie uszkodzenie ciała czy zgwałcenie. Tymczasem w praktyce do szpitali psychiatrycznych trafiają głównie sprawcy przestępstw znęcania się, kierowania gróźb karalnych, uporczywego nękania oraz przestępstw przeciwko mieniu, w tym kradzieży z włamaniem – tłumaczyła Małgorzata Pyrcak-Górowska. Do kategorii poważnych czynów zabronionych powinno zaliczać się czyny, które w świetle konstytucyjnej zasady proporcjonalności uzasadniają pozbawienie człowieka wolności.

Zdaniem Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej nie powinno dochodzić do sytuacji, że przestępstwa przeciwko mieniu, w przypadku których nie zostaje naruszone żadne dobro osobiste, uzasadniają detencję psychiatryczną. 

W ramach prac nad drugą monografią o środkach zabezpieczających (Środki zabezpieczające. Ujęcie systemowe, red. A. Barczak-Oplustil, M. Pyrcak-Górowska, A. Zoll, Kraków 2021) przeprowadzono badania prawnoporównawcze, z których wyniknęło, że w Niemczech niemożliwe jest orzeczenie środka zabezpieczającego, w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, jeżeli przestępstwem, które miałoby zostać popełnione, byłoby przestępstwo przeciwko mieniu. Uważa się, że nie uzasadnia to pozbawienia człowieka wolności. W Polsce dochodzi jednak do takich sytuacji. Nie ma bowiem ani pozytywnego, ani negatywnego katalogu przestępstw, w przypadku których popełnienia można orzec detencję psychiatryczną. Zawsze o tym, czy dany czyn cechował się znacznym ładunkiem społecznej szkodliwości, rozstrzyga sąd.

Małgorzata Pyrcak-Górowska przeprowadziła badania aktowe przed i po 1 lipca 2015 r. (dzień wejścia w życie nowelizacji Kodeksu karnego, która wprowadziła wolnościowe lecznicze środki zabezpieczające, takie jak terapia i terapia uzależnień, oraz środek w postaci elektronicznej kontroli miejsca pobytu), które dowiodły, że wolnościowe środki zabezpieczające nie wyparły detencji psychiatrycznej, tylko zaczęły być orzekane w związku z mniej poważnymi czynami zabronionymi, w przypadku których przed nowelizacją nie zostałyby w ogóle orzeczone.

Podczas programu jeden z widzów zapytał, czy gdyby wynaleziono metodę operacyjną leczenia zaburzeń psychicznych, to możliwe byłoby, w obecnym stanie prawnym, nakazanie osobie chorej poddania się takiej operacji. W odpowiedzi Małgorzata Pyrcak-Górowska wskazała, że przede wszystkim rozstrzygać o tym mógłby jedynie sąd, jednak na gruncie obowiązującego stanu prawnego nie jest to najprawdopodobniej możliwe. Kodeks karny w katalogu środków zabezpieczających, oprócz pobytu w zakładzie psychiatrycznym, przewiduje wprawdzie środki w postaci terapii i terapii uzależnień, ale precyzuje jednocześnie sposoby ich przeprowadzania. Zgodnie bowiem z art. 93f § 1 k.k.: „Sprawca, wobec którego orzeczono terapię, ma obowiązek stawiennictwa we wskazanej przez sąd placówce w terminach wyznaczonych przez lekarza psychiatrę, seksuologa lub terapeutę i poddania się terapii farmakologicznej zmierzającej do osłabienia popędu seksualnego, psychoterapii lub psychoedukacji w celu poprawy jego funkcjonowania w społeczeństwie”. Natomiast zgodnie z art. 93f § 2 k.k.: „Sprawca, wobec którego orzeczono terapię uzależnień, ma obowiązek stawiennictwa we wskazanej przez sąd placówce leczenia odwykowego w terminach wyznaczonych przez lekarza i poddania się leczeniu uzależnienia od alkoholu, środka odurzającego lub innego podobnie działającego środka”. W wymienionych powyżej obowiązkach sprawcy nie ma obowiązku poddania się operacji, a przepisy dotyczące terapii, w kontekście metody operacyjnej, czyli dalekiej ingerencji w wolności i prawa człowieka, należy wykładać jak najwęziej, co potwierdza negatywną odpowiedź na zadane pytanie.

Przyszłość środków zabezpieczających

Kolejne pytanie dotyczyło efektywnego systemu prewencyjnego leczenia i ewentualnej izolacji sprawców.

W opinii Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej system ten powinien być przede wszystkim bardziej elastyczny i gwarantujący godne warunki pobytu osobom poddawanym terapii. 

W kwestii osób chorych psychicznie wskazała, że w ustawodawstwie państw zachodnioeuropejskich istnieje szereg form pośrednich, pomiędzy wolnościowym środkiem w postaci terapii i izolacyjnym środkiem w postaci detencji psychiatrycznej, związanych ze stopniowym przechodzeniem środkami od pozbawienia wolności do wolności człowieka. Uważa, że system polski również powinien być w ten sposób ukształtowany i przewidywać przykładowo możliwość orzeczenia terapii z detencją psychiatryczną, ale z warunkowym zawieszeniem jej wykonania – tylko wtedy, gdy sprawca nie będzie stosował się do terapii. Gdyby jednak doszło do detencji psychiatrycznej, wychodzenie na wolność powinno być stopniowe, początkowo na przykład do domu, który mieściłby się w pobliżu szpitala psychiatrycznego, gdzie byłaby opieka, nadzór i pomoc osobom, wobec których zastosowano taki środek zabezpieczający, lub powinno wiązać się z przydzieleniem kuratora, który miałby, oprócz nadzoru, ułatwić powrót do społeczeństwa.

Według Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej drugą kwestią, która powinna ulec zmianie, to warunki pobytu osób umieszczonych w szpitalach psychiatrycznych. Jej zdaniem powinny być one zbliżone do normalnych, godnych warunków życiowych, ponieważ przebywanie w takich miejscach nie jest karą, a jedynie środkiem zabezpieczającym, dlatego nie mogą temu towarzyszyć warunki penitencjarne. Praktycy twierdzą bowiem, że przebywanie w lepszych warunkach bytowych przekłada się na wyższą skuteczność prowadzonej terapii.

Na zakończenie prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki zadał pytanie, czy o detencji psychiatrycznej powinny orzekać sądy administracyjne, cywilne, rodzinne czy karne. Zdaniem Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej orzekać w tym przedmiocie powinny w przyszłości sądy cywilne, jednak wtedy konieczna byłaby nowelizacja procedury cywilnej, bowiem aktualnie nie jest ona do tego przystosowana. Stwierdziła, że przeniesienie kompetencji orzekania o detencji psychiatrycznej z sądów karnych na sądy cywilne pozwoliłoby uniknąć stygmatyzacji osób, w stosunku do których sprawy takie by się toczyły.

W przestrzeni publicznej zauważalna jest coraz większa wrażliwość na osoby, których dotykają choroby psychiczne. Nie inaczej powinny być postrzegane, a przede wszystkim niestygmatyzowane, osoby stwarzające zagrożenie, z uwagi na swoje dysfunkcje psychiczne. Podsumowując Małgorzata Pyrcak-Górowska z nadzieją wyraziła postulat, aby także sądy były bardziej wrażliwe przy orzekaniu środków zabezpieczających, w szczególności detencji psychiatrycznej.

#ŁĄCZYNASKARNE

Bestia? Nie, człowiek! – 16.01.2023 r., gość: dr Małgorzata Pyrcak-Górowska

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Bestia? Nie, człowiek! – ŁĄCZY NAS KARNE z dr Małgorzatą Pyrcak-Górowską pochodzi z serwisu Karne24.com.