Gościem programu 12 lutego 2024 r. był Daniel Kwiatkowski – doktorant w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki, w ramach konkursu Preludium 17, pod tytułem: „Różnice w orzekanych karach i ewentualne sposoby ich niwelowania. Rozważania o granicach dyskrecjonalności władzy sędziego w zakresie wymiaru kary”.

Kwintesencją wymiaru sprawiedliwości jest kara. Ustawodawca eksponuje karę poprzez nadanie ustawie nazwy „Kodeks karny”, nie skupiając tym samym uwagi na samym przestępstwie. Jak skomentował jeden z widzów: „Społeczeństwo widzi przede wszystkim rozmiar kary, kwalifikacje prawne są ciężkie do zrozumienia”. Sprawiedliwość w społecznym odczuciu sprowadza się zwłaszcza do sprawiedliwie wymierzonej sprawcy kary, a nie do sprawiedliwej, prawidłowej kwalifikacji prawnej popełnionego przestępstwa.

Eksponowana w art. 53 § 1 k.k. limitująca funkcja winy wyraża się w stwierdzeniu, że: „Dolegliwość kary nie może przekraczać stopnia winy”. Dolegliwość takiego samego rodzaju i wymiaru kary nie jest taka sama w przypadku każdego sprawcy przestępstwa. Biblijny „wdowi grosz” poprzez analogię unaocznia ścisły związek dolegliwości kary ze sprawcą przestępstwa, osadzony wyłącznie w określonym kontekście sytuacyjnym. Jak pisze św. Łukasz: „¹Podniósłszy oczy, zobaczył, jak bogaci wrzucali swe ofiary do skarbony. ²Zobaczył też, jak pewna uboga wdowa wrzuciła tam dwa pieniążki, ³i rzekł: «Prawdziwie, powiadam wam: Ta uboga wdowa wrzuciła więcej niż wszyscy inni. ⁴Wszyscy bowiem wrzucali na ofiarę Bogu z tego, co im zbywało; ta zaś z niedostatku swego wrzuciła wszystko, co miała na utrzymanie»” (Łk 21, 1–4). Również w przypadku kary – dolegliwość 3 000 zł grzywny nie jest taka sama dla każdego sprawcy przestępstwa.

Co ważniejsze: kwalifikacja prawna czy kara?

Zastanawiające jest, co ma większe znaczenie dla społecznego postrzegania prawa karnego, czy błąd co do kary, czy błąd co do kwalifikacji prawnej przestępstwa. Dla zobrazowania Daniel Kwiatkowski posłużył się dwoma hipotetycznymi przypadkami, w których (1) sąd dokonuje nieprawidłowej kwalifikacji prawnej przestępstwa, ale wymierza sprawcy odpowiednią karę i przeciwnie – (2) sąd dokonuje prawidłowej kwalifikacji prawnej przestępstwa, ale wymierza sprawcy nieodpowiednią karę. Porównanie obu tych przypadków prowadzi do wniosku, że to drugi z nich jest bardziej błędny, nie tylko w społecznym przekonaniu, ponieważ wynik końcowy przypisania odpowiedzialności karnej, a więc wymiar kary jest adekwatny do popełnionego w rzeczywistości przestępstwa.

Kwalifikacja prawna ma jednak ogromne znaczenie, ponieważ poszczególne typy czynów zabronionych w Kodeksie karnym mają określone granice wymiaru kary. Przykładowo spowodowanie skutku śmiertelnego nieumyślnie zagrożone jest karą od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności (art. 155 k.k.), a umyślnie – karą od 10 lat pozbawienia wolności albo karą dożywotniego pozbawienia wolności (art. 148 § 1 k.k.). Choć dochodzi do tego samego skutku przestępnego, to granice wymiaru kary sprawcy są uzależnione od kwalifikacji prawnej danego przestępstwa.

Daniel Kwiatkowski tłumaczył, że model racjonalnego wymiaru kary jest trzyaspektowy, ponieważ racjonalny może być wybór rodzaju kary, proces dochodzenia do kary, jak i uzasadnienie kary. Kwalifikacja prawna konkretnego czynu zabronionego jest taka sama dla wszystkich, którzy się go dopuścili, jednak dolegliwość takiego samego wymiaru kary jest różna, w zależności od sprawcy przestępstwa i okoliczności indywidualizujących.

Daniel Kwiatkowski podkreślił, że decyzja co do wymiaru kary jest bardziej skomplikowana niż decyzja co do przypisania odpowiedzialności karnej.

Wyjaśnił następnie, iż wynika to przede wszystkim z tego, że przypisanie odpowiedzialności karnej odnosi się przede wszystkim do przeszłości. Natomiast w przypadku wymiaru kary uwzględnia się również powagę przestępstwa czy stopień winy sprawcy – im poważniejsze przestępstwo lub wyższy stopień winy, tym surowsza kara, a także aspekt osobowy – kara powinna dążyć do poprawy sprawcy czy zadośćuczynienia pokrzywdzonemu. Zdaniem Daniela Kwiatkowskiego w przypadku sprawy kontrowersyjnej sąd ma obowiązek wyjaśnić, dlaczego wbrew intuicjom społecznym dany wymiar kary jest sprawiedliwy.

Kara grzywny jak wdowi grosz

Możliwe jest przyjęcie, jak wskazał Daniel Kwiatkowski, że kara pozbawienia wolności, jako jeden z rodzajów kary, w założeniu jest tak samo sprawiedliwa dla wszystkich. Jednakże tytułowy „wdowi grosz” odnosi się do innej kwestii, bowiem nawiązuje wprost do pieniędzy. Do uszczuplenia majątkowego prowadzi kara grzywny, której dolegliwość jest uzależniona od sytuacji majątkowej danego sprawcy. Ustawodawca nakazuje uwzględniać przy wymiarze kary grzywny dochody sprawcy, dlatego jest to kara bardziej zsubiektywizowana. Kodeks karny przewiduje dwustopniowy model wymierzania kary grzywny – pierwszy stopień to liczba stawek dziennych grzywny, a drugi – wysokość jednej stawki dziennej grzywny. W założeniu teoretycznym taki model ma powodować, że sąd w pierwszej kolejności koncentruje się na liczbie stawek dziennych kary grzywny, która ma odpowiadać obiektywnej ilości wyrządzonego zła, a dopiero w drugiej kolejności ją subiektywizuje, określając wysokość jednej stawki dziennej, w zależności od sytuacji majątkowej sprawcy.

Przewidywany brak możliwości wykonania kary grzywny przez sprawcę może poddawać pod wątpliwość sens jej orzekania, co w konsekwencji może prowadzić do orzekania bezpośrednio kary pozbawienia wolności (jako przewidywanej kary zastępczej).

Daniel Kwiatkowski uważa, że dopiero wówczas, gdy kara łagodniejszego rodzaju nie zostanie wykonana, powinna być orzeczona kara zastępcza.

Nie można bowiem jasno zdefiniować przyszłości, dlatego niesprawiedliwe jest bezpośrednie orzekanie kary pozbawienia wolności z uwagi na przewidywane niewykonanie kary grzywny lub kary ograniczenia wolności.

Naruszenie dobra prawnego w postaci mienia budzi wątpliwości pod względem wymierzenia odpowiednio dolegliwej kary. Daniel Kwiatkowski poświęcił tej kwestii artykuł (D. Kwiatkowski, Jak kraść, to miliony? O ustawowym wymiarze kary przy przestępstwach gospodarczych, [w:] Prawo karne gospodarcze. Księga jubileuszowa profesora Zbigniewa Ćwiąkalskiego, red. P. Kardas, M. Małecki, W. Wróbel, Kraków 2023, s. 235–243). Sądowy wymiar kary dokonywany jest w ramach ustawowego wymiaru kary. Typ oszustwa z art. 286 § 1 k.k., jak wyjaśnił Daniel Kwiatkowski, ograniczony jest do mienia w wysokości 200 000 zł. Z tego względu stopień realizacji znamion, odnoszony m.in. do wartości przedmiotu przestępstwa, w przypadku przestępstw dotyczących mienia powinien być proporcjonalnie odzwierciedlany wymiarem kary.

Kroki sędziowskiego wymiaru kary

Z uwagi na to, że sprawiedliwość jest bardzo subiektywna, kara powinna być wymierzana w sposób racjonalny, pozwalający na zapewnienie większej równości wobec prawa.

Daniel Kwiatkowski wskazał, że model racjonalnego wymiaru kary zakłada, iż karę należy wymierzać negatywnie.

Konieczne jest wyjście od pytania, jakiej kary w konkretnym przypadku nie można wymierzyć. Oceny w ramach wymiaru kary dokonywane są w 3 etapach. Pierwszym etapem wymiaru kary jest ocena czynu zabronionego, którego dopuścił się sprawca. Drugim etapem wymiaru kary jest ocena stopnia winy sprawcy. Według Daniela Kwiatkowskiego w prawie karnym nie chodzi o zmierzenie ilości zła w świecie, bowiem jest ono nacelowane na ludzi żyjących w społeczeństwie, którzy nie zawsze są wolni w wyborach swoich zachowań. W wyniku tego, na tym etapie wymiaru kary, należy poszukiwać okoliczności wyłączających winę (ekskulpantów) lub okoliczności umniejszających winę sprawcy. Trzecim etapem wymiaru kary jest indywidualizacja właściwa, czyli ocena wszystkich innych okoliczności na trzech płaszczyznach, takich jak:

1. sprawca i jego potrzeby,
2. pokrzywdzony i jego stosunek do przestępstwa,
3. społeczeństwo i jego oczekiwania.

W opinii Daniela Kwiatkowskiego sąd powinien dopasowywać okoliczności do kary, a nie karę do okoliczności.

Kodeks karny nakazuje uwzględniać przy wymiarze kary wymienione okoliczności, ale nie dokonuje ich hierarchizacji. W wyniku nowelizacji Kodeksu karnego, ustawą z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, zmianie uległo brzmienie art. 53 k.k., który odtąd zawiera przykładowe okoliczności obciążające (§ 2a) i okoliczności łagodzące (§ 2b) wymiar kary. Daniel Kwiatkowski stwierdził, że taki zabieg nie pomoże sędziom, ponieważ ustawodawca, dając wykaz okoliczności obciążających i łagodzących, nie uporządkował ich przełożenia na wymiar kary. Brak proceduralnego aspektu wpływania na decyzje sędziowskie powoduje, że sąd może stwierdzić, iż uwzględnił daną okoliczność obciążającą lub łagodzącą, ale i tak wymierza daną karę, czego nie można zweryfikować.

Daniel Kwiatkowski podkreślił, że oczywiście błędne jest założenie, iż surowsza kara lepiej oddziałuje na sprawcę i społeczeństwo. Wprowadzanie coraz surowszych kar nie ma uzasadnienia w badaniach kryminologicznych i prawnoporównawczych. Przewrotnie – surowsza kara może okazać się bardziej szkodliwa niż kara łagodniejsza, ponieważ może zniechęcać sprawcę do poprawy. Wobec tego negatywnie należy oceniać zmiany w Kodeksie karnym, które prowadzą do ograniczania możliwości łagodzenia kary przez sąd, m.in. poprzez podwyższanie dolnej granicy ustawowego zagrożenia karą.

Według Daniela Kwiatkowskiego bezpośrednie stosowanie Konstytucji oraz wykładnia prokonstytucyjna Kodeksu karnego powoduje, że sąd nigdy nie jest związany dolną granicą ustawowego zagrożenia karą konkretnego typu przestępstwa.

Sąd może uzasadniać, w odwołaniu do konstytucyjnej zasady proporcjonalności, że w danym przypadku konieczne jest odejście od dolnej granicy ustawowego zagrożenia, bowiem wymierzenie nawet najłagodniejszej kary przekroczyłoby stopień winy sprawcy.

Sprawiedliwość realizuje się przede wszystkim w sprawiedliwej karze. Dolegliwość kary, tak jak w przypadku „wdowiego grosza”, jest inna dla każdego sprawcy przestępstwa. Zapewnienie sprawcom jak największej równości wobec prawa wymaga, aby wymierzanie kary było racjonalne – oparte o model pozwalający na jednoczesną indywidualizację kary i zachowanie powtarzalności proporcji dolegliwości kary do wyrządzonego przestępstwem zła.

#ŁĄCZYNASKARNE

Zasada wdowiego grosza – 12 lutego 2024 r., gość: Daniel Kwiatkowski

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II. 

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Zasada wdowiego grosza – ŁĄCZY NAS KARNE z Danielem Kwiatkowskim pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 13 lutego 2023 r. był dr Bartłomiej Kucharzyk – pracownik Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, psycholog, tłumacz, autor monografii o swobodnej ocenie dowodów z perspektywy interdyscyplinarnej.

Analiza dowodów to niezbędny element każdego postępowania karnego. Zgodnie z naczelną zasadą domniemania niewinności, wyrażoną w art. 5 § 1 k.p.k., oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki wina jego nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem. Wina musi być zatem nie tylko stwierdzona, ale także i udowodniona. Jak stanowi art. 7 k.p.k., organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego. Ze wskazaną zasadą swobodnej oceny dowodów wiąże się ryzyko pomyłek, wynikających z pułapek myślenia.

Swobodna to dowolna ocena?

Bartłomiej Kucharzyk wyjaśnił, że zagadnienie swobodnej oceny dowodów może być analizowane z wielu perspektyw, jednak w swojej monografii (B. Kucharzyk, Swobodna ocena dowodów. Analiza interdyscyplinarna, Kraków 2021) skupia się na dwóch perspektywach: prawniczej (związanej z zasadą swobodnej oceny dowodów) i psychologicznej (związanej ze zbiorem procesów psychologicznych). Przeprowadzana przez sędziego swobodna ocena dowodów narażona jest na błędy, które wynikają z ogólnych oraz zawodowych procesów psychologicznych. Współcześnie odrzuca się – przeciwną do zasady swobodnej oceny dowodów – zasadę legalnej oceny dowodów, polegającą na przesądzeniu z góry przez ustawodawcę wartości dowodowej poszczególnych dowodów, a także ich pierwszeństwa względem siebie. Wynikające z legalnej oceny dowodów związanie decyzyjne nie występuje w przypadku swobodnej oceny dowodów.

Jak podkreślił Bartłomiej Kucharzyk, swoboda nie może oznaczać dowolności. 

Sędzia dysponuje pewnym zakresem dyskrecjonalności i tylko w jego ramach może podejmować swoje decyzje. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki dodał, że choć w art. 53 k.k. znajduje się sformułowanie: „Sąd wymierza karę według swojego uznania (…)”, to nie oznacza ono przyzwolenia na dowolność, bowiem sędzia ograniczony jest chociażby rygorem racjonalnego, uporządkowanego myślenia. W doktrynie niejako uzupełnia się zasadę swobodnej oceny dowodów, wskazując, że także ona musi być racjonalna. Racjonalność to bardzo ogólne pojęcie, ale wyznacza podstawową granicę swobody przy ocenie dowodów. Kolejnym ograniczeniem swobodnej oceny dowodów, jak tłumaczył Bartłomiej Kucharzyk, jest możliwość jej kontroli, która przejawia się w sprawdzeniu niewykroczenia poza zakres dozwolonej dowolności, a także sprawdzeniu zachowania racjonalności.

Niebezpieczne heurystyki

Pułapką myślenia, która może wpłynąć na oceny sędziego, jest – kolokwialnie określona przez Bartłomieja Kucharzyka – bezmyślność, w jego opinii dalece wykraczająca poza salę sądową, dotycząca ludzkiego funkcjonowania poznawczego i wynikająca z pośpiechu oraz automatyczności. Brak myślenia z konieczności powoduje, że nie może zaistnieć jego skuteczność, ale nie wyklucza dokonania prawidłowej oceny. Z prawa do rzetelnego procesu wynika także kontrola przebiegu oceny dowodu, a nie jedynie rezultatu tej oceny, który sędzia opisuje w uzasadnieniu wyroku.

Bartłomiej Kucharzyk w swojej monografii przytacza i komentuje eksperymenty dotyczące psychologicznych pułapek oceniania dowodów prawniczych (B. Kucharzyk, Swobodna ocena dowodów. Analiza interdyscyplinarna, Kraków 2021, s. 131–191). Wiążą się one przede wszystkim z heurystykami, czyli – w uproszczeniu – zastępowaniem przez umysł, niekoniecznie świadomie, trudniejszych pytań – prostszymi pytaniami.

Pierwszy eksperyment (autorstwa Amosa Tversky’ego i Daniela Kahnemana) został opisany w następujący sposób: „W pewnym mieście doszło nocą do wypadku spowodowanego przez taksówkę. Kierowca taksówki odjechał z miejsca zdarzenia. W mieście tym działają dwie firmy taksówkarskie. Taksówki pierwszej z nich są zielone, drugiej – niebieskie. Wiadomo przy tym, że 85% taksówek w mieście należy do firmy «zielonej», a 15% jest własnością firmy «niebieskiej». Świadek wypadku twierdzi, że wypadek spowodowała taksówka niebieska. Po zbadaniu jego zdolności percepcyjnych przy widoczności odpowiadającej tej z momentu zdarzenia, ustalono, że jest on w stanie dokonać trafnej identyfikacji w 80% przypadków (myli się w 20%)” (A. Tversky, D. Kahneman, Evidential Impact of Base Rates, [w:] Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases, red. D. Kahneman, P. Slovic, A. Tversky, Nowy Jork 1982, s. 156, tłumaczenie B. Kucharzyk).

Przywołany powyżej stan faktyczny dotyczył eksperymentu laboratoryjnego, w przypadku którego przyjmuje się założenie prawdziwości danego stanu faktycznego. Zaznaczyć przy tym należy, że osoby badane nie należały do określonej grupy zawodowej (np. sędziów).

Bartłomiej Kucharzyk podkreślił, że w procesie sądowym, w przeciwieństwie do eksperymentu laboratoryjnego, nie ma pewności, iż dana okoliczność jest prawdziwa, stąd nie można jego wniosków bezpośrednio przekładać na sędziów. 

Przytoczony przykład obrazuje pułapkę myślenia związaną z heurystyką reprezentatywności i ignorowaniem proporcji podstawowej (wartości bazowej). Osoby badane zostały poproszone o obliczenie prawdopodobieństwa, że wypadek spowodowała „raczej” niebieska taksówka. Najczęstsza odpowiedź brzmiała, że prawdopodobieństwo to wynosi 80%. Większość oparła więc swoje oszacowania wyłącznie na wiarygodności świadka, ignorując przy tym zupełnie prawdopodobieństwo statystyczne, wynikające z częstości występowania w mieście obu rodzajów taksówek, czyli proporcji podstawowej. Prawidłowe rozwiązanie – obliczone z zastosowaniem wzoru Bayesa – to około 41%. Wbrew zeznaniom dość wiarygodnego świadka, bardziej prawdopodobne okazuje się, że wypadek spowodowała taksówka zielona. Eksperyment ten wskazuje przy okazji na niebezpieczne konsekwencje lekceważenia dowodów (danych) statystycznych. W przypadku takim, jak powyższy, tylko wzięcie pod uwagę proporcji podstawowej pozwoliłoby uniknąć poważnego błędu w ustaleniach faktycznych oraz naruszenia zasad prawdy materialnej i racjonalnej oceny dowodów (B. Kucharzyk, Swobodna ocena dowodów. Analiza interdyscyplinarna, Kraków 2021, s. 169–170).

Drugi eksperyment (autorstwa Birte’a Englicha, Thomasa Mussweilera i Fritza Stracka) został przeprowadzony na doświadczonych niemieckich sędziach i prokuratorach (średnio ponad 13 lat w zawodzie), którzy zostali poproszeni o ocenę materiału procesowego, w tym: opinię psychologa sądowego, wyjaśnienia oskarżonej i zeznania świadka, a także o oszacowanie odpowiedniej kary. Sprawa dotyczyła wielokrotnej kradzieży. Badani zostali poinformowani, że wysokość kary proponowana w akcie oskarżenia została ustalona losowo (połowie uczestników zasugerowano 3 miesiące ograniczenia wolności, a drugiej połowie – 9 miesięcy ograniczenia wolności). Mimo tej informacji cyfry z aktu oskarżenia wpłynęły na decyzje badanych – osoby, którym zasugerowano 9 miesięcy, proponowały znacząco surowsze wyroki (średnio: 6 miesięcy) niż osoby, którym zasugerowano 3 miesiące (średnio: 4 miesiące). Bartłomiej Kucharzyk wskazuje w monografii, że profesjonalni prawnicy okazali się podatni na efekt (heurystykę) zakotwiczenia, pomimo otrzymania informacji o losowości, czyli braku znaczenia „kotwicy”, tj. cyfry z aktu oskarżenia (B. Kucharzyk, Swobodna ocena dowodów. Analiza interdyscyplinarna, Kraków 2021, s. 173–174). Podczas programu dodał, że efekt zakotwiczenia występuje także u ekspertów: lekarzy czy pośredników nieruchomości i polega na tym, iż ludzie, mając do oszacowania jakąś liczbę, opierają swoje przypuszczenia na liczbie, która pierwsza przychodzi im na myśl („kotwicy”) i zupełnie nie jest związana z meritum.

Bartłomiej Kucharzyk zastanawiał się, co by było, gdyby w aktach oskarżenia nie były podawane propozycje wysokości kar, które mogą przecież stanowić „kotwice”. Odwołał się przy tym do badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych, które dotyczyły procesów deliktowych i wysokości żądanych odszkodowań. Okazało się, że zasądzane odszkodowania były skorelowane z żądanymi wysokościami („kotwicami”), mimo ich manipulacji i braku związku z rzeczywistymi wysokościami szkód.

Kuchnia kształcenia i pracy sędziego

Jeden z widzów zapytał, czy sędziowie w procesie kształcenia są uczulani na zagadnienia dotyczące pułapek myślenia, czy też polegają wyłącznie na swoich intuicjach w tym zakresie. Mikołaj Małecki wskazał, że pierwszym etapem kształcenia sędziów są studia prawnicze, a interdyscyplinarne łączenie prawa i psychologii nie jest powszechne w programach studiów prawniczych w Polsce. Jak dodał Bartłomiej Kucharzyk, na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego można znaleźć wątki psychologiczne na niektórych przedmiotach, ale są one nieobowiązkowe. Drugim etapem kształcenia sędziów jest aplikacja sędziowska, podczas której istotne są zajęcia „nie o prawie”, zapewniające wszechstronne wykształcenie sędziów. Sędzia podejmuje decyzje oddziałujące na życie innego człowieka, często w oparciu o doświadczenie życiowe, co wymaga również wiedzy o procesach myślowych, a także ryzyku wpływu heurystyk. Bartłomiej Kucharzyk tłumaczył, że nie ma zbioru pewnej wiedzy na temat funkcjonowania ludzkiego mózgu – są pewne ogólne, niekontrowersyjne tezy stawiane w tym kontekście, ale wiadomo, iż wszyscy popełniają błędy, dlatego należy obserwować swoje myślenie.

Mikołaj Małecki zwrócił uwagę na problem myślenia prawniczego, który zauważalny jest przy analizowaniu strony podmiotowej popełnionego czynu zabronionego, a więc wykazania, czy sprawca popełnił czyn umyślnie (z zamiarem) czy nieumyślnie. W praktyce sędziowie czasami popełniają podstawowy błąd atrybucji, czyli błąd poznawczy, który polega na przypisywaniu sprawcy danych cech i pomijaniu okoliczności zewnętrznych. Fakt, że sprawca popełnił czyn zabroniony nie przesądza, iż chciał go popełnić albo też godził się na jego popełnienie (miał zamiar jego popełnienia). Niemały odsetek popełnianych przestępstw to przestępstwa nieumyślne. Z tego względu, w opinii Bartłomieja Kucharzyka warto, aby sędzia poznał niektóre zagadnienia psychologiczne, był świadomy swojego myślenia oraz mógł kontrolować i udoskonalać swoje myślenie.

Kolejne pytanie widza dotyczyło tego, czy wciąż problemem dla sędziów przy rozstrzyganiu spraw są naciski społeczne i czy da się to ocenić/oszacować. Presja społeczna na konkretne rozstrzygnięcie sprawy może wpływać na myślenie sędziego, ale zasadniczo, zdaniem Bartłomieja Kucharzyka, nie jest to sytuacja błędu w myśleniu, tylko sytuacja naruszenia etyki zawodowej. Czynnik społeczny może jednak wpłynąć na większą skłonność do poszukiwania dowodu winy oskarżonego w materiale dowodowym. Wówczas nie jest to wpływ na samą decyzję sędziego (na świadomym poziomie), a wpływ na sposób myślenia sędziego (na podświadomym poziomie). W przekonaniu Bartłomieja Kucharzyka oszacowanie wpływu nacisków społecznych na decyzje sędziego nie wydaje się możliwe.

Zasada: „In dubio pro reo”, oznaczająca, że niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego, to swego rodzaju wentyl bezpieczeństwa obowiązujący w procesie karnym, który jest wskazany w art. 5 § 2 k.p.k. Bartłomiej Kucharzyk zauważył, że ustalanie faktów w procesie sądowym zawsze wiąże się z jakimiś wątpliwościami, dlatego możliwe byłoby odrzucanie wszystkich aktów oskarżenia lub usuwanie w nieskończoność zaistniałych wątpliwości, co w praktyce nigdy nie pozwoliłoby podjąć merytorycznej decyzji. Podkreślił, że powyższa zasada dotyczy rozsądnych wątpliwości dla – w kontekście prawa karnego – modelowego, dobrego obywatela. Chodzi o wątpliwości intersubiektywnie słuszne.

Według Bartłomieja Kucharzyka pewność w procesie karnym jest siłą rzeczy subiektywna – można jedynie podejmować starania, aby stała się intersubiektywna. 

Na koniec Bartłomiej Kucharzyk przytoczył kilka wskazówek dla sędziów, którzy dokonują oceny dowodów. Pierwszą z nich jest zadbanie o zapewnienie sobie warunków, w których możliwe będzie podjęcie wysiłku poznawczego. Druga wskazówka dotyczy uważności, a ściślej myślenia podczas dokonywanych ocen, także o tym, jak przebiega proces myślowy w danej sytuacji. Trzecia wskazówka jest związana z rozważeniem alternatywnych rozwiązań, aby nie popaść w automatyzm działania. Ostatnią wskazówką jest lektura publikacji psychologicznych, które ukazują błędy, jakie popełnia człowiek, tym samym pozwalając na uniknięcie ich w swojej praktyce.

#ŁĄCZYNASKARNE

Pułapki myślenia na sali sądowej – 13.02.2023 r., gość: dr Bartłomiej Kucharzyk

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Pułapki myślenia na sali sądowej – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Bartłomiejem Kucharzykiem pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 23 stycznia 2023 r. był Daniel Kwiatkowski – doktorant w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki, w ramach konkursu Preludium 17, pod tytułem: „Różnice w orzekanych karach i ewentualne sposoby ich niwelowania. Rozważania o granicach dyskrecjonalności władzy sędziego w zakresie wymiaru kary”.

Od sędziego wymaga się, aby racjonalnie wymierzał kary za popełnione przestępstwa. Z natury człowieka wynika, że wpływ na decyzje sędziego mają również emocje, których uwzględnienie w niektórych stanach faktycznych wydaje się konieczne. W tym właśnie tkwi podstawowa różnica między sędzią-człowiekiem a sędzią-robotem, bowiem roboty, przynajmniej obecnie, nie odczuwają emocji, w przeciwieństwie do ludzi. Wzięcie pod uwagę przy orzekaniu wszystkich dyrektyw wymiaru kary, o których mowa w art. 53 k.k., wymaga od sędziego nie tylko algorytmicznej poprawności, ale także ludzkiej empatii.

W praktyce okazuje się jednak, że proces decyzyjny sędziego-człowieka bywa zaburzony przez heurystykę zakotwiczenia i dostosowania, czyli uproszczoną metodę wnioskowania, polegającą na oparciu się (zakotwiczeniu) na jakiejś informacji, a następnie zmodyfikowaniu jej (dostosowaniu się do niej), przykładowo w celu wymierzenia kary. Daniel Kwiatkowski tłumaczył, że jeżeli prokurator zażąda na przykład kary w wymiarze 3 lat pozbawienia wolności, to sędzia, w przypadku heurystycznego wnioskowania, może wymierzyć karę w granicach ustawowego zagrożenia, ale zakotwicza się w żądaniu prokuratora, które traktuje za punkt wyjścia, i decyduje jedynie o tym, czy żądany wymiar kary złagodzić czy zaostrzyć. Innymi słowy, gdyby w tej samej sprawie prokurator zażądał innego wymiaru kary, sędzia nie oscylowałby w granicach ustawowego zagrożenia karą, ale odniósłby się do tego żądania, wymierzając zbliżoną karę łagodniejszą lub surowszą. Ukazuje się zatem przewaga sędziego-robota, który nie popełniałby tego rodzaju błędów poznawczych.

Dyskrecjonalność algorytmu

Daniel Kwiatkowski zaproponował przekształcenie tytułowego pytania i powiązanie sędziego-człowieka z pojęciem dyskrecjonalności, czyli zakresem swobody sędziego w podejmowanych przez niego decyzjach, natomiast sędziego-robota z pojęciem algorytmu. Algorytm, w ujęciu szerokim, to zracjonalizowana procedura postępowania, krok po kroku. W związku z tym Daniel Kwiatkowski zwrócił uwagę, że przepis na ciasto to algorytm. Intuicyjnie trudno myśleć o dyskrecjonalności w kontekście pieczenia ciasta, ponieważ swobodne łączenie składników prowadzić będzie w większości przypadków do niepowodzenia.

Daniel Kwiatkowski uważa jednak, że w każdym algorytmie są miejsca na dyskrecjonalność.

Powracając do przepisu na ciasto zauważył, że polecenie użycia danej ilości jajek nie jest w pełni jednoznaczne, bowiem poszczególne jajka mogą być małe lub duże. Tłumaczył dalej, że wynikająca z tego różnica w wadze jajek w niektórych przypadkach może mieć znaczenie, a w niektórych będzie neutralna dla efektu końcowego. Stąd możliwe jest niuansowanie każdego algorytmu.

Zdaniem Daniela Kwiatkowskiego również prawo można uznać za algorytm, bowiem jest to zestaw reguł postępowania, który w perspektywie sądu przyjmuje przykładowo formę prawa procesowego. Kodeks postępowania karnego określa w art. 445 § 1 termin zawity na wniesienie apelacji od wyroku sądu pierwszej instancji, który wynosi 14 dni. Złożenie apelacji po upływie tego terminu jest bezskuteczne. Dowodzi to temu, że prawo przewiduje sposoby postępowania umożliwiające rozwiązywanie problemów, które pojawiają się w konkretnych stanach faktycznych. Wyprowadzony wniosek odpowiada więc podstawowej definicji algorytmu.

Różnica między algorytmem matematycznym a algorytmem prawnym tkwi nie w samej istocie tych procedur, ale w tym, jak bardzo reguły, które składają się na dany algorytm są ostre, doprecyzowane. W tym właśnie aspekcie Daniel Kwiatkowski upatruje miejsca na dyskrecjonalność. Prawo jako instrument, który swoim zakresem obejmuje prawie cały zakres rzeczywistości, jest na tyle skomplikowane, że musi w większości składać się z reguł mniej doprecyzowanych, dających pola na dyskrecjonalność. Pytanie zatem powinno sprowadzać się do tego, jakie powinny być granice dyskrecjonalności algorytmu, a nie do tego, czy dyskrecjonalność w przypadku algorytmu występuje.

Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki odwołał się do ostatniej nowelizacji Kodeksu karnego (ustawa z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw; planowana data wejścia w życie: 14 marca 2023 r.), która wprowadza m.in. w art. 53 § 2a i 2b k.k. odpowiednio przykładowe okoliczności obciążające i okoliczności łagodzące, jakie sąd powinien uwzględniać przy wymierzaniu kary. W związku z tym zadał pytanie, czy na tym ma polegać algorytmizacja wymierzania kary. Daniel Kwiatkowski odpowiedział, że pod pojęciem algorytmizacji rozumie doprecyzowywanie, niuansowanie, pogłębianie reguł, nadawanie im ostrości. W aktualnym stanie prawnym dyrektywy wymiaru kary są generalnie ujęte i dają szerokie pole do ich interpretacji, dlatego nowelizacja prowadzi do ich ukonkretnienia.

Daniel Kwiatkowski zaaprobował taki zabieg, ale zastrzegł, że algorytmizacja prawa może być przeprowadzona poprawnie lub niepoprawnie, dlatego nie każde zniuansowanie danych reguł jest właściwe.

W dalszej kolejności wyjaśnił, że w systemach krajów anglosaskich jest dużo reguł wymiaru kary, które opisują także możliwe okoliczności faktyczne. W Polsce reguły te aktualnie są bardzo ogólne, mają charakter filozoficzno-teoretyczny i nie rozwiązują sytuacji konfliktowych, chociażby problemu spełnienia kilku przesłanek jednocześnie i określenia ich pierwszeństwa względem siebie.

Sprawiedliwość na dwóch poziomach

Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Daniel Kwiatkowski wskazał, że o sprawiedliwości można dyskutować na dwóch poziomach. Na pierwszym poziomie sprawiedliwość tyczy się konkretnego stanu faktycznego, czyli konkretnego czynu i konkretnego sprawcy, a przejawia się w wymierzeniu kary adekwatnej do czynu i odpowiedniej dla sprawcy. Na drugim poziomie sprawiedliwość tyczy się porównania wymierzonej kary w konkretnym stanie faktycznym do całego spektrum wymierzonych kar w podobnych przypadkach i stwierdzenia, że nie zachodzi między nimi znacząca dysproporcja. Osiągniecie pełni konstytucyjnej sprawiedliwości wymierzonej kary za popełniony czyn zabroniony zachodzi tylko wtedy, gdy jest ona sprawiedliwa na dwóch wymienionych poziomach.

W związku z powyższym Daniel Kwiatkowski ponownie odniósł się do szerokiej dyskrecjonalności sędziego w Polsce, która wynika z ogólnie sformułowanych dyrektyw wymiaru kary, stwierdzając, że trudny do osiągnięcia jest drugi z poziomów sprawiedliwości, dotyczący równości wobec prawa. Na gruncie obowiązującego stanu prawnego nie można wykluczyć sytuacji, w której dwóch różnych sędziów prawidłowo zastosuje prawo, ale z uwagi na brak ostrych reguł wymiaru kary, w dwóch identycznych niemal sprawach kary będą różne.

Mikołaj Małecki stwierdził, że być może ułatwieniem dla sędziów byłyby zestawienia danych, które dawałyby obraz tego, jak kształtuje się wymiar kary za dany typ przestępstwa w całej Polsce, ewentualnie z zasadniczymi elementami stanu faktycznego, czyli informacjami o np. wieku, zatrudnieniu czy uprzedniej karalności sprawcy. Takie rozwiązanie mogłoby jego zdaniem pomóc sędziom, w ramach ich dyskrecjonalności, wydać bardziej sprawiedliwy wyrok.

Daniel Kwiatkowski zgodził się z taką propozycją i wskazał, że jednym z mechanizmów, które pozwalają na niwelowanie różnic w orzekanych karach, jest umożliwienie sędziom dostępu do sądowej bazy danych.

W Finlandii sędziowie mają dostęp do zaawansowanych narzędzi statystycznych i raportu z wymiaru kary za dany typ przestępstwa ze wszystkich sądów. Z tego względu sędzia-robot byłby w stanie wymierzyć bardziej sprawiedliwą karę, w aspekcie równości wobec prawa, bowiem miałby dostęp do sądowej bazy danych – uzasadniał Mikołaj Małecki.

Policjant-robot

Kolejny punktem programu był artykuł Jakuba Kisiela o konstytucyjności algorytmicznego wymierzania kary (J. Kisiel, Konstytucyjność algorytmicznego wymierzania kary w prawie karnym w Polsce, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2021, nr 3, s. 57–71), w którym wskazuje, że: „Rozwiązaniem wypracowanym na podstawie analizy postępowania mandatowego jest możliwość pełnienia przez programy komputerowe analogicznej roli jak organy postępowania mandatowego”.

Zdaniem Daniela Kwiatkowskiego roboty mogłyby zastąpić policjantów przy nakładaniu mandatów za popełnione wykroczenia, ale przy określeniu katalogu konkretnych typów wykroczeń, w przypadku których miałyby taką kompetencję. Dla przykładu, w katalogu mógłby znaleźć się typ wykroczenia polegający na przekroczeniu dozwolonej prędkości, bowiem w przypadku takich wykroczeń główną, i co do zasady jedyną, okolicznością badaną jest prędkość pojazdu, którym poruszał się sprawca. Ocena tej okoliczności polega na porównaniu dopuszczalnej i zmierzonej prędkości pojazdu, zatem w większości przypadków nie budzi wątpliwości. Z uwagi na to, stwierdzenie popełnienia wykroczenia byłoby możliwe przy zastosowaniu nieskomplikowanego algorytmu robota.

Z przeprowadzonej dyskusji wynika, że sprawowanie wymiaru sprawiedliwości w przyszłości przez sędziów-roboty miałoby swoje zalety, ale także wady. Sędziów-robotów nie dotyczyłaby kwestia kondycji, w tym zmęczenia, czy podatności na heurystyki, w przeciwieństwie do sędziów-ludzi. Wskazać jednak należy, że obecnie tylko ludzie potrafią zniuansować konkretny przypadek i zauważyć różnice między poszczególnymi stanami faktycznymi.

Mimo tego, w niektórych sprawach, szczególnie w tych prostych i powtarzalnych, które nie są kontrowersyjne, chociażby z perspektywy oceny wartości dóbr osobistych, roboty mogłyby zastąpić ludzi.

Zgodnie ze statystykami, większość spraw w Polsce to właśnie sprawy z jednoznacznymi okolicznościami, do których zalicza się jazda pod wpływem alkoholu czy też drobne kradzieże. Na koniec Daniel Kwiatkowski stwierdził, że o sprawiedliwości należy myśleć także w kontekście efektywności systemu sądownictwa, która jest bardzo istotna, bowiem zgodnie z Konstytucją sprawy powinny być rozpatrywane bez nieuzasadnionej zwłoki, w rozsądnym terminie, w czym mogliby pomóc sędziowie-roboty.

#ŁĄCZYNASKARNE

Czy sędziowie-roboty zastąpią ludzi? – 23.01.2023 r., gość: Daniel Kwiatkowski

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Czy sędziowie-roboty zastąpią ludzi? – ŁĄCZY NAS KARNE z Danielem Kwiatkowskim pochodzi z serwisu Karne24.com.

Szanowny Panie Zastępco Prokuratora Generalnego,

z ciekawością zapoznałem się z Pana Oświadczeniem w imieniu Prokuratora Genealnego zamieszczonym na stronie Prokuratury Krajowej, w tekście stwierdzono, że postanowienie Sądu Najwyższego z 2 sierpnia o sygn. III UZP 4/18 zapadło z „rażącym naruszeniem prawa i stanowi przekroczenie uprawnień Sądu Najwyższego”.

W wywodzie, który doprowadził do tej tezy moją szczególną uwagę zwróciło stwierdzenie, iż:

„Sąd Najwyższy powołuje jako podstawę przedstawienia zagadnienia prejudycjalnego art. 267 TFUE. Przepis ten ma następujące brzmienie:
„Art. 267 [1] Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym:
a) o wykładni Traktatów;
b) o ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii.
[2] W przypadku gdy pytanie z tym związane jest podniesione przed sądem jednego z Państw Członkowskich, sąd ten może, jeśli uzna, że decyzja w tej kwestii jest niezbędna do wydania wyroku, zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o rozpatrzenie tego pytania.”

Otóż jest zgoła inaczej! Przepis ten ma jeszcze DWA KOLEJNE akapity, o następującej treści:

„[3] W przypadku gdy takie pytanie jest podniesione w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego, sąd ten jest zobowiązany wnieść sprawę do Trybunału.
[4] Jeżeli takie pytanie jest podniesione w sprawie zawisłej przed sądem krajowym dotyczącej osoby pozbawionej wolności, Trybunał stanowi w jak najkrótszym terminie.”

Już w punkcie pierwszym uzasadnienia postanowienia SN możemy znaleźć, że sprawa trafiła w ogóle do Sądu Najwyższego (jako sprawa o sygn. III UZ 10/18) w wyniku zażalenia od wyroku sądu drugiej instancji (najpewniej na podstawie art. 394 [1] §1 [1] k.p.c.).

W ten oto sposób sprawa zawisła przed sądem od którego w polskim porządku prawnym nie przysługuje już w toku instancj żaden środek zaskarżenia. Spełniona jest więc dyspozycja akapitu trzeciego [3] art. 267 TFUE. Na akapit trzeci art. 267 TFUE zwraca zresztą czterokrotnie SN w postanowieniu. Nie jest więc tym bardziej trafna teza z ww. oświadczenia o tym, że:

„Oczekiwana przez Sąd Najwyższy wykładnia prawa europejskiego w żadnej mierze nie jest niezbędna dla rozstrzygnięcia sprawy zawisłej przed Sądem Najwyższym”,

Odnosi się bowiem ona do nieadekwatnej w realiach sprawy części normy prawnej (akapitu drugiego).

W niniejszej sprawie o sygn. III UZP 4/18, będącej kontynuacją sprawy o sygn. III UZ 10/18 Sąd Najwyższy jest sądem, który z uwagi na konieczność zachowania jednolitej wykładni prawa UE wobec wyłaniających się przed nim problemów prawnych jest sądem obowiązanym zadać pytanie prejudycjalne; por. np. tezę z wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 4 czerwca 2002, o sygn. C-99/00 (Lyckeskog), pkt. 18:

„Jeżeli powstanie pytanie dotyczące interpretacji lub ważności przepisu prawa wspólnotowego, sąd najwyższy będzie zobowiązany, zgodnie z art. 234 akapit trzeci WE, do skierowania pytania do Trybunału Sprawiedliwości w celu wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym. albo na etapie badania dopuszczalności, albo na późniejszym etapie.”

Na marginesie – w zakresie tego, czym jest a czym nie jest sąd krajowy, którego sprawy nie podlegają zaskarżeniu, warto zapoznać się bliżej np. z wyrokiem o sygn. C-210/06 (Cartesio) w pkt. 75-79.

Biorąc pod uwagę, że normy prawa polskiego dotyczące regulacji z nowej ustawy o SN budzą poważne wątpliwości co do zgodności z fundamentalnymi zasadami prawa UE, SN nie mógłby odstąpić od zadania pytania prejudycjalnego na temat zgodności tych norm z prawem UE np. powołując się na koncepcję sprawy wyjaśnionej (acte éclairé) lub dostatecznie jasnej (acte clair), gdyż zagadnienia prawne, które objawiły się w Polsce nie mają precedensu w całej UE.

Sprawa sędziów na Węgrzech o sygn. C-286/12, która dotyczyła zgodności z tą samą dyrektywą o którą m.in. pyta polski SN dotyczyła trochę innego wieku, jednakże suma summarum radykalne obniżenie wieku zostało ocenione przez TS w tamtej sprawie jako nieproporcjonalne do celu, a przez to niezgodne z ww. aktem stąd jako tym bardziej uzasadnione staje się wystąpienie z pytaniem prejudycjalnym dotyczącej podobnej kwestii przez polski SN.

Pozostałe tezy zawarte w Oświadczeniu, na których oparty został zarzut rzekomego naruszenia prawa przez SN dogłębnie zostały wyjaśnione w oparciu o orzecznictwo TS UE we wczorajszym komunikacie Rzecznika Prasowego SN i do nich odsyłam.

Paweł Marcin Dudek

Foto: KIPK

Artykuł P. Dudek: Prokuratura wprowadza w błąd w sprawie pytań SN do TSUE pochodzi z serwisu Karne24.com.

Właśnie ukazały się wyniki badań ponad 3500 spraw sądowych dotyczących funkcjonowania tej instytucji w praktyce.

Warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności stanowiło w ostatnich latach stanowiło także centralny punkt zainteresowania reformatorów polskiego wymiaru sprawiedliwości. Duża reforma, która miała odmienić tę instytucję, weszła w życie 1 lipca 2015 r. Jednak już niecały rok później zaczęto korygować przyjęte wówczas rozwiązania, a nowelizacja weszła w życie 15 kwietnia 2016 r. Czy założenia zmian wprowadzanych na przełomie 2015 i 2016 r. zostały zrealizowane? Odpowiedź na to pytanie ułatwia analiza akt sądowych z różnych rejonów Polski – czytamy na stronie wydawcy książki.

Finansowane przez Narodowe Centrum Nauki w Krakowie badania trwały przez niemalże trzy lata, czego efektem jest raport liczący ponad 400 stron.

Zbadano ponad 3500 akt spraw sądowych w 13 miastach w całej Polsce.

Analiza spraw uwzględniała nie tylko czystą problematykę warunkowego zawieszenia wykonania kary, ale brano także pod uwagę inne czynniki m.in. charakterystykę sprawców, tryb postępowania, aktywność obrońcy czy charakterystyczne cechy poszczególnych typów czynów zabronionych. Lektura publikacji pozwoli wyrobić sobie pogląd na temat tego, jak wygląda wymierzanie sprawiedliwości w Polsce w typowych sprawach, które stosunkowo często trafiają przed oblicze wymiaru sprawiedliwości. Zbadano sprawy o jazdę pod wpływem alkoholu, kradzież i posiadanie narkotyków.

Książka „Funkcjonowanie instytucji warunkowego zawieszenia wynikania kary w świetle badań aktowych. Raport z badań” pod redakcją Darii Kucyper, Kamila Mamaka i Wojciecha Płóciennika ukazała się w sierpniu 2017 r. Wydawcą raportu jest Krakowski Instytut Prawa Karnego Fundacja.

Książkę można bezpłatnie pobrać ze strony internetowej wydawcy.

Foto: Bartosz Mamak & KIPK

Artykuł Jak działa orzekanie kary w „zawiasach”? Ukazały się wyniki badań ponad 3500 spraw pochodzi z serwisu Karne24.com.