Działalność „łowców pedofilów” wzbudza spore kontrowersje, gdyż w ramach prowadzonych działań niejednokrotnie sami łamią prawo, aby uzyskać materiały świadczące o tym, że domniemany „pedofil” dopuścił się tzw. groomingu.

Mateusz Wiktorek z Uniwersytetu Jagiellońskiego analizuje kwestię dopuszczania dowodów zgromadzonych przez łowców w artykule: Dowody pozyskane przez łowców pedofilów. Aspekty materialnoprawne i procesowoprawne, który ukazał się w Przeglądzie Sądowym nr 3/2024.

• Autor wskazuje, jak należy kwalifikować czyny osób złowionych, co ma bezpośredni związek z procesową oceną gromadzonych dowodów.
• Następnie przedstawia wzorce oceny dowodów wg przepisów proceduralnych.
• Dzieli proceder łowienia na dwie fazy: wirtualną i rzeczywistą, aby finalnie na tej podstawie ocenić dopuszczalność dowodów z „wirtualnej” części procederu oraz z samego zatrzymania osoby złowionej.

Złowiony nie popełnia groomingu

Artykuł 200a § 2 k.k., zwany potocznie “groomingiem”, penalizuje czynności przygotowawcze do przestępstwa pedofilii, polegające na złożeniu za pośrednictwem systemu teleinformatycznego lub sieci telekomunikacyjnej propozycji o charakterze seksualnym małoletniemu poniżej lat 15. Zdaniem M. Wiktorka, ponieważ nie można usiłować nieudolnie przygotowania do przestępstwa, osoba schwytana przez “łowców” nie popełnia przestępstwa groomingu, składając im propozycję spotkania w celach seksualnych, a nawet na nie przybywając, ponieważ zamiast małoletniego, ma styczność z dorosłymi ludźmi.

Autor nie wyklucza jednak realizacji przez „pedofila” innych typów czynów zabronionych, m.in. art. 200 § 3 lub 4 k.k., gdy podczas komunikowania się z „łowcami” prezentuje treści pornograficzne lub wykonanie czynności seksualnej.

W ocenie M. Wiktorka, w takim przypadku „łowcy” sami dopuszczają się jednak przestępstwa z art. 240 § 1 k.k., nie zawiadamiając niezwłocznie odpowiednich organów o czynie karalnym – usiłowaniu nieudolnym – z uwagi na pełnoletność adresatów, lecz czekając z tym do momentu tzw. ujęcia obywatelskiego.

Prawda vs. procedury

Dowody uzyskane za pomocą czynu zabronionego nie są z automatu uznawane za niedopuszczalne, a można wręcz stwierdzić, że art. 168a k.p.k. ustanawia zasadę dopuszczalności wykorzystania nielegalnych dowodów, o ile nie czyni to procesu nierzetelnym w świetle konwencji międzynarodowych i nie łamie Konstytucji RP.

Jak podkreśla M. Wiktorek, doktryna i orzecznictwo jasno wskazują, że tego typu dowody powinny być skrupulatnie analizowane przed ich dopuszczeniem, gdyż prawdy nie powinno dociekać się za wszelką cenę.

W ocenie Wiktorka, dowody z wirtualnej części procederu, tj. zrzuty ekranu mogą być wykorzystane w procesie karnym na podstawie art. 393 § 3 k.p.k., zezwalającego na odczytanie tzw. dokumentów prywatnych.

Udostępnianie korespondencji ze „złowionym” nie łamie konstytucyjnej ochrony tajemnicy komunikowania się i dopuszczalny jest nawet dowód z potajemnie utrwalonej rozmowy.

Ważniejszą kwestią jest ocena wartości takich dowodów, które są uzyskiwane za pomocą prowokacji, a dodatkowo niejednokrotnie istnieją wątpliwości co do autentyczności prezentowanych materiałów czy stanu psychofizycznego „pedofila”.

Przestępstwa po spotkaniu

Według autora, inaczej wygląda kwestia dowodów uzyskanych podczas spotkania ze złowionym. Z uwagi na to, że nie popełnia on groomingu, „łowcy” nie dokonują zatrzymania obywatelskiego, lecz bezprawnie pozbawiają go wolności.

Ponadto, zdaniem M. Wiktorka, należy negatywnie spojrzeć na nagrywanie zatrzymania i upublicznianie danych „pedofila”, gdyż udzielona przez niego zgoda na takie działanie często nie jest dobrowolna i wyrażona jest pod wpływem błędnego przekonania, że został zatrzymany przez Policję. Takie postępowanie “łowców” sprawia, że przełamane jest domniemanie niewinności, a złapany jest uznawany za pedofila, nawet jeśli zostanie później uniewinniony.

Autor twierdzi, że organy postępowania karnego powinny prawidłowo stosować prawo oraz kontrolować dostarczone dowody, a w indywidualnych przypadkach wydawać stanowcze decyzje procesowe, które ukrócą działalność samozwańczych stróżów prawa i będą kształtować świadomość prawną społeczeństwa.

„(…) nawet społecznie uzasadniony cel nie może uświęcać prawnie niedopuszczalnych środków jego osiągnięcia” – podsumowuje M. Wiktorek.

Artykuł: Dowody pozyskane przez łowców pedofilów. Aspekty materialnoprawne i procesowoprawne ukazał się w Przeglądzie Sądowym nr 3/2024.

Opracował Kordian Bielak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Nie ufać dowodom dostarczanym przez łowców pedofilów – analiza w Przeglądzie Sądowym pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gośćmi programu 21 października 2024 r. byli: dr Konrad Lipiński – adiunkt w Katedrze Prawa Karnego Materialnego Uniwersytetu Wrocławskiego, adwokat, autor monografii o wzorcach osobowych w prawie karnym, oraz Mateusz Wiktorek – doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych, Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor artykułu o aspektach materialnoprawnych i procesowoprawnych dowodów pozyskiwanych przez „łowców pedofilów”.

Kodeks karny przewiduje odpowiedzialność karną za usiłowanie nieudolne, czyli podjęcie zachowania, gdy sprawca nie uświadamia sobie, że dokonanie jest niemożliwe ze względu na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego lub ze względu na użycie środka nienadającego się do popełnienia czynu zabronionego. Sprawca podlega karze, mimo tego, że obiektywnie nie mógł dokonać czynu zabronionego, dobro prawne od początku nie było zagrożone.

Usiłowania bezpieczne i niebezpieczne

Ponoszenie odpowiedzialności karnej za usiłowanie nieudolne wymaga pogodzenia z obiektywnym przypisaniem skutku, w przypadku którego jednym z kryteriów jest obiektywna przewidywalność skutku – nie można przypisać danej osobie skutku, jeżeli był on obiektywnie nieprzewidywalny, nieprawdopodobny, prawie niemożliwy. Konrad Lipiński, wyjaśniając ten niejako konflikt podjeść w prawie karnym, wskazał, że na poziomie aksjologicznym, etycznym, moralnym, jest całkiem naturalne i zrozumiałe, iż karze się kogoś za to, że chciał zrobić coś złego, co uzewnętrznił, nawet jeżeli mu się to nie udało. W niemieckiej doktrynie prawa karnego określa się to jako chęć „wstrząśnięcia porządkiem prawnym”.

W kontekście obiektywnej przewidywalności skutku Konrad Lipiński podał przykład zięcia, który chce śmierci swojej teściowej, w związku z tym wysyła ją na wycieczkę samolotem, mając nadzieję, że dojdzie do katastrofy lotniczej, do której faktycznie dochodzi. Przypisanie skutku w postaci śmierci jest niemożliwe, dlatego że uznaje się, iż prawdopodobieństwo wystąpienia takiego negatywnego skutku jest małe, ale także akceptowalne. Zachowanie zięcia nie było obiektywnie nadmiernie ryzykowne. To wywołuje pytanie o jednoczesną kryminalizację usiłowania udolnego, w przypadku którego podjęte zachowanie nie jest obiektywnie ryzykowne, nie stwarza zagrożenia dla dobra prawnego.

Następnie Konrad Lipiński podał przykład dotyczący usiłowania nieudolnego, polegający na tym, że sprawca strzela do osoby leżącej na łóżku, nie będąc świadomym tego, iż zmarła ona kilka godzin wcześniej na zawał serca. To typowy przykład usiłowania nieudolnego zabójstwa z uwagi na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego, czyli żywego człowieka. Choć to okoliczność, która jest niezależna od sprawcy, to zachowanie polegające na strzelaniu do człowieka, który leży na łóżku, zasadniczo jest niebezpieczne.

Konrad Lipiński odwołał się do artykułu prof. Hansa Joachima Hirscha (H.J. Hirsch, Problematyka regulacji nieudolnego usiłowania w polskim i niemieckim kodeksie karnym, tłum. J. Giezek, [w:] Przestępstwo – kara – polityka kryminalna. Problemy tworzenia i funkcjonowania prawa. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora Tomasza Kaczmarka, red. J. Giezek, Kraków 2006, s. 257–279), który dotyczy podstaw kryminalizacji usiłowania nieudolnego.

Hans Hirsch proponuje podział usiłowań na usiłowania bezpieczne i usiłowania niebezpieczne.

Jak dodał Konrad Lipiński, chodzi o podział niezależny od podziału na usiłowania udolne i usiłowania nieudolne. Do odróżnienia usiłowania bezpiecznego i usiłowania niebezpiecznego służyć ma kryterium „dobrze zorientowanej, ale nie wszechwiedzącej osoby trzeciej”. Osoba trzecia byłaby stawiana na miejscu sprawcy i decydowałaby, czy jej zdaniem dokonanie jest możliwe czy niemożliwe.

W swojej monografii Konrad Lipiński szeroko omawia wzorce osobowe w prawie karnym (K. Lipiński, Wzorce osobowe w prawie karnym, Warszawa 2020). Kryterium odróżnienia usiłowań bezpiecznych i niebezpiecznych wiąże się z rozsądną osobą trzecią stawianą na miejscu sprawcy, dlatego w jego ocenie jest to podobna figura do wzorców osobowych – dany podmiot ocenia ex ante, a więc zanim dopuści się czynu, szansę na wyczerpanie znamion typu czynu zabronionego. Przyjęcie takiego poglądu prowadzi do tego, że rozdźwięk między kryminalizacją usiłowania nieudolnego i obiektywnym przypisaniem skutku niweluje się, ponieważ pojawia się jednolite kryterium. Po jego zastosowaniu okazuje się, że zakazane są zachowania, które dla rozsądnego człowieka ex ante mogą stworzyć lub stwarzają nieakceptowalne niebezpieczeństwo dla dobra prawnego. Efekt w postaci narażenia lub naruszenia tego dobra prawnego jest wtórny, także z perspektywy normy sankcjonowanej, ponieważ zaistnienie skutku to element normy sankcjonującej. W związku z tym Konrad Lipiński wskazał, że jeżeli dla „dobrze zorientowanej, ale nie wszechwiedzącej osoby trzeciej” / rozsądnej osoby trzeciej dokonanie wydaje się niemożliwe, to jest to usiłowanie bezpieczne, a jeżeli dokonanie wydaje się możliwe, to jest to usiłowanie niebezpieczne.

Ustawodawca opisał jednak w art. 13 § 1 k.k. usiłowanie udolne i w art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne, a nie usiłowanie bezpieczne i niebezpieczne. Jak tłumaczył Konrad Lipiński, art. 13 § 2 k.k. przynajmniej na płaszczyźnie językowej obejmuje również te sytuacje, w których dla rozsądnego człowieka dokonanie jest niemożliwe. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki dodał, że przepis art. 13 § 2 k.k. eksponuje perspektywę subiektywną, a nie obiektywną. Jest to istotne z tego względu, że wyróżnia się także usiłowania nierealne, które nie są karalne. Dla przykładu, rozsądny człowiek wie, że nie może zaszkodzić innemu człowiekowi czarami, a czysto językowo taka sytuacja może odpowiadać definicji usiłowania nieudolnego z art. 13 § 2 k.k.

Według Konrada Lipińskiego argument za niekaralnością usiłowań nierealnych, że są to zazwyczaj zachowania, które nie są społecznie szkodliwe, nie jest przekonujący.

Jego zdaniem jest to bardzo skonkretyzowana podstawa wyłączania odpowiedzialności karnej, żeby wyłączyć za jej pomocą całą kategorię zachowań. Konrad Lipiński w odwołaniu do koncepcji Hansa Hirscha wskazał, że być może dałoby się ją w tym kontekście zastosować i przyjąć, iż usiłowaniami bezpiecznymi są usiłowania nierealne. Natomiast Mikołaj Małecki zaproponował, że być może możliwe byłoby uznanie, iż jeżeli w kontekście materialnych (skutkowych) typów przestępstw mówi się o obiektywnym przypisaniu skutku (obiektywnie nieprzewidywalne skutki nie mogą zostać przypisane), to czy w kontekście usiłowania nieudolnego nie można mówić o obiektywnym przypisaniu nienastąpienia skutku (nieprawdopodobne sytuacje pozostają poza zakresem art. 13 § 2 k.k.).

Nieudolny (niekaralny) grooming

Zagadnienie usiłowania nieudolnego nieodzownie łączy się z przestępstwem groomingu z art. 200a § 2 k.k. („Kto za pośrednictwem systemu teleinformatycznego lub sieci telekomunikacyjnej małoletniemu poniżej lat 15 składa propozycję obcowania płciowego, poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej lub udziału w produkowaniu lub utrwalaniu treści pornograficznych, i zmierza do jej realizacji, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”) i działalnością tzw. łowców pedofilów.

Konrad Lipiński tłumaczył, że rozpatrując zachowanie potencjalnego sprawcy przestępstwa groomingu na etapie, w którym koresponduje z inną osobą w Internecie i składa jej propozycję seksualną, stosując podane wcześniej kryterium należy odpowiedzieć na pytanie, czy rozsądny człowiek, postawiony na jego miejscu, wiedziałby, że koresponduje z „łowcą”, osobą dorosłą, a nie małoletnim poniżej lat 15. Jego zdaniem taka osoba tego nie wie, dlatego złożenie propozycji seksualnej i zmierzanie do jej realizacji teoretycznie mogłoby stanowić usiłowanie niebezpieczne. Uznanie, że zachowanie opisane w art. 200a § 2 k.k. jest w istocie przygotowaniem do innego przestępstwa wywołuje problem związany z jego usiłowalnością.

Zdaniem Konrada Lipińskiego nie można „usiłować przygotowania”, ponieważ nie można się w nieskończoność cofać na przedpole naruszenia dobra prawnego.

Dopuszczenie „usiłowania przygotowania” wymaga konsekwentnie uznania „usiłowania usiłowania”, a takich konstrukcji nie sposób zaakceptować. Do popełnienia przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. konieczna jest obecność małoletniego poniżej lat 15. W komentarzu do art. 200a k.k. Konrad Lipiński przekonuje, że: „nie jest możliwe usiłowanie ani usiłowanie nieudolne przestępstw z art. 200a § 1 i 2 k.k. Nie można bowiem dopuścić się usiłowania przygotowania do przestępstwa. Zachowanie, w którym osoba zmierzająca do popełnienia przestępstwa z art. 197 § 3 pkt 2, art. 200 § 1 lub do produkowania lub utrwalania treści pornograficznych, komunikuje się z osobą, o której błędnie uważa, że jest małoletnim poniżej lat 15, pozostaje zatem poza zakresem kryminalizacji art. 200a k.k.” (K. Lipiński, w: Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa 2021, komentarz do art. 200a, teza 19). Nie należy skupiać się wyłącznie na aspekcie językowym Kodeksu karnego, ale na konstrukcjach, które ustawodawca chciał wyrazić.

Jak wskazał Konrad Lipiński, należy patrzeć na normy, a nie na przepisy.

W opinii Mikołaja Małeckiego problem dopuszczania „usiłowania nieudolnego groomingu”, czyli przygotowania do przestępstwa, to przykład kryminalizacji kreowanej w praktyce sądowej. Mimo różnych poglądów doktryny co do wykładni art. 200a § 2 k.k., sądy przypisują odpowiedzialność karną za „usiłowanie nieudolne groomingu”, choć orzecznictwo w tym zakresie jest rozbieżne. Faktycznie jest to tworzenie podstawy odpowiedzialności karnej za czyny niezagrażające dobru prawnemu.

Według Konrada Lipińskiego jest to niebezpieczne z kilku powodów. Po pierwsze, zgodnie z poglądem prof. dr. hab. Andrzeja Zolla, nie można usiłować udolnie ani nieudolnie przestępstw z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo (w tym zatem przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k.), z uwagi na konstytucyjną zasadę proporcjonalności. Po drugie, w kontekście zasady nullum crimen sine lege certa, znamiona z art. 200a § 2 k.k. są w taki sposób sformułowane, że dają przestrzeń do różnych poglądów, co wywołuje pytanie o możliwość doprecyzowywania przez władzę sądowniczą znamion niejasno określonych, biorąc pod uwagę zasadę równowagi władz wyrażoną w art. 10 ust. 1 Konstytucji. Konrad Lipiński podsumował, że to kolejne argumenty za tym, aby postrzegać typy czynów zabronionych z art. 200a § 1 i 2 k.k. jako przygotowania do przestępstwa, których nie można usiłować udolnie ani nieudolnie.

Bezpośrednie zmierzanie do zmierzania

Wiążące się z działalnością tzw. łowców pedofilów emocje społeczne nie mogą wypierać rzetelnej analizy przepisów prawa i czynów popełnianych przez „pedofilów” (nie każda z tych osób jest dotknięta zaburzeniem preferencji seksualnych, a w konsekwencji nie każda jest pedofilem w rozumieniu medycznym). Cel ochrony sfery seksualnej dzieci przed niebezpieczeństwami nie jest wątpliwy. Przyjęcie, że odpowiedzialność karna grozi za „usiłowanie nieudolne groomingu”, czyli przestępstwa z art. 200a § 2 k.k., podważa jednak sens działalności tzw. łowców pedofilów. Skoro przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. polega na złożeniu propozycji seksualnej małoletniemu poniżej lat 15 i zmierzaniu do jej realizacji, to samo złożenie propozycji, przed nielegalnym ujęciem obywatelskim, stanowi „usiłowanie”. Już wtedy organy ścigania powinny być poinformowane o czynie „pedofila”, aby sztucznie nie przedłużać czasu popełniania „przestępstwa”.

Mateusz Wiktorek zaznaczył, że z uwagi na znamiona z art. 200a § 2 k.k., po złożeniu propozycji seksualnej konieczne jest jeszcze zmierzanie do jej realizacji. Jeżeli zgodnie z art. 13 § 1 k.k.: „Odpowiada za usiłowanie, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do jego dokonania, które jednak nie następuje”, to „usiłowanie nieudolne groomingu” polega na bezpośrednim zmierzaniu do zmierzania do realizacji propozycji seksualnej.

Tzw. przestępstwem dwuaktowym jest przestępstwo kradzieży z włamaniem z art. 279 § 1 k.k. („Kto kradnie z włamaniem, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10”). Dla przyjęcia odpowiedzialności karnej za usiłowanie kradzieży z włamaniem wystarczające jest podjęcie czynu polegającego na włamaniu, przełamaniu zabezpieczenia, bez zaboru cudzej rzeczy ruchomej, np. wybicie szyby w sklepie jubilerskim. Podobnie w przypadku przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. w przypadku którego wystarczająca, do przyjęcia „usiłowania”, jest realizacja pierwszej części znamion, tj. złożenie propozycji seksualnej, która może się zakończyć na etapie korespondencji „pedofila” z „łowcą” w Internecie. Z tego względu „usiłowanie nieudolne groomingu” różni się od popełnienia przestępstwa groomingu nie tylko tym, że zamiast małoletniego poniżej lat 15 przedmiotem czynności wykonawczej jest „łowca”, osoba dorosła, ale także – konsekwentnie – zaawansowaniem czynu. Taka optyka uwidacznia, że w razie przyjęcia poglądu o możliwości usiłowania przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k., karalne byłyby zachowania, które polegają jedynie na złożeniu propozycji seksualnej, choć nieświadomie, osobie dorosłej.

Mateusz Wiktorek tłumaczył, że rozbieżności poglądów doktryny w kontekście przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. wynikają z dwóch zmiennych, co prowadzi do czterech różnych poglądów.

Opisuje je w swoim artykule (M. Wiktorek, Dowody pozyskiwane przez łowców pedofilów. Aspekty materialnoprawne i procesowoprawne, „Przegląd Sądowy” 2024, nr 3, s. 54–71). Tymi zmiennymi są: charakter typu czynu zabronionego z art. 200a § 2 k.k. i możliwość jego usiłowania. Część przedstawicieli doktryny uważa, że przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. to karalne przygotowanie do przestępstwa (ustawodawca stwarza możliwość takiej kryminalizacji w art. 16 § 2 k.k.), a część, iż jest to przestępstwo rodzajowe sui generis (do którego mają zastosowanie wszystkie przepisy części ogólnej Kodeksu karnego). W nawiązaniu do tego podziału można wyróżnić poglądy o możliwości i niemożliwości usiłowania przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k.

Najbardziej kontrowersyjny wydaje się pogląd o możliwości „usiłowania przygotowania” do przestępstwa. Konsekwentnie należałoby bowiem twierdzić, że można „usiłować usiłowanie” czy „przygotować przygotowanie”. Tymczasem etapy przestępstwa są ułożone w odpowiedniej kolejności: przygotowanie, usiłowanie, dokonanie. Ponadto prawo karne jest środkiem ostatecznym i powinno jasno wyznaczać początkową granicę kryminalizacji zachowania w kontekście jego zaawansowania.

Ostatnia deska ratunku

Odpowiedzialność karną za „usiłowanie nieudolne groomingu” przyjął Sąd Okręgowy w Łodzi w wyroku z 16 kwietnia 2019 r. (sygn. V Ka 247/19) i argumentował, iż: „Charakterystyka tych czynów [w tym typu czynu zabronionego z art. 200a § 2 k.k. – M.W.] polega na tym, że stają się one zupełnie odrębnymi rodzajowo czynami od klasycznych zachowań stanowiących element biegu przestępstwa, czyli od przygotowania w ujęciu art. 16 k.k. Czyny takie przybierają w swej istocie formę dokonania. Nie jest to czyn, który polega na przygotowaniu do dokonania czynu głównego jako jego forma stadialna, ale czyn, który sam w sobie staje się dokonaniem czynu głównego, za co sprawca ponosi odpowiedzialność karną wynikającą z takiej normy prawnej. Jest to odpowiedzialność karna za dokonanie czynu zabronionego, co do której nie mają zastosowania regulacje prawne ujęte w art. 16 k.k. i art. 17 k.k.”.

Mateusz Wiktorek ocenił, że sąd konsekwentnie przyjął, iż jeżeli przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. nie jest przygotowaniem do innego przestępstwa, to można je usiłować. Taka konstrukcja byłaby dopuszczalna, przy uznaniu, że typ czynu zabronionego z art. 200a § 2 k.k. w istocie jest dokonaniem. Nie sposób jednak się z tym zgodzić, biorąc pod uwagę art. 16 § 1 k.k., czyli definicję legalną przygotowania do przestępstwa. W art. 200a § 2 k.k. wprost jest wyeksponowane znamię „zmierza”. Usiłowanie, o którym mowa w art. 13 § 1 k.k., opisują znamiona „bezpośrednio zmierza”. Jak tłumaczył Mateusz Wiktorek, ustawodawca poprzez posłużenie się znamieniem „zmierza” uwypukla, że jest to etap przestępstwa przed usiłowaniem („bezpośrednio zmierza”), a więc jest to przygotowanie. Nie można usiłować przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k., bo nie można „bezpośrednio zmierzać” do „zmierzania”. Ponadto czynność sprawcza polega na złożeniu małoletniemu poniżej lat 15 propozycji seksualnej, tj. m.in. propozycji obcowania płciowego, czy propozycji poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej, której realizacja stanowi przestępstwo z art. 200 § 1 k.k., stąd jest to początek pochodu przestępstwa pedofilskiego.

Według Mateusza Wiktorka wzięcie pod uwagę treści art. 13 k.k. (usiłowanie) i art. 16 k.k. (przygotowanie) prowadzi do wniosku, że ustawodawca w art. 200a § 2 k.k. wprowadził kryminalizację przygotowania do przestępstwa.

Konstrukcja art. 200a § 2 k.k. jest specyficzna, ponieważ brak jest w nim klasycznej klauzuli przygotowania, tj. „w celu popełnienia przestępstwa określonego w art. (…)”, tylko ustawodawca wprost wskazuje, na czym polegającego przestępstwa ma dotyczyć propozycja sprawcy. Mateusz Wiktorek wyjaśnił, że przykładowo przestępstwo kradzieży z włamaniem z art. 279 § 1 k.k. (znamiona: „kradnie z włamaniem”) pozostaje w związku z przestępstwem kradzieży z art. 278 § 1 k.k. (znamiona: „zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą”), a ustawodawca posługuje się w art. 279 § 1 k.k. tylko zbiorczym znamieniem „kradnie”, które uzupełniane jest znamionami z art. 278 § 1 k.k. Podobnie w przypadku przestępstwa groomingu i przestępstwa pedofilskiego – ustawodawca nie wskazuje konkretnego przepisu Kodeksu karnego, do którego odnosi się typ czynu zabronionego z art. 200a § 2 k.k., a który ma być „celem” sprawcy, ale przytacza znamiona tego przestępstwa docelowego, tj. znamiona z art. 200 § 1 k.k. Taka technika legislacyjna czyni Kodeks karny bardziej komunikatywnym, również dla organów ścigania, a ponadto pozwala uniknąć zbędnych powtórzeń.

Obowiązywanie definicji legalnej przygotowania do przestępstwa z art. 16 § 1 k.k. ma charakter bezwzględny. Mikołaj Małecki tłumaczył, że jeżeli przepis części szczególnej Kodeksu karnego spełnia definicję przygotowania, to sąd nie może go contra legem nazywać dokonaniem i stosować przepisy dotyczące usiłowania. Katalog czynności przygotowawczych jest otwarty, dlatego przygotowaniem do przestępstwa może być również złożenie propozycji, które obejmują znamiona przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. Te znamiona wymagają również, aby przedmiotem czynności wykonawczej był małoletni poniżej lat 15. Kodeks karny nie przewiduje odpowiedzialności za nieudolne przygotowanie. W związku z tym tylko pełna realizacja znamion przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. może prowadzić do przypisania odpowiedzialności karnej.

Podsumowując Mateusz Wiktorek wskazał, że sędziowie są „ostatnią deską ratunku” dla oskarżonego, dlatego nie powinni ulegać presji społeczeństwa, tylko powinni rzetelnie stosować Kodeks karny.

Nie tylko przepisy części szczególnej, ale także lub przede wszystkim przepisy części ogólnej Kodeksu karnego. Sędzia nie może, z uwagi na postrzeganie przez społeczeństwo danej osoby jako złej moralnie, szukać na siłę przepisu Kodeksu karnego, który miałby stanowić podstawę skazania. Oskarżony nie musi wiedzieć, czy w świetle prawa dopuścił się czynu zabronionego. To rola sędziego, aby zagwarantować oskarżonemu rzetelny proces sądowy i wymierzyć karę tylko w sytuacji, gdy zostało popełnione przestępstwo, szczególnie takie, które polegało na usiłowaniu nieudolnym, ponieważ dokonanie było niemożliwe.

#ŁĄCZYNASKARNE

Niemożliwe? Ale karalne! Nieudolny grooming Przestępstwo bez ofiary – 21 października 2024 r., goście: dr Konrad Lipiński i Mateusz Wiktorek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Niemożliwe? Ale karalne! Nieudolny grooming Przestępstwo bez ofiary – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Konradem Lipińskim i Mateuszem Wiktorkiem pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 14 października 2024 r. był Mateusz Wiktorek – doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych, Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, współautor artykułu o kwalifikacji prawnej prowokacji na przykładzie „łowców pedofilów” oraz autor artykułu o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych organów ścigania na tle działalności „łowców pedofilów”.

Nakłanianie innej osoby do złego może stanowić karalną prowokację. Inaczej postrzega się bowiem osobę, która samoistnie ma zamiar popełnienia przestępstwa, a inaczej osobę, która powzięła taki zamiar w efekcie prowokacji. Karalność prowokacji wynika z art. 24 k.k.: „Odpowiada jak za podżeganie, kto w celu skierowania przeciwko innej osobie postępowania karnego nakłania ją do popełnienia czynu zabronionego; w tym wypadku nie stosuje się art. 22 i 23”.

Mateusz Wiktorek wskazał, że prowokacja, o której mowa w art. 24 k.k., jest podobna do podżegania, o którym mowa w art. 18 § 2 k.k., tylko celem prowokatora, w przeciwieństwie do podżegacza, jest skierowanie przeciwko osobie prowokowanej postępowania karnego. Prowokatora i podżegacza przede wszystkim odróżnia intencja działania. Ponadto celem prowokatora jest to, aby inna osoba „popełniła” czyn zabroniony, natomiast podżegacz chce, aby inna osoba „dokonała” czynu zabronionego. W doktrynie wskazuje się, że prowokator zazwyczaj nie chce, aby przestępstwo docelowe zostało dokonane przez osobę prowokowaną, bowiem chce, aby została ona pociągnięta do odpowiedzialności karnej za czyn, który nie realizuje wszystkich znamion przestępstwa docelowego, ale na danym etapie prowokacji jest już karalny.

Prowokacja obywatelska i prowokacja policyjna

Jednym z problemów związanych z prowokacją jest uzasadnienie jej kryminalizacji, gdyż prowokator niejako działa w szczytnym celu – chce skierować postępowanie karne przeciwko osobie, która zamierza popełnić czyn zabroniony. Ten argument podnoszony jest szczególnie w kontekście działalności tzw. łowców pedofilów i szerzej – „prowokacji obywatelskich”.

Jak wskazał Mateusz Wiktorek, nie ma badań kryminologicznych, które by dowodziły temu, że osoba, która uległa prowokacji, na pewno dopuściłaby się danego czynu zabronionego w przyszłości.

Nie ma zatem gwarancji, że gdyby do prowokacji nie doszło, to czyn zabroniony i tak zostałby popełniony przez daną osobę. Z tego powodu nie należy stwarzać ryzyka popełnienia czynu zabronionego, dlatego prowokacja powinna być kryminalizowana. To obowiązkiem organów ścigania, a nie obywateli, jest egzekwowanie odpowiedzialności karnej za przestępstwa. Zdaniem Mateusza Wiktorka zasadą powinno być to, że nie można nikogo prowokować, a jeżeli jest to konieczne, to tylko po spełnieniu warunków ściśle określonych ustawowo.

W przestrzeni publicznej można czasami dostrzec posługiwanie się określeniem „prowokacji dziennikarskiej”, która ma stanowić podtyp „prowokacji obywatelskiej”. Nie ma jednak ogólnej zasady, zgodnie z którą dziennikarzom wolno popełniać czyny zabronione. Powinno być oczywiste, że dziennikarzom nie wolno popełniać czynów zabronionych i dziennikarzy nie można usprawiedliwiać pozaustawowym kontratypem prowokacji dziennikarskiej (chociażby z tego powodu, iż kontratypy pozaustawowe nie istnieją).

Według Mateusza Wiktorka w przestrzeni publicznej powinno obowiązywać zaufanie, że obywatel nie jest kuszony przez państwo, ale także przez innych obywateli.

Istnieje ryzyko, że „prowokacje obywatelskie” będą obejmowały coraz więcej zachowań z uwagi na emocje społeczne im towarzyszące, np. zakup alkoholu lub papierosów przez małoletniego, prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości, niewydawanie paragonu. Mateusz Wiktorek przekonywał, że obywatele nie mogą wyręczać organów ścigania. Nie można akceptować zastępowania państwa przez obywateli. Z Konstytucji wyprowadza się zasadę ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Tę zasadę można przekładać również na relacje między obywatelami, którzy nie powinni się wzajemnie prowokować, aby nie zaburzać stosunków społecznych.

Podobne, choć zupełnie odrębne rodzajowo od prowokacji, są czynności operacyjno-rozpoznawcze organów ścigania, które nazywane są także „prowokacją policyjną”, uregulowane w ustawie z 6 kwietnia 1990 r. o Policji. Przeprowadzenie czynności operacyjno-rozpoznawczych przez organy ścigania na podstawie wyraźnej podstawy prawnej nie realizuje znamion prowokacji z art. 24 k.k. W swoim artykule Mateusz Wiktorek omawia problematykę czynności operacyjno-rozpoznawczych organów ścigania na tle działalności tzw. łowców pedofilów (M. Wiktorek, Czynności operacyjno-rozpoznawcze organów ścigania na tle działalności łowców pedofilów, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2023, nr 2, s. 137–155).

Organy ścigania, w podjęciu czynności operacyjno-rozpoznawczych, po pierwsze ogranicza katalog przestępstw, w stosunku do których dopuszczalne jest ich podjęcie, określony w art. 19 ust. 1 u.P. Po drugie, celem tych czynności, które przyjmują m.in. formę tzw. zakupu kontrolowanego lub łapówki kontrolowanej, tj. „prowokacji policyjnej”, ma być sprawdzenie uzyskanych wcześniej wiarygodnych informacji o przestępstwie oraz ustalenie sprawców i uzyskanie dowodów przestępstwa. Mateusz Wiktorek zaznaczył, że ustawodawca już na wstępie wymaga uprawdopodobnienia, chociażby do pewnego stopnia, faktu popełnienia przestępstwa. W przypadku „prowokacji obywatelskiej” zasadniczo dochodzi do wykreowania przez prowokatora całej sytuacji prowokacyjnej. Ponadto, co istotne, „prowokacja policyjna”, zgodnie z art. 19a ust. 2 u.P., może polegać na „złożeniu propozycji”, a nie na „nakłanianiu”, o którym mówi art. 24 k.k. Propozycja odznacza się znacznie mniejszym oddziaływaniem psychicznym na drugą osobę niż nakłanianie, stąd posługiwanie się, w kontekście czynności operacyjno-rozpoznawczych organów ścigania, określeniem „prowokacji policyjnej” jest jedynie pomocnicze.

Co jest prowokacją?

Czynność sprawcza prowokacji opisanej w art. 24 k.k. to nakłanianie. Jeżeli zachowanie danej osoby przybiera formę sugestii lub pytania, to nie realizuje ono znamion prowokacji. Ponadto przepis art. 24 k.k. nie obejmuje sytuacji, w której prowokator ułatwia innej osobie popełnienie czynu zabronionego w celu skierowania przeciwko niej postępowania karnego, czyli tzw. prowokacyjnej pomocy. Takie zachowanie może jednak realizować znamiona z art. 18 § 3 k.k., tj. pomocnictwa w czynie zabronionym.

Mateusz Wiktorek wyjaśnił, że prowokacja musi być skonkretyzowana przedmiotowo (musi dotyczyć konkretnego czynu zabronionego) oraz podmiotowo (musi dotyczyć konkretnej osoby prowokowanej).

Znamiona prowokacji z art. 24 k.k. są zrealizowane, gdy prowokator, w wyniku nakłaniania, wzbudził zamiar popełnienia czynu zabronionego u osoby prowokowanej w celu skierowania przeciwko niej postępowania karnego (nie musi ona jednak popełnić czynu zabronionego, do którego została nakłoniona). To oznacza, że znamiona prowokacji nie są zrealizowane, gdy osoba prowokowana powzięła już wcześniej zamiar popełnienia czynu zabronionego, objętego treścią nakłaniania przez prowokatora. Jak tłumaczył Mateusz Wiktorek, prowokacyjne nakłanianie nie musi obejmować wskazania przez prowokatora konkretnego przepisu Kodeksu karnego, którego znamiona ma zrealizować osoba prowokowana. Wystarczający jest opis zachowania, które odpowiada typowi czynu zabronionego z Kodeksu karnego. Nie wystarczy jednak, że jest to zachowanie negatywnie oceniane moralnie, ponieważ musi być to zachowanie stypizowane w Kodeksie karnym.

Mateusz Wiktorek wskazał, że prowokacja może również polegać na nakłanianiu do przejścia do kolejnego etapu czynu zabronionego (z przygotowania do usiłowania, z przygotowania do dokonania, z usiłowania do dokonania). Jeżeli osoba prowokowana sama powzięła zamiar jedynie przygotowania lub usiłowania czynu zabronionego (etapu przed dokonaniem czynu zabronionego) i chciała zatrzymać się na tym etapie pochodu przestępstwa, to prowokacja może polegać odpowiednio na nakłanianiu przez prowokatora do usiłowania lub dokonania tego czynu zabronionego.

Kwalifikacja prawna prowokacji

Różnica między treścią art. 18 § 2 k.k. (podżeganie) i art. 24 k.k. (prowokacja), a więc odpowiednio nakłanianie do „dokonania” czynu zabronionego i do „popełnienia” czynu zabronionego (w celu skierowania postępowania karnego przeciwko innej osobie), zwraca uwagę na problem kwalifikacji prawnej prowokacji. Zasadniczo w doktrynie twierdzi się, że kwalifikacja prawna prowokacji obejmuje art. 24 k.k. i typ czynu zabronionego z części szczególnej Kodeksu karnego. Skoro prowokator zazwyczaj nie chce, aby przestępstwo docelowe zostało dokonane przez osobę prowokowaną, ale chce, aby została ona pociągnięta do odpowiedzialności karnej za czyn, który nie realizuje wszystkich znamion przestępstwa docelowego, ale na danym etapie prowokacji jest już karalny, to kwalifikacja prawna prowokacji powinna wiernie odzwierciedlać modus operandi prowokatora, fakt historyczny, który ma podlegać ocenie prawnokarnej. Problematykę kwalifikacji prawnej prowokacji prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki i Mateusz Wiktorek omawiają w swoim artykule [M. Małecki, M. Wiktorek, Kwalifikacja prawna prowokacji (na przykładzie łowców pedofilów), „Państwo i Prawo” 2023, nr 9, s. 65–79].

Przyjęcie odpowiedniej kwalifikacji prawnej prowokacji może mieć fundamentalne znaczenie z punktu widzenia wymiaru kary, ponieważ zgodnie z art. 24 k.k. w zw. z art. 19 § 1 k.k., sąd wymierza karę za prowokację w granicach zagrożenia przewidzianego za sprawstwo. Chodzi o sprawstwo czynu zabronionego, do którego nakłaniał prowokator, a który może dotyczyć jednego z etapów pochodu przestępstwa. Przykładowo, prowokacja do zabójstwa (zagrożonego karą dożywotniego pozbawienia wolności) i prowokacja do przygotowania do zabójstwa (zagrożonego karą do 15 lat pozbawienia wolności) są zagrożone różnymi karami, choć przestępstwem docelowym jest zabójstwo.

Mateusz Wiktorek tłumaczył, że kwalifikacja prawna prowokacji powinna pozostawać w związku z poszczególnymi etapami czynu zabronionego, do którego nakłania prowokator, tj. przygotowaniem, usiłowaniem lub dokonaniem.

Przygotowanie zasadniczo jest niekaralne (w tym m.in. przygotowanie do kradzieży), ale ustawodawca w części szczególnej Kodeksu karnego wprowadza kryminalizację przygotowania do niektórych przestępstw, np. przygotowanie do zabójstwa z art. 148 § 5 k.k. Usiłowanie jest karalne i może przybierać formę usiłowania udolnego (art. 13 § 1 k.k.) oraz usiłowania nieudolnego (art. 13 § 2 k.k.). Tak samo karalne jest dokonanie, które obejmują praktycznie wszystkie typy czynów zabronionych z Kodeksu karnego. Prowokacja może zatem polegać na prowokowaniu do dokonania czynu zabronionego, usiłowania (udolnego lub nieudolnego) czynu zabronionego oraz przygotowania do czynu zabronionego. Jak wskazał Mateusz Wiktorek, kwalifikacja prawna prowokacji, oprócz art. 24 k.k., powinna zawierać przepis opisujący typ czynu zabronionego, do którego nakłania prowokator, ale także ewentualnie przepis precyzujący etap tego czynu zabronionego.

Prowokacja łowców pedofilów

Związana z działalnością tzw. łowców pedofilów prowokacja do przestępstwa pedofilskiego może obejmować cztery różne sytuacje i kwalifikacje prawne, połączone z art. 24 k.k. Pochód przestępstwa pedofilskiego może być bowiem następujący:

1. przygotowanie do przestępstwa pedofilskiego, tj. przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. (np. złożenie propozycji seksualnej przez Internet i zmierzanie do jej realizacji; wymaga obecności małoletniego do lat 15),
2. usiłowanie udolne przestępstwa pedofilskiego, tj. art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 200 § 1 k.k. (np. wejście do pokoju, w którym przebywa małoletni do lat 15, w celu obcowania płciowego),
3. usiłowanie nieudolne przestępstwa pedofilskiego, tj. art. 13 § 2 k.k. w zw. z art. 200 § 1 k.k. (np. wejście do pokoju, w którym przebywa osoba dorosła, w błędnym przekonaniu, że jest tam małoletni do lat 15, w celu obcowania płciowego),
4. dokonanie przestępstwa pedofilskiego, tj. art. 200 § 1 k.k. (np. obcowanie płciowe; wymaga obecności małoletniego do lat 15).

Z powodu sposobu przeprowadzenia prowokacji dokonanie przestępstwa docelowego może być niemożliwe. Modus operandi „łowców pedofilów” w zdecydowanej większości przypadków polega na tym, że sytuacja jest od samego początku zaaranżowana i nie bierze w niej udziału małoletni do lat 15, dlatego nie może być on zagrożony. Ponadto ujęcie „pedofila” (nie każda z tych osób jest dotknięta zaburzeniem preferencji seksualnych, a w konsekwencji nie każda jest pedofilem w rozumieniu medycznym) często odbywa się w miejscu publicznym, gdzie przejście do etapu usiłowania przestępstwa pedofilskiego, czyli bezpośredniego zmierzania do np. obcowania płciowego, również wydaje się niemożliwe. To oznacza, że zasadniczo „łowcy” ujmują „pedofila” na etapie przygotowania do przestępstwa pedofilskiego.

Powyższy wniosek wymaga rozstrzygnięcia jeszcze jednego problemu, ponieważ wymiana korespondencji pomiędzy „łowcą” a „pedofilem” w założeniu ma doprowadzić do złożenia propozycji seksualnej, np. obcowania płciowego, którą w błędnym przekonaniu „pedofil” składa „łowcy”, czyli osobie dorosłej, a nie, jak sądzi, małoletniemu poniżej lat 15. Znamiona przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. wymagają, aby przedmiotem czynności wykonawczej był małoletni poniżej lat 15. Problematyczne jest zatem, czy „pedofil”, korespondując nieświadomie z „łowcą”, popełnia czyn zabroniony, co stanowi warunek odpowiedzialności prowokatora.

Mateusz Wiktorek zaznaczył, że odpowiedzialność karna prowokatora i osoby prowokowanej jest symetryczna.

Jeżeli prowokator nakłania do zachowania, które nie stanowi czynu zabronionego, to odpowiedzialność karna za prowokację jest wykluczona. Wykluczona jest również odpowiedzialność osoby prowokowanej, skoro prowokator chce skierować postępowanie karne o zachowanie, które nie jest czynem zabronionym. W związku z tym przyjęcie, że „pedofil” popełnia czyn zabroniony, w konsekwencji oznacza, iż nakłanianie go do tego przez „łowców” realizuje znamiona prowokacji z art. 24 k.k. Natomiast przyjęcie, że „pedofil” nie popełnia czynu zabronionego, w konsekwencji oznacza, iż nakłanianie go do tego przez „łowców” nie realizuje znamion prowokacji z art. 24 k.k.

Mimo różnych poglądów doktryny, Mateusz Wiktorek opowiada się za poglądem, zgodnie z którym przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. to kryminalizacja przygotowania do przestępstwa pedofilskiego z art. 200 § 1 k.k. Czynność sprawcza polega na złożeniu propozycji seksualnej i zmierzaniu do jej realizacji, która ma następnie, przez etap usiłowania, doprowadzić do dokonania przestępstwa pedofilskiego z art. 200 § 1 k.k. Nie można usiłować przygotowania do przestępstwa, dlatego jeżeli w rzeczywistości propozycja seksualna „pedofila” jest skierowana do „łowcy”, osoby dorosłej, to nie są zrealizowane wszystkie znamiona z art. 200a § 2 k.k., więc takie zachowanie nie stanowi czynu zabronionego. Nieudolne przygotowanie nie jest czynem zabronionym. Nie można mówić, jak nazywa się to w orzecznictwie, o „usiłowaniu nieudolnym groomingu”.

Jak zauważył Mateusz Wiktorek, czyn „pedofila” jest w istocie „usiłowaniem przygotowania” do przestępstwa, a taka konstrukcja przeczy kolejności etapów przestępstwa (przygotowanie – usiłowanie – dokonanie).

W kontekście prowokacji zaznaczyć należy, że znamię „nakłaniania” z art. 24 k.k. wymaga aktywności sprawcy – karalna jest tylko tzw. aktywna prowokacja. Natomiast tzw. bierna prowokacja nie prowadzi do ponoszenia odpowiedzialności karnej. Uwagi dotyczące działalności tzw. łowców pedofilów wiążą się jedynie z przypadkami tzw. aktywnej prowokacji, czyli sytuacji, gdy „łowcy” aktywnie nakłaniają „pedofila” do złożenia propozycji seksualnej, które, jak wskazał Mikołaj Małecki, były rozpatrywane w praktyce sądowej. Bierne oczekiwanie na propozycję seksualną w wyniku zamieszczonego ogłoszenia w Internecie nie realizuje znamienia „nakłaniania”, które stanowi sedno karalnej prowokacji z art. 24 k.k. Nie oznacza to, że „łowcy” przy okazji tzw. biernej prowokacji nie mogą dopuszczać się innych przestępstw.

Podnoszona w orzecznictwie sądowym teza, że nie można wodzić obywateli na pokuszenie, czyli nie można obywateli niewinnych starać się robić winnymi popełnienia przestępstwa, stanowi drogowskaz postępowania dla państwa. Tylko w wyjątkowych i uzasadnionych przypadkach państwo może sięgać po instrumenty, które stwarzają bezpośrednią możliwość popełnienia przestępstwa przez obywatela. Powyższa teza-puenta ma analogiczne zastosowanie również do obywateli, którzy nie powinni wzajemnie testować swojego posłuchu wobec prawa.

#ŁĄCZYNASKARNE

Prowokacja Karalność nakłaniania do zła Nadużycia łowców pedofilów – 14 października 2024 r., gość: Mateusz Wiktorek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Prowokacja Karalność nakłaniania do zła Nadużycia łowców pedofilów – ŁĄCZY NAS KARNE z Mateuszem Wiktorkiem pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 15 maja 2023 r. był Mateusz Wiktorek – student na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, seminarzysta w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, zajmujący się naukowo aspektami prawnymi nieudolnego groomingu i czynności operacyjno-rozpoznawczych organów ścigania w zakresie przestępstw o charakterze seksualnym.

Działalność tzw. łowców pedofilów wywołuje wiele kontrowersji, zarówno społecznych, ale przede wszystkim prawnych. Jak wynika z przeprowadzonych podczas poprzedniego odcinka rozważań, „łowcy pedofilów” dopuszczają się przestępstw, w związku z podejmowanymi działaniami. Analizy prawnej wymaga jednak również odpowiedzialność karna „złowionego”.

Nieumyślność jako odwrotność nieudolności

Nie ulega wątpliwości, że „pedofil” pozostaje w błędzie, co do faktycznego przebiegu zdarzeń z jego udziałem. Specyfika działalności tzw. łowców pedofilów polega na tym, że „łowcy”, osoby dorosłe, wprowadzają w błąd „pedofila”, co do swojego wieku, który mylnie sądzi, iż ma do czynienia z dzieckiem, małoletnim poniżej lat 15. W takim mylnym przekonaniu „pedofil” składa propozycję seksualną „łowcom” i nieumyślnie zmierza z nimi na spotkanie.

W prawie karnym wyróżnia się dwie instytucje, z których jedna jest niejako odbiciem lustrzanym drugiej instytucji. Pierwszą z nich jest nieumyślność, a drugą z nich jest nieudolność.

• Nieumyślność obrazuje przykład, gdy myśliwy strzela do zarośli, myśląc, że strzela do dzika, choć w rzeczywistości jest to człowiek. W takiej sytuacji myśliwy nieumyślnie powoduje śmierć człowieka i popełnia przestępstwo z art. 155 k.k.
• Nieudolność obrazuje zaś przykład, gdy myśliwy strzela do zarośli, myśląc, że strzela do człowieka, choć w rzeczywistości jest to dzik. Natomiast w tej sytuacji myśliwy nieudolnie zabija człowieka i popełnia przestępstwo usiłowania nieudolnego do zabójstwa z art. 13 § 2 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k.

Mateusz Wiktorek zwrócił uwagę, że nawet z intuicyjnego punktu widzenia nie można tych dwóch sytuacji postrzegać tak samo, bowiem w przypadku nieumyślności dobra prawne człowieka są zagrożone, a w przypadku nieudolności nie są zagrożone.

W przypadku czynu „złowionego” zastosowanie znajduje druga z wyżej wymienionych instytucji, tj. nieudolność. Przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. dotyczy złożenia propozycji seksualnej i zmierzanie do jej realizacji rzeczywistemu dziecku, czyli małoletniemu poniżej lat 15. „Pedofil” pozostaje w błędzie, ponieważ myśli, że koresponduje z dzieckiem, a nie z osobą dorosłą, czyli „łowcą”. Dobra prawne dziecka są w tej sytuacji zatem niezagrożone, a zatem popełnienie groomingu nie jest możliwe. „Pedofil” dopuszcza się zatem nieudolnego groomingu.

Odpowiedzialność karna złowionego

Mateusz Wiktorek tłumaczył, że w doktrynie prezentowane są 4 poglądy, dotyczące oceny prawnej nieudolnego groomingu. Zgodnie z pierwszą grupą poglądów grooming z art. 200a § 2 k.k. to przygotowanie do przestępstwa, o którym mowa w definicji legalnej z art. 16 k.k., zgodnie z drugą grupą poglądów – przestępstwo sui generis. Z tego względu, grooming to:

1. przygotowanie do przestępstwa, które nie można usiłować;
2. przygotowanie do przestępstwa, które można usiłować;
3. przestępstwo sui generis, które nie można usiłować;
4. przestępstwo sui generis, które można usiłować.

W art. 200a § 2 k.k. spenalizowane są czynności przygotowawcze do przestępstwa pedofilskiego z art. 200 § 1 k.k. Mateusz Wiktorek wskazał, że grooming to zaczynek, bowiem polega na złożeniu propozycji seksualnej i zmierzaniu do jej realizacji, np. do spotkania, na którym ma dojść do obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej, czyli dalej idących i bardziej szkodliwych społecznie czynów. Niemożliwe jest usiłowanie przygotowania, bowiem przyjęcie takiej konstrukcji zaburza kolejność poszczególnych etapów przestępstwa (przygotowanie – usiłowanie – dokonanie).

Istotne w odniesieniu do drugiej grupy poglądów wydaje się zdanie prof. dr. hab. Andrzeja Zolla, który wskazuje, że nie można usiłować przestępstw z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo, a takim typem przestępstwa jest grooming z art. 200a § 2 k.k. Uzasadnieniem takiego poglądu jest wyrażona w Konstytucji zasada proporcjonalności.

Sens penalizacji typów z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo, w szczególności omawianego groomingu, wiąże się z tym, że zakresem ochrony objęta jest sfera zachowań, które poprzedzają obcowanie płciowego z małoletnim, a nawet jego usiłowanie. Zachowania realizujące znamiona takich typów są na tyle dalekie od naruszenia dobra prawnego, że stosowanie do nich jeszcze przepisów o usiłowaniu, a tym bardziej nieudolnym usiłowaniu nie jest uzasadnione. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki określił to jako wprowadzanie abstrakcji do abstrakcji.

Mateusz Wiktorek wyjaśnił, że mimo tego, iż wyróżnia się 4 różne poglądy dotyczące przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k., to należy stosować ten pogląd, który jest zgodny z obowiązującym Kodeksem karnym.

Jedynym uzasadnionym materialnoprawnie jest pogląd 1., według którego grooming to penalizacja przygotowania do przestępstwa, którego nie można usiłować. Kodeks karny nie przewiduje odpowiedzialności za nieudolne przygotowanie do przestępstwa, jakim jest grooming, czyli złożenie propozycji seksualnej „łowcom” i zmierzanie do jej realizacji, nawet poprzez przyjście na umówione spotkanie, gdy niezagrożone jest żadne rzeczywiste dziecko.

Zmiana definicji przygotowania?

Podczas programu widz zadał pytanie dotyczące tego, co mogłoby zalegalizować działalność tzw. łowców pedofilów, czy musiałby istnieć osobny przepis w Kodeksie karnym, który penalizowałby nieudolne przygotowanie do przestępstwa przez „pedofila” i czy w związku z tym należałoby również zmienić definicję przygotowania.

Mateusz Wiktorek odpowiedział, że rozszerzenie definicji legalnej z art. 16 § 1 k.k. na nieudolne przygotowanie nie byłoby poprawne i pożądane. 

Penalizacja nieudolnego przygotowania powinna być wprowadzana wyjątkowo, w analizowanym kontekście, wyłącznie w odniesieniu do przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k., poprzez dodanie § 3, który rozszerzałby zakres kryminalizacji na zachowania, w których „pedofil” pozostaje w błędnym przekonaniu, że koresponduje z rzeczywistym małoletnim poniżej lat 15. Dodał przy tym, że nie ulega wątpliwości, iż korespondowanie z rzeczywistym dzieckiem prowadzi do ponoszenia odpowiedzialności karnej za grooming z art. 200a § 2 k.k. Sporne prawnie są jedynie czyny nieudolne, skierowane w błędnym przekonaniu do „łowców”, obecnie niekaralne.

W odniesieniu do negatywnego odbioru społecznego nawet nieudolnego groomingu Mateusz Wiktorek wskazał, że jeżeli możliwe jest bardzo szybkie wprowadzenie nowych przepisów do Kodeksu karnego, to należy wprowadzić zaproponowany przepis do Kodeksu karnego. W przypadku ochrony dóbr prawnych dzieci, obejmujących w szczególności ich sferę seksualną, uzasadnione konstytucyjnie wydaje się rozszerzenie karalności na nieudolne przygotowanie w konkretnym typie czynu zabronionego.

Mateusz Wiktorek odniósł się również do błędnej oceny, zgodnie z którą przyjście „pedofila” na spotkanie z „łowcami” realizuje znamiona usiłowania przestępstwa pedofilskiego z art. 200 § 1 k.k., czyli docelowego przestępstwa, dotyczącego kontaktu intymnego, a więc fizycznego z dzieckiem. Usiłowanie polega na bezpośrednim zmierzaniu do dokonania czynu zabronionego, dlatego spotkanie „pedofila” z „łowcami”, np. na ulicy, nie umożliwia ewentualnego obcowania płciowego. Momentem, który umożliwiałby obcowanie płciowe i rozpocząłby realizację znamion karalnego usiłowania nieudolnego przestępstwa pedofilskiego z art. 200 § 1 k.k., w sytuacjach spreparowanych przez „łowców”, byłoby przykładowo wejście „pedofila” do pokoju, w którym przebywa „łowca”, z zamiarem obcowania płciowego, w błędnym przekonaniu o jego wieku. Ten moment poprzedza bezpośrednio obcowanie płciowe, dlatego może być traktowane jako usiłowanie przestępstwa pedofilskiego. Takiego jednak wniosku nie można wyprowadzić w stosunku do sytuacji spotkania „pedofila” z „łowcami”, który jest etapem poprzedzającym usiłowanie przestępstwa pedofilskiego (art. 200 § 1 k.k.), a stanowiącym jedynie niekaralne przygotowanie – nieudolny grooming (art. 200a § 2 k.k.).

Łowiecka współpraca z Policją

Oprócz powyższych kwestii, zastanawiające są również działania Policji związane z działalnością tzw. łowców pedofilów. Funkcjonariusze wzywani na miejsce nielegalnego ujęcia obywatelskiego często oczekują na dokończenie transmisji na żywo w Internecie z swego rodzaju przesłuchania „złowionego”.

Mateusz Wiktorek apelował, aby funkcjonariusze Policji, skierowani do miejsca wskazanego przez „łowców”, nie dopuszczali do stygmatyzacji podczas transmisji, ale natychmiast przejmowali „złowionego”, nawet w świetle kamer. 

Rzecznik Praw Obywatelskich interweniował do Komendanta Głównego Policji w kwestii współpracy Policji z „łowcami pedofilów”. Z jednej strony „łowcy” wielokrotnie składają podziękowania funkcjonariuszom Policji za współpracę, a z drugiej strony Policja oficjalnie nie przyznaje się do takiej współpracy. Mimo tego, że funkcjonariusze Policji nie są w pełni kompetentni, aby oceniać na miejscu zatrzymania, czy „złowiony” popełnił przestępstwo, to zdaniem Mateusza Wiktorka, gdy wiedza o niekaralności nieudolnego groomingu, a więc korespondowania z „łowcami”, dorosłymi osobami, będzie powszechna, nie powinni oni zawsze zatrzymywać „złowionego”. Powinni jednak wylegitymować, stwierdzić tożsamość każdego „łowcy”, który brał udział w nielegalnym ujęciu obywatelskim, a to z uwagi na zapewnienie gwarancji procesowych „złowionego”, na którym mogły być popełnione przestępstwa. Szczególnie istotne wydaje się to w przypadkach tych grup „łowców pedofilów”, którzy są podczas swoich działań zamaskowani. To może pozwalać na unikanie odpowiedzialności karnej przez „łowców”, mimo posiadania przez funkcjonariuszy Policji np. kamer nasobnych.

Karalne niezawiadomienie o przestępstwie

Ze specyfiki działalności tzw. łowców pedofilów wynika, że „łowcy” często przedłużają czas trwania groomingu, aby odpowiednio się przygotować i samodzielnie ująć „pedofila”. Taki sposób działania potwierdza również tezę o nielegalności ujęcia obywatelskiego, a to z uwagi na to, że – przy przyjęciu poglądu o karalności nieudolnego groomingu z art. 200a § 2 k.k. – nie zachodzi gorący uczynek przestępstwa.

W pewnych przypadkach, w szczególności gdy „pedofil” przesyła „łowcom” materiały pornograficzne, opóźnienie w zawiadomieniu organów ścigania o popełnionym przestępstwie jednocześnie realizuje znamiona innego przestępstwa, tj. przestępstwa niezawiadomienia o przestępstwie z art. 240 § 1 k.k. (w przypadku materiałów pornograficznych z art. 200 § 3 k.k.). Każdy bowiem, kto ma wiarygodną wiadomość o karalnym przygotowaniu albo usiłowaniu lub dokonaniu czynu zabronionego określonego w katalogu w art. 240 § 1 k.k. lub przestępstwa o charakterze terrorystycznym, ma obowiązek zawiadomić niezwłocznie organy powołane do ścigania przestępstw.

Mateusz Wiktorek tłumaczył, że mimo tego, iż materiały pornograficzne są przesyłane do „łowców”, czyli osób dorosłych, to i tak zachodzi usiłowanie nieudolne przestępstwa z art. 200 § 3 k.k., a to z uwagi na to, że jest to przestępstwo rodzajowe, a nie penalizacja przygotowania, jednego z etapów przestępstwa z art. 200a § 2 k.k.

Z tego względu zachodzi możliwość popełnienia przestępstwa z art. 240 § 1 k.k. przez „łowców”, gdy nie zawiadamiają niezwłocznie organów ścigania o materiałach pornograficznych, które otrzymali od „pedofila”, czyli o przestępstwie z art. 200 § 3 k.k. 

W przeszłości zdarzyło się, że „łowcy” zatrzymali przypadkową osobę w pociągu, za którą błędnie uważali korespondującego z nimi „pedofila”. „Łowcy” w tej sytuacji byli ubrani w paramilitarne stroje, które przypominały mundury państwowych organów ścigania. Mateusz Wiktorek wskazał, że gdyby doszło wówczas do transmisji na żywo w Internecie, to informacja o popełnionym błędzie, niewinności zatrzymanej osoby mogłaby nie dotrzeć do wszystkich odbiorców. Porównał to do postów zamieszczanych w mediach społecznościowych, przykładowo na okoliczność zaginięcia danej osoby. Mimo tego, że post zostanie zaktualizowany po odnalezieniu takiej osoby, to i tak jest w dalszym ciągu powielany – tak jak mogłoby się to dziać z transmisją przeprowadzoną ze „złowionym”, której wydźwięk jest negatywny i stygmatyzujący.

Jeden z widzów zapytał, czy były jakieś wyroki skazujące wobec tzw. łowców pedofilów, a jeżeli nie, to dlaczego oraz czy planowane są badania naukowe w tym zakresie. Mateusz Wiktorek zwrócił uwagę, że „łowcy” nie powiadamiają o niekorzystnych dla nich rozstrzygnięciach sądowych, dlatego taka wiadomość nie jest łatwa do zdobycia, gdy wyroki skazujące wobec „łowców” nie są podawane do publicznej wiadomości. Mikołaj Małecki odpowiedział natomiast, że badania naukowe w tym zakresie są potrzebne, aby stwierdzić, czy „łowcy” ponoszą odpowiedzialność karną za swoją działalność.

„Łowcy” pozostają w bardziej uprzywilejowanej sytuacji, albowiem mogą przeprowadzać transmisje na żywo w Internecie ze swoich działań dla szerokiego grona odbiorców, w przeciwieństwie do „złowionych”, którzy nie mają możliwości chociażby odniesienia się do zaistniałych wydarzeń na taką skalę. Ponadto problematyczne jest wykrywanie niektórych przestępstw popełnianych przez „łowców”, ponieważ ich ściganie, w szczególności przestępstwa naruszenia nietykalności cielesnej, zniesławienia czy znieważenia, odbywa się z oskarżenia prywatnego. Z tego względu „złowiony” musi zainicjować postępowanie karne, a taki krok wydaje się nie być zbyt trafny, z uwagi na wtórną wiktymizację, także przez samych sprawców przestępstw, czyli „łowców pedofilów”.

Mateusz Wiktorek podsumował, że dopóki organy ścigania nie zmienią swojego postrzegania działalności tzw. łowców pedofilów i nie będą egzekwować odpowiedzialności karnej za przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego, to czyny na „pedofilach” pozostaną bezkarne. 

Funkcjonariusz Policji jako łowca pedofilów

Niektórzy zwolennicy działalności tzw. łowców pedofilów często argumentują, że „łowcy” wyręczają organy ścigania w zakresie zwalczania przestępstw pedofilskich. W tym kontekście rozstrzygnięcia wymaga, czy organy ścigania uprawnione są do podawania się w Internecie za dzieci i organizowania ujęć, a więc prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych analogicznych do działalności tzw. łowców pedofilów. Widz skomentował, że organy ścigania mogą podejmować takie działania, ale nie mają na ten cel środków, z uwagi na wiele innych przestępstw, np. korupcyjnych, wymagających czasochłonnych działań operacyjnych.

Mateusz Wiktorek wyjaśnił, że ustawa z 6 kwietnia 1990 r. o Policji przewiduje możliwość złożenia przez funkcjonariusza propozycji, ale zgodnie z art. 19a u.P. jest to propozycja nabycia, zbycia lub przejęcia przedmiotów pochodzących z przestępstwa, ulegających przepadkowi, albo których wytwarzanie, posiadanie, przewożenie lub którymi obrót są zabronione, a także przyjęcia lub wręczenia korzyści majątkowej. Propozycja może dotyczyć zatem określonego przedmiotu, a nie chociażby kontaktu seksualnego. Złożenie takiej propozycji jest ograniczone katalogiem przestępstw, do których zalicza się przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. (wymagające jednak obecności rzeczywistego małoletniego do lat 15) oraz przestępstwo pedofilskie z art. 200 § 1 k.k. (w przypadku tego typu ustawa o Policji w art. 19 ust. 1 pkt 3a wprost wprowadza wymóg pokrzywdzenia małoletniego).

Mimo nieadekwatności treści propozycji, która może być złożona przez funkcjonariusza organu ścigania, do przestępstw o charakterze seksualnym, prowadzenie czynności operacyjno-rozpoznawczych możliwe jest wyłącznie przy udziale i pokrzywdzeniu rzeczywistego dziecka, tj. małoletniego do lat 15.

Mateusz Wiktorek wskazał, że organy ścigania w obecnym stanie prawnym nie mogą prowadzić prewencyjnych działań, analogicznych do tych podejmowanych przez „łowców pedofilów”, bez udziału i pokrzywdzenia rzeczywistego dziecka. 

Niedopuszczalne jest doprowadzanie przez organy ścigania do nieudolnych czynów „pedofilów”. Teza o wyręczaniu organów ścigania przez „łowców pedofilów” jest nieprawdziwa, a to z uwagi na to, że, jak dodał Mikołaj Małecki, „łowcy pedofilów” podejmują działania, do których nie są uprawnione nawet organy ścigania.

W komentarzu podczas programu widz wskazał, że z przeprowadzonego badania opinii społecznej na temat stygmatyzacji „pedofilów” na przykładzie działalności tzw. łowców pedofilów wynika, iż niemal 100% respondentów nie zakłada tego, że „złowiony” jest niewinny. Wskazują przy tym, że jeśli ktoś koresponduje z dzieckiem to nie jest niewinny, nawet jeśli rzekomym dzieckiem jest pełnoletni „łowca”, a ponadto „łowcy” współpracują z Policją, co autoryzuje ich działalność. W badaniu ukazała się ogromna skala hejtu, a niektóre komentarze, dotyczące „pedofilów” nie nadają się do publikacji.

Mimo niejednolitego orzecznictwa sądowego, w zakresie oceny prawnej nieudolnego groomingu, wskazać należy, że odpowiedzialność karna za ewentualne operowanie materiałami pornograficznymi przez „pedofila” nie budzi wątpliwości. W konsekwencji jednoznaczna jest ocena niezawiadomienia przez „łowców pedofilów” organów ścigania o popełnionym nieudolnie, w niektórych przypadkach, przestępstwie „pedofila”, związanym z udostępnianiem materiałów pornograficznych, co również stanowi przestępstwo z art. 240 § 1 k.k.

Na zakończenie Mateusz Wiktorek stwierdził, że reakcja na działalność tzw. łowców pedofilów powinna polegać w pierwszej kolejności na prawidłowym stosowaniu prawa przez sądy. Wyroki skazujące „złowionych”, którzy dopuścili się wyłącznie nieudolnego groomingu z art. 200a § 2 k.k., katalizują szkodliwą działalność tzw. łowców pedofilów. Następnie uwagi wymaga ściganie przestępstw „łowców pedofilów”, których dopuszczają się w ramach swojej działalności. Dopiero reakcja na powyższe uzasadnia rozważania na temat wprowadzenia karalności nieudolnego groomingu do Kodeksu karnego, który w obecnym stanie prawnym jest niekaralny.

#ŁĄCZYNASKARNE

Nieumyślna schadzka z prowokatorem. Karalna? – 15.05.2023 r., gość: Mateusz Wiktorek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Nieumyślna schadzka z prowokatorem. Karalna? – ŁĄCZY NAS KARNE z Mateuszem Wiktorkiem pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 15 maja 2023 r. był Mateusz Wiktorek – student na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, seminarzysta w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, zajmujący się naukowo aspektami prawnymi działalności tzw. łowców pedofilów.

Ocena działalności tzw. łowców pedofilów przez społeczeństwo jest spolaryzowana. Z jednej strony działania podejmowane przez „łowców” są aprobowane, a z drugiej strony – krytykowane. „Łowcy pedofilów” to nazwa, którą posługują się same osoby, biorące udział w tym procederze. Nie jest ona w pełni adekwatna, a to z uwagi na to, że nie każdy „złowiony” jest dotknięty zaburzeniem preferencji seksualnych, a w konsekwencji nie każdy jest pedofilem w rozumieniu medycznym. Mateusz Wiktorek wskazał jednak, że osobom biorącym udział w działalności tzw. łowców pedofilów zależy na tym, aby ich działania docierały do społeczeństwa, dlatego posługiwanie się innymi, bardziej neutralnymi nazwami nie wspierałoby tego celu. Pojawiające się określenia, takie jak: „łowca”, „pedofil” czy „wabik” wzmagają poczucie niebezpieczeństwa, a czasem zwykłej ciekawości.

W Polsce funkcjonuje co najmniej kilka grup „łowców pedofilów”, w skład których wchodzą osoby, które same tworzą ogłoszenia w Internecie lub odpowiadają na ogłoszenia innych osób, dotyczące chęci spotkania, często, ale nie zawsze, w celach seksualnych. Wymiana korespondencji w założeniu ma doprowadzić do złożenia przez „pedofila” propozycji seksualnej „łowcy”, np. obcowania płciowego, który w błędnym przekonaniu składa ją osobie dorosłej, a nie, jak sądzi, małoletniemu poniżej lat 15. Nie zawsze w treści ogłoszenia jest mowa o tym, że spotkanie ma odbyć się z udziałem takiego małoletniego, ta kwestia w niektórych przypadkach ujawniana jest wtórnie. Mateusz Wiktorek zwrócił przy tym uwagę, że niewykluczone są sytuacje, w których „łowca” wręcz aktywnie nakłania „pedofila”, aby złożył mu propozycję spotkania w celu kontaktu intymnego z małoletnim poniżej lat 15. W dalszej kolejności planowane jest spotkanie, którego celem ma być realizacja złożonej propozycji seksualnej. „Pedofil” nieświadomie przybywa na spotkanie z dorosłym „łowcą”, bowiem myśli, że będzie miał do czynienia z małoletnim. Następnie „pedofil” jest ujmowany przez „łowców”, którzy często przeprowadzają z całego zajścia transmisja na żywo w Internecie. W ostatnim etapie „łowcy” przekazują „pedofila” Policji, wezwanej na miejsce ujęcia.

Grooming

Typem czynu zabronionego pod groźbą kary, wokół którego toczy się działalność tzw. łowców pedofilów jest art. 200a § 2 k.k., penalizujący grooming, czyli złożenie, przykładowo za pośrednictwem Internetu, propozycji seksualnej, tj. obcowania płciowego, poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej lub udziału w produkowaniu lub utrwalaniu treści pornograficznych, małoletniemu poniżej lat 15 i zmierzanie do jej realizacji. Nawet przy przyjęciu nieprawidłowego materialnoprawnie poglądu o karalności nieudolnego groomingu, z uwagi na to, że odbiorcą propozycji „pedofila” jest „łowca”, czyli osoba dorosła, przestępstwo groomingu zachodzi już w fazie internetowej procederu „łowienia pedofilów”. Wystarczające jest bowiem do wypełnienia kompletu znamion, jedynie na gruncie faktycznym, złożenie propozycji seksualnej przez „pedofila” i zmierzanie do jej realizacji, chociażby poprzez ustalanie czasu i miejsca spotkania. Specyfika działalność tzw. łowców pedofilów polega jednak na tym, aby specjalnie przedłużać czas trwania groomingu, następnie ująć samodzielnie „pedofila”, przeprowadzić transmisję na żywo w Internecie i dopiero wtedy przekazać go Policji. Wszystko to odbywa się mimo tego, że zawiadomienie organów ścigania może mieć miejsce już w fazie internetowej procederu.

Praktyka organów ścigania i sądów w stosunku do efektów działalności tzw. łowców pedofilów oraz przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. nie jest jednolita.

Mateusz Wiktorek wyjaśnił, że mimo tego, iż prokuratorzy wnoszą akty oskarżenia do sądów na nieudolne czyny „pedofilów”, zadaniem sądów jest oddzielenie podejścia moralnego od zawartości Kodeksu karnego.

Niemożliwe jest bowiem usiłowanie przygotowania, z uwagi na logiczną kolejność etapów przestępstwa (przygotowanie, usiłowanie, dokonanie), a grooming z art. 200a § 2 k.k. to przygotowanie, popełniane nieudolnie (art. 13 § 2 k.k.), ponieważ kierowane nieświadomie do osoby dorosłej, a nie małoletniego poniżej lat 15.

Mateusz Wiktorek wskazał, że jeżeli celem działalności tzw. łowców pedofilów jest powiadomienie organów ścigania o czynach „pedofila”, to nie jest konieczne przeprowadzanie ujęcia i transmisji, tylko zawiadomienie, np. prokuratury, o możliwości popełnienia przestępstwa, zaraz po zakończeniu fazy internetowej. Jeżeli organy ścigania dojdą do takiego samego przekonania, to same podejmą odpowiednie działania, bez uczestnictwa w nich „łowców”. W opinii Mateusza Wiktorka cel w praktyce jest nieco inny, celem jest ujęcie „pedofila” i, jeżeli prowadzona jest transmisja, ukazanie wizerunku oraz ostrzeżenie lokalnej społeczności o czynach „pedofila”. Przeprowadzona transmisja ma jednak zasięg ogólnokrajowy.

Nielegalne ujęcie obywatelskie

„Łowcy pedofilów” twierdzą, że przeprowadzają legalne ujęcia obywatelskie.

Mateusz Wiktorek podkreślił, że „łowcy” nie dokonują legalnego ujęcia obywatelskiego, o którym mowa w art. 243 § 1 k.p.k., a zatem do zatrzymania dochodzi w warunkach pozbawienia wolności, czyli przestępstwa z art. 189 § 1 k.k. 

„Pedofil” nie ma możliwości oddalenia się z miejsca ujęcia, zatem nie może decydować o miejscu, w którym przebywa, aż do przekazania go Policji.

Mateusz Wiktorek tłumaczył, że zgodnie z art. 243 k.p.k.: „§ 1. Każdy ma prawo ująć osobę na gorącym uczynku przestępstwa lub w pościgu podjętym bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa, jeżeli zachodzi obawa ukrycia się tej osoby lub nie można ustalić jej tożsamości. § 2. Osobę ujętą należy niezwłocznie oddać w ręce Policji”. W doktrynie przyjmuje się, że gorący uczynek zachodzi wówczas, gdy do ujęcia dochodzi w czasie trwania przestępstwa lub tuż po jego popełnieniu. Przyjęcie, że już w fazie internetowej zachodzi nieudolny grooming, czyli usiłowanie nieudolne przestępstwa z art. 200a § 2 k.k., powoduje, iż już wtedy trwa przestępstwo.

Jak twierdzi Mateusz Wiktorek, w przypadku przestępstw rozciągających się w czasie i przestrzeni należy odmiennie rozumieć pojęcie „gorącego uczynku przestępstwa” z art. 243 § 1 k.p.k., nie jako czas trwania przestępstwa i moment po jego popełnieniu, ale jako pewną nagłość i niespodziewanie. Planowanie ujęcia przez „łowców” stoi zatem w sprzeczności z „gorącym uczynkiem przestępstwa”, który to warunek nie jest przez to spełniony. Według Mateusza Wiktorka konieczne jest zatem albo znowelizowanie art. 243 § 1 k.p.k., w celu jego zawężenia, albo odmienna interpretacja art. 243 § 1 k.k., z uwagi na specyfikę przestępstw popełnianych za pomocą Internetu.

Łowcza transmisja

„Łowcy” są niejednokrotnie przybrani w paramilitarne stroje i kominiarki. Zdaniem Mateusza Wiktorka mimo braku oznaczeń, które świadczyłyby o tym, że są to funkcjonariusze organu państwowego, nagłe osaczenie przez kilka osób „pedofila, w mniej uczęszczanym miejscu, może wywoływać taki błąd. Z tego właśnie względu, a także z uwagi na ochronę własnego bezpieczeństwa w zaistniałej sytuacji, może wynikać brak stanowczego oporu „pedofila” po ujęciu, który poddaje się transmisji na żywo w Internecie. Przebieg transmisji na żywo w Internecie również budzi wiele wątpliwości prawnych. „Łowcy” niejako przysłuchują „pedofila”, odczytują korespondencję, zawierającą obsceniczne treści i zadają poniżające pytania.

Transmisja na żywo w Internecie, jeżeli jest prowadzona przez „łowców”, przebiega na dwa różne sposoby. W pierwszej wersji transmisja obejmuje wizerunek, a dokładniej twarz „pedofila”. Zdarzały się sytuacje, w których „pedofil” został rozpoznany przez osoby, które oglądały transmisję, a jednocześnie go znały. Mateusz Wiktorek zwrócił uwagę na zasadę domniemania niewinności, wyrażoną w art. 42 ust. 3 Konstytucji, zgodnie z którą: „Każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu”. Z uwagi na nią niedopuszczalne prawnie jest ujawnianie wizerunku „pedofila”, ponieważ to sugeruje popełnienie przez niego przestępstwa, które jednak nie zostało jeszcze stwierdzone prawomocnym wyrokiem sądu. Ponadto funkcjonuje Rejestr Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym, w którym możliwe jest umieszczenie wizerunku osoby, ale dopiero wtedy, gdy zapadnie prawomocny wyrok sądu. Kodeks karny przewiduje w art. 39 pkt 8 możliwość orzeczenia środka karnego w postaci podania wyroku do publicznej wiadomości.

Transmisje prowadzone przez „łowców” odbywają się w mediach społecznościowych, do których dostęp jest znacznie ułatwiony i więcej osób ma możliwość szybszego zapoznania się z treściami tam zamieszczonymi. Identyfikacja „pedofila” jest zatem znacznie bardziej ułatwiona niż po umieszczeniu jego wizerunku we wspomnianym rejestrze, a dochodzi do tego jeszcze przed jakimkolwiek wyrokiem skazującym. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki podsumował, że paradoksalnie w lepszej sytuacji jest osoba skazana prawomocnym wyrokiem sądu i umieszczona w rejestrze, niż „pedofil”, którego czyn nie został osądzony, a wizerunek nie został umieszczony w rejestrze.

W drugiej wersji transmisja nie obejmuje wizerunku „pedofila”, ale widoczny jest jego tułów. Problematyczne jest dalej przy tym wskazywanie przez „łowców” miejscowości ujęcia, a taka informacja pozwala znacząco zawęzić krąg osób, które mogły zostać ujęte. Ponadto identyfikacja „pedofila” nie jest wykluczona po samym jego głosie czy specyficznym ubiorze albo miejscu ujęcia.

Mateusz Wiktorek zauważył, że nawet po skazaniu „pedofila” i umieszczeniu go w zakładzie karnym, w celu odbycia kary pozbawienia wolności, gdy transmisja nie została przeprowadzona, mimo umieszczenia w rejestrze, możliwy jest jego powrót do społeczeństwa. Jeżeli transmisja została przeprowadzona, to nagranie z niej jest cały czas dostępne w Internecie, nawet gdy kara dobiegnie końca. Środek karny w postaci podania wyroku do publicznej wiadomości nie obejmuje upublicznienia dowodów przestępstwa, a dowody zgromadzone przez „łowców” są upublicznione podczas transmisji na żywo w Internecie. To ukazuje znaczącą dysproporcję dolegliwości zadawanej poszczególnym osobom, które mogą dopuścić się tak samo karygodnych czynów.

„Łowcy” zapewniają, że przed rozpoczęciem transmisji na żywo w Internecie uzyskali zgodę „pedofila”. Mateusz Wiktorek tłumaczył, że zgoda na udział w transmisji z udziałem „pedofila” musi być dobrowolna i świadoma. Wątpliwe jest, czy dwie przesłanki są każdorazowo spełnione. W jego opinii „pedofil” nie jest przede wszystkim świadomy tego, że transmisję z jego udziałem będzie oglądało kilka tysięcy osób na żywo, a po jej zakończeniu nagranie z transmisji będzie dostępne dla nieograniczonej liczby osób. „Pedofil” nie jest świadomy jej przebiegu, treści i sposobu zadawania pytań. Natomiast w kwestii dobrowolności, jeżeli „łowcy” są ubrani w paramilitarne stroje i kominiarki, a także dysponują środkami przymusu bezpośredniego, np. gazem pieprzowym, to zgoda może być przymuszona, z obawy o własne bezpieczeństwo. Na ocenę dobrowolności wpływa również brak możliwości jej wycofania po rozpoczęciu transmisji, co miało już miejsce z udziałem transmisji na żywo prowadzonej przez „łowców”.

Zdaniem Mateusza Wiktorka „pedofil” nie wyraża skutecznej zgody na przeprowadzenie transmisji, bowiem nie jest ona dobrowolna i świadoma. 

Przestępstwa łowców i dowody

Jeden z widzów zapytał, czy „łowcy” sami nie powinni ponosić odpowiedzialności karnej. Mateusz Wiktorek odpowiedział, że przetrzymywanie „pedofila” do momentu oddania go w ręce Policji to pozbawienie wolności z art. 189 § 1 k.k., z uwagi na to, iż „łowcy” nie dokonują legalnego ujęcia obywatelskiego, o którym mowa w art. 243 § 1 k.p.k. Czyn „pedofila” jest sztucznie przedłużany, zatem podczas zatrzymania nie jest już „gorącym uczynkiem przestępstwa”, a więc odpowiedzialność karna za pozbawienie wolności nie jest wyłączona. Kolejnym przestępstwem popełnianym przez „łowców” jest zniesławienie z art. 212 § 1 lub 2 k.k., gdy przekazują publicznie treści z konwersacji z „pedofilem”, które mogą go poniżyć w opinii publicznej. Wiąże się z tym również znieważenie z art. 216 § 1 lub 2 k.k., czyli urażenie godności „złowionego”, poniżenie jego samego, poprzez zadawanie prześmiewczych pytań lub używanie negatywnych określeń, związanych z jego postępowaniem. Niewykluczone jest również znęcanie psychiczne z art. 207 § 1 lub 2 k.k., gdy „łowcy” w natężony sposób krytykują postępowanie „złowionego”, który czasowo jest od nich uzależniony, biorąc przy tym pod uwagę, że jego stan psychiczny może wskazywać na nieporadność czy niepoczytalność w danej sytuacji.

Mateusz Wiktorek dodał, że przyjęcie, iż zachodzi legalne ujęcie obywatelskie przyzwala tylko na podejmowanie niezbędnych czynności do przyjazdu Policji, a nie swego rodzaju rozmowy, a nawet przesłuchania. 

Druga część pytania dotyczyła legalności organizowania przez „łowców” prowokacji. Kodeks karny przewiduje odpowiedzialność za prowokację w art. 24 k.k., zgodnie z którym: „Odpowiada jak za podżeganie, kto w celu skierowania przeciwko innej osobie postępowania karnego nakłania ją do popełnienia czynu zabronionego”. W orzecznictwie odnotowano już przypadek aktywnej prowokacji ze strony „łowców”. W uzasadnieniu wyroku Sądu Rejonowego w Puławach z 16 lipca 2020 r. (sygn. II K 968/18) wskazano, że „pedofil” zamieścił w Internecie ogłoszenie, dotyczące kontaktu intymnego, w którym nie było zawarte, iż jest ono skierowane do małoletniego poniżej lat 15. Na ogłoszenie odpowiedzieli „łowcy”, podający się za 14-letnią osobę, zaproponowali termin spotkania oraz zawarli prośbę o imię i numer telefonu. „Łowcy” odpowiadając na neutralne prawnie ogłoszenie, aktywnie nakłaniali „pedofila” do kontaktu intymnego, w celu skierowania przeciwko niemu postępowania karnego, co wpisuje się w znamiona prowokacji z art. 24 k.k. Mateusz Wiktorek podsumował, że aktywne nakłanianie do popełnienia czynu zabronionego przez „łowców” nie jest legalne.

Kolejne pytanie dotyczyło oceny zgromadzonych przez „łowców” dowodów. Mateusz Wiktorek wskazał, że art. 168a k.p.k. niejako pozwala uznać za dopuszczalne i oceniać przez sąd dowody nielegalne, czyli uzyskane przykładowo za pomocą czynu zabronionego. Zgodnie jednak z wyrokiem Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 27 kwietnia 2017 r. (sygn. II AKa 231/16), popartego później postanowieniem Sądu Najwyższego z 26 czerwca 2019 r. (sygn. IV KK 328/18), jeżeli dowód został uzyskany nielegalnie, a naruszone zostały przy tym konstytucyjne prawa i wolności, jak np. prawo do obrony, domniemanie niewinności, naruszenie nietykalności cielesnej, prawo do prywatności, to dowód taki nie może być dopuszczalny i oceniany przez sąd, mimo obowiązywania art. 168a k.p.k.

Działalność tzw. łowców pedofilów budzi wielorakie kontrowersje. Kodeks karny nie przewiduje odpowiedzialności karnej za usiłowanie nieudolne groomingu. „Łowcy” nie korzystają z ochrony art. 243 § 1 k.p.k., bowiem nie dokonują ujęcia na gorącym uczynku, a w dodatku nie jest to uczynek przestępstwa. Przeprowadzane transmisje na żywo w Internecie okazały się już tragiczne w skutkach, a to z uwagi na samobójstwo jednej z osób biorących w niej udział. Z tego względu „łowcy” w związku z prowadzoną działalnością popełniają sami wiele przestępstw, który powinny stanowić punkt zainteresowania organów ścigania.

#ŁĄCZYNASKARNE

Łowcy pedofilów – 15.05.2023 r., gość: Mateusz Wiktorek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Łowcy pedofilów – ŁĄCZY NAS KARNE z Mateuszem Wiktorkiem pochodzi z serwisu Karne24.com.

Autor odniósł się w ten sposób do coraz bardziej popularnego w naszym kraju zjawiska „obywatelskich ujęć” rzekomych pedofili, którzy będąc w błędnym przekonaniu, iż rozmawiają z osobą nieletnią, umawiali się za pośrednictwem internetowych komunikatorów z dorosłymi prowokatorami na spotkania w celach seksualnych.

Narzędzie organów ścigania

Podstęp oraz prowokacja to powszechnie wykorzystywane przez organy ścigania metody walki z przestępczością. Ich przeprowadzenie wymaga od funkcjonariuszy ogromnej wiedzy, przygotowania i doświadczenia.

Jak podkreśla autor, znajomość psychologii czy zdolność uzyskania pozycji dominującej w kontaktach z osobą trzecią to jedne z wielu umiejętności i cech, których co do zasady brakuje prowokatorom obywatelskim, a które umożliwiają profesjonalnemu agentowi właściwe przeprowadzenie czynności operacyjnych.

„Prowokatorzy obywatelscy to najczęściej osoby bez psychologicznego czy prawniczego przygotowania oraz zaplecza merytorycznego, często kierujący się (poniekąd idylliczną) wizją pracy westernowego szeryfa” – pisze Sosik.

Uregulowana w ustawach prowokacja organów ścigania, obwarowana jest wieloma warunkami. Wśród nich wskazuje się między innymi wymóg uprzedniego posiadania wiarygodnych informacji o przestępstwie oraz konieczność uzyskania zgody Sądu Okręgowego. Ponadto może być ona stosowana jedynie w stosunku do najcięższych przestępstw, enumeratywnie wymienionych w ustawach, zgodnie z zasadami subsydiarności i pomocniczości.

Prowokacja jest więc czynnością zarezerwowaną dla ustawowo upoważnionych służb, a wszelkie podstępne i celowe działania prowokatorów społecznych, skierowane na umożliwienie popełnienia przestępstwa przez osobę trzecią uznać należy za pozbawione podstaw prawnych. Co więcej, w określonych stanach faktycznych, samozwańczy agenci mogą – na podstawie art 24 k.k. – podlegać karze.

„Skoro nawet osoba działająca w ramach swoich uprawnień w momencie wykroczenia poza ich zakres może zostać pociągnięta do odpowiedzialności karnej, to stosując argumentum a fortiori osoba nieuprawniona tym bardziej może do takowej zostać pociągnięta” – twierdzi autor.

Brak jest możliwości zastosowania w tego typu przypadkach kontratypu stanu wyższej konieczności, ze względu na potencjalny charakter niebezpieczeństwa skutkujący brakiem realnego i nieuchronnego zagrożenia dla dobra prawnego – kontynuuje R. Sosik.

Efekty prowokacji

Autor omawia zagadnienie odpowiedzialności karnej osoby sprowokowanej do nawiązania kontaktu przez Internet i złożenia seksualnej propozycji – w wyobrażeniu sprawcy – rzekomemu małoletniemu do lat 15. W związku z faktem, że art. 200a k.k. – penalizujący tzw. grooming – stanowi jedynie kryminalizację czynności przygotowawczych do dokonania przestępstw z art. 197 § 3 pkt 2 k.k., art. 200 k.k. lub art. 202 § 3 lub 4 k.k., „prowokacje obywatelskie” są w rzeczywistości „usiłowaniem nieudolnym przygotowania”. Konstrukcja taka jest jednak, zdaniem autora, niedopuszczalna.

Powołując się na analizy M. Małeckiego (UJ) autor wskazuje, że formy stadialne nie mogą przechodzić przez swoje własne formy stadialne, a więc nie może być mowy o karalnym „usiłowaniu przygotowania”. „Jak zauważa M. Małecki – czytamy w artykule – formy stadialne nie są „autozwrotne” ani „odwrotne”, a więc nie ma możliwości „usiłowania usiłowania” ani tym bardziej „usiłowania przygotowania”.

„W Polsce nie jest karalne umawianie się przez Internet z dorosłym człowiekiem w błędnym przekonaniu, że jest to dziecko” – konkluduje autor.

Ujawniony w wyniku prowokacji obywatelskiej niedoszły „pedofil” nie jest więc sprawcą żadnego przestępstwa, związanego z samym faktem zmierzania do spotkania się z rzekomym dzieckiem, i nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej.

Bezprawne pozbawienie wolności?

Jak wskazuje praktyka, prowokacje obywatelskie bardzo często kończą się sytuacją, w której prowokator decyduje się skorzystać z określonego w 243 § 1 k.p.k. tzw. ujęcia obywatelskiego. W omawianych przypadkach brak jest jednak formalnych podstaw do zastosowania tej instytucji, gdyż osoba sprowokowania nie popełnia żadnego przestępstwa – zauważa R. Sosik.

„Jeśli nie ma przestępstwa, nie można dokonać ujęcia na gorącym uczynku jego popełnienia, czy w pościgu bezpośrednio po nim”.

Konsekwentnie – jak przekonuje autor – prowokator realizuje znamiona typu czynu zabronionego z art. 189 k.k. I może odpowiadać karnie za bezprawne pozbawienie wolności.

Artykuł R. Sosika „Problematyka stosowania prowokacji w celu ujawnienia przestępstw o charakterze pedofilskim” został opublikowany w czasopiśmie „Studia Iuridica Lublinensia” vol. XXVI, 4, 2017.

Foto: KIP, okładka czasopisma SIL

Artykuł Łowcy pedofilów: działacze społeczni czy przestępcy? R. Sosik w Studia Iuridica Lublinensia pochodzi z serwisu Karne24.com.