Prof. Jerzy Lachowski brał udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pan Profesor wziął udział w dyskusji w ramach panelu 0-1-AI. 

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera. 

Łukasz Śliz: Panie Profesorze, brał Pan udział w panelu „0-1-AI”. Czy sztuczna inteligencja jest faktycznie tak niebezpieczna jak słyszymy w mediach, a więc konieczna do uregulowania z perspektywy prawa karnego? 

Jerzy Lachowski: Przede wszystkim pragnę jeszcze raz podziękować za zaproszenie do aktywnego udziału w Festiwalu. Było to bardzo ciekawe wydarzenie, trochę inne niż tradycyjne konferencje poświęcone prawu karnemu, ale jakże potrzebne. Brakuje w naszym środowisku okazji do podobnych spotkań, podczas których w sposób nieco lżejszy, dalszy od trudnych dywagacji dogmatycznoprawnych, można porozmawiać o przyszłości prawa penalnego. 

Przechodząc do odpowiedzi na pytanie, pragnę stwierdzić, że w dobie błyskawicznie rozwijających się systemów sztucznej inteligencji oraz ich coraz większej obecności w naszym życiu, zachodzi potrzeba, aby pewne kwestie z nimi związane uregulować prawnie, ale chyba nie poprzez nadawanie im podmiotowości w obszarze prawa karnego.  

Prawo karne powinno reagować na AI jako na nowe, potężne narzędzie w rękach człowieka.  

Ważne jest także postrzeganie sztucznej inteligencji jako źródła specyficznego ryzyka systemowego. Sztuczna inteligencja jest technologią tzw. podwójnego zastosowania (dual-use). Oznacza to, że jej niebezpieczeństwo nie wynika z ryzyka tzw. buntu maszyn, ale z dwóch bardzo realnych zjawisk. 

Po pierwsze, ryzyko wynika ze złośliwych intencji człowieka, który wykorzystuje AI jako narzędzie. W tej grupie zagrożeń można wyróżnić: generowanie masowych, idealnie spersonalizowanych cyberataków (phishing), tworzenie deepfake’ów w celu wyłudzeń lub niszczenia reputacji, czy automatyzacja ataków na infrastrukturę krytyczną. 

 Po drugie, źródłem niebezpieczeństwa pochodzącego od AI jest problem powodowania przez systemy sztucznej inteligencji „autonomicznej szkody”. W tym układzie to AI jest źródłem ryzyka. Systemy medyczne diagnozujące pacjentów, algorytmy sterujące ruchem autonomicznym czy giełdowe boty mogą podjąć decyzję, która doprowadzi do śmierci człowieka lub katastrofy finansowej. Znane są również przypadku doprowadzenia do samobójstwa człowieka, który posługiwał się czatem opartym na systemie AI. 

Tego typu zjawiska i ryzyka powodują, że zaczynamy się zastanawiać nad tym, w jaki sposób prawo karne powinno reagować na nie aby zgodnie z funkcją ochronną i zapobiegawczą tej dyscypliny przeciwdziałać ujemnym skutkom grożącym człowiekowi.  

ŁŚ: Jakie instytucje części ogólnej Kodeksu karnego zdaniem Pana Profesora będą najbardziej podatne na nowe technologie?  

JL: Część ogólna Kodeksu karnego to fundament – określa m.in. zasady odpowiedzialności, formy stadialne i zjawiskowe czy przesłanki przypisania winy.  

Tradycyjne instytucje prawa karnego trzeszczą w szwach w zderzeniu z AI. 

Wydaje się, że najbardziej podatne na rewizję w związku z rozwojem AI będą następujące instytucje części ogólnej Kodeksu karnego. 

Po pierwsze, nieumyślność. Tradycyjnie nieumyślność polega na tym, że sprawca nie zachowuje ostrożności wymaganej w danych okolicznościach. Powstaje pytanie, jak określić należytą ostrożność lekarza, który korzysta z algorytmu rekomendującego terapię? Jeśli algorytm się pomyli, a lekarz go posłucha – czy to błąd w sztuce? Jeśli go nie posłucha i pacjent ucierpi – czy to już nieumyślność, choćby nieświadoma? 

 Po drugie, sprawstwo i współsprawstwo. Rodzi się pytanie, kto jest sprawcą, gdy autonomiczny system podejmuje decyzję o ataku? Programista, który napisał kod 5 lat temu? Człowiek, który tylko kliknął przycisk uruchamiający program?  

W prawie karnym zaczyna brakować kategorii pośredniego sprawstwa, gdy między człowiekiem a skutkiem pojawia się inteligentny, autonomiczny pośrednik. 

Po trzecie, błąd co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego. Użytkownik generujący obraz za pomocą AI może nie mieć świadomości, że algorytm działający w tle bezprawnie wykorzystał wizerunek realnego dziecka lub dane niepubliczne, co rodzi potężne problemy z przypisaniem zamiaru, który przecież oparty jest na świadomości ustawowych znamion czynu zabronionego oraz woli ich realizacji. 

Po czwarte, rodzi się pytanie, kto powinien odpowiadać za ujemne skutki działania autonomicznego i uczącego się systemu AI, jeśli były one nieprzewidywalne dla człowieka. Wydaje się, że w świetle gwarancyjnej funkcji prawa karnego nie jest dopuszczalne przyjęcie domniemania, że ten, kto zdecydował się na udostępnienie samouczącego się systemu AI, którego skutki działania mogą być nieprzewidywalne, ma możliwość przewidzenia takich skutków.  

Innymi słowy, dopuszczenie do wykorzystywania systemu AI, którego skutki działania mogą być nieprzewidywalne oznacza, że ten, kto taki system udostępnia odpowiada za wszystkie nieprzewidywalne konsekwencje, albowiem udostępniając taki system wziął na siebie odpowiedzialność za ryzyko wystąpienia tych skutków. Jeszcze inaczej: jeśli udostępniasz coś, co może spowodować nieprzewidywalne nawet dla ciebie następstwa, odpowiadasz za te następstwa. Przyjęcie w takim przypadku odpowiedzialności karnej człowieka, który udostępnił system AI opierałoby się na pełnej obiektywizacji i zasadzie ryzyka, która jest obca prawu karnemu, a do tego, na gruncie tej dyscypliny po prostu sprzeczna z konstytucyjną ochroną godności człowieka.  

ŁŚ: Czy w takim razie są przepisy Kodeksu karnego, które wymagają radykalnej zmiany, lub wręcz wyzerowania w kontekście sztucznej inteligencji? 

JL: Wydaje się, że zamiast wyzerowania, instytucje z części ogólnej o których już wspominałem w tym wywiadzie wymagają głębokiej redefinicji oraz reinterpretacji zgodnie z właściwościami systemów AI. 

Przepisami, które należałoby napisać całkowicie na nowo lub stworzyć od zera, są zasady dotyczące odpowiedzialności za produkt oraz system autonomiczny.  

Tradycyjna odpowiedzialność za produkt niebezpieczny w prawie karnym zakłada, że konstrukcja była wadliwa w momencie produkcji. Nie da się jej przyłożyć w pełni do autonomicznej sztucznej inteligencji. W przypadku AI system uczy się sam w trakcie eksploatacji, co oznacza, że może być w pełni bezpieczny na początku, a stać się niebezpieczny z czasem.  

Potrzebujemy uwzględnienia w ramach kontratypu ryzyka nowatorstwa technologicznego, co pozwoli stwierdzić jednoznacznie, że jeśli system działał w granicach dopuszczalnego ryzyka i przeszedł certyfikację, nikt nie idzie do więzienia za nieszczęśliwy wypadek (tzw. czysty przypadek). 

ŁŚ: Podczas Festiwalu mówiono także o kodyfikacji jako takiej. Czy uważa Pan Profesor, że w rozwoju polskiego prawa karnego nadszedł moment kodyfikacyjny, to znaczy, że należy zacząć myśleć o nowym kodeksie?  

Tak, zdecydowanie nadszedł czas na rozpoczęcie prac nad nowym Kodeksem karnym. 

Obecnie obowiązujący polski Kodeks karny pochodzi z 1997 roku. Choć był wielokrotnie nowelizowany (często w sposób chaotyczny), jego architektura mentalna osadzona jest w realiach XX wieku, gdzie przestępstwo miało charakter fizyczny, lokalny i stuprocentowo ludzki. 

Dlaczego łatanie obecnego kodeksu już nie wystarcza? 

 Po pierwsze, doświadczamy kryzysu pojęcia czynu. Dla prawa karnego czyn to sterowane wolą zachowanie człowieka. Jak traktować działania botów, zdecentralizowanych autonomicznych organizacji (DAO) czy systemów AI działających bez bezpośredniej interakcji z człowiekiem w momencie nastąpienia przestępnego skutku? Nowy kodeks musi to sformalizować. 

 Po drugie, prawo karne zdecydowanie wykracza poza granice jednego kraju. Stało się ono transgraniczne zwłaszcza z powodu popełniania przestępstw w cyberprzestrzeni. Przestępstwa popełniane przy użyciu AI i sieci nie znają granic państwowych.  

Obecne przepisy o miejscu popełnienia czynu zabronionego są przestarzałe. 

 Po trzecie, identyfikujemy nowe dobra, które prawo karne powinno chronić. Dzisiejszy kodeks chroni mienie, życie czy godność. Nowy kodeks musi na równi z nimi postawić integralność tożsamości cyfrowej, aby chronić przed deepfake’ami i kradzieżą cyfrową tożsamości oraz dostępność i czystość danych treningowych jako przeciwdziałanie sabotażowi algorytmów. 

Podsumowując, nie musimy pisać nowego kodeksu ,,na już”, ale należy już teraz intensywnie pracować nad nowym projektem. Jeśli tego nie zrobimy, prawo karne stanie się bezradne wobec nowoczesnej przestępczości. 

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Zdjęcie: KIPK 

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. Jerzy Lachowski dla Karne24.com: Bez nowego Kodeksu prawo karne będzie bezradne wobec nowoczesnej przestępczości  pochodzi z serwisu Karne24.com.

Dr hab. Dagmara Gruszecka brała udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pani Profesor wzięła udział w dyskusji w ramach panelu Przestępstwa 2.0. 

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera. 

Łukasz Śliz: W celu kodyfikacji Przestępstw 2.0, najpierw należy zidentyfikować dobro prawne, które będzie podlegało ochronie. Czy pojawiły się obecnie nowe dobra prawne, które nie są uwzględnione w aktualnym stanie prawnym? 

Dagmara Gruszecka: Odpowiedź na to pytanie w pierwszej kolejności uwarunkowana będzie tym, jak chcemy postrzegać dobro prawne – czy powinno być pierwotną wartością, istniejącą w najbardziej fundamentalnej przestrzeni aksjologicznej, a zatem jako filar naszych najgłębszych przekonań moralnych i porządku społecznego, w którym funkcjonujemy, czy też dobro prawne stanowi raczej wyraz aktualnych potrzeb w zakresie regulacyjnym, odzwierciedlając – często coraz gwałtowniejsze – przemiany kulturowe oraz światopoglądowe. W pierwszym przypadku owo dobro prawne jest trwałą, jest statyczne – wówczas nie sposób bronić potrzeby wprowadzania nowych dóbr prawnych.  

Proszę też zwrócić uwagę, że z pierwszym poglądem wiąże się przekonanie, iż zbiór dostępnych dóbr prawnych jest nie tylko raz domknięty i ma ustaloną liczbę elementów, lecz że liczba ta pozostaje mniej lub bardziej ograniczona. Mamy zatem przykładowo kilkanaście pierwotnych dóbr prawnych – choćby tak tradycyjne jak: życie, zdrowie, własność, bezpieczeństwo powszechne i zawsze dokonujemy badania konieczności rozszerzenia ingerencji prawa karnego na nowe obszary zachowań społecznych pod kątem jednej z tych rudymentarnych kategorii.  

Pogląd o zamkniętym zbiorze dóbr prawnych najlepiej oddaje sens prawa karnego jako ostatecznego instrumentu przymusu państwowego.  

Ponadto, odpowiada on wymiarowi gwarancyjnemu, zwłaszcza w świetle zasady ultima ratio. Z drugiej strony, funkcja ochronna, zwłaszcza w dobie gwałtownego postępu technologicznego czy zmian kulturowych (np. pluralizm) będzie niejednokrotnie wymagać sięgania po nowatorskie, a nawet bezprecedensowe, uzasadnienie kryminalizacji w postaci właśnie nowoodkrytych lub nawet nowowykreowanych dóbr prawnych. Jest to perspektywa dynamiczna, dobra stanowią w niej tylko pewne zmienne mające przy tym znaczny potencjał adaptacyjny.  W tej kategorii można wskazać przykładowo: równość, wolność od dyskryminacji, czy wreszcie – dobrostan zwierząt.  

Na powyższą kwestię nakłada się też kolejna, a mianowicie, czy istnienie i katalog dóbr prawnych jest zależny, czy też w pełni niezależny od woli ustawodawcy, a zatem czy decyzja ustawodawcy w zakresie wprowadzenia jakiegoś nowego dobra prawnego ma charakter w pełni arbitralny, czy też jest on w swojej swobodzie wyboru jednak czymś związany.  

Warto tu podkreślić, że owo „związanie” może przykładowo kończyć się na porządku prawnym lub sięgać nawet poza system prawa.  

Nauka o dobrach prawnych ma przed sobą naprawdę duże wyzwania i może nie zawsze będzie w stanie im podołać.  

Chyba dałoby się podsumować jedynie, że każde nadanie statusu dobra prawnie chronionego powinno być poprzedzone wyjątkowo starannym wyważeniem racji tak ochronnych, jak i gwarancyjnych.  

ŁŚ: Czy w opinii Pani Profesor przestępstwa przyszłości będą w głównej mierze przestępstwami z abstrakcyjnego narażenia?   

DG: Mogę z jednej strony wyrazić obawę, że taka prognoza wydaje się trafna – wszak już w latach 70-tych uważano, że przestępstwa z abstrakcyjnego zagrożenia stanowią nieuniknione „dziecko postępu”. Z drugiej strony chciałam dodać, że taka tendencja wzrostowa zmieni bardzo obraz prawa karnego, jaki przez lata kształtowany był w liberalnym porządku demokratycznym.  

Zakrawa dla mnie o paradoks fakt, że coraz usilniej staramy się chronić liberalny system wartości właśnie sięgając po rozszerzoną kryminalizację z dalekiego przedpola. 

Pierwotnym polem ingerencji norm prawnokarnych jest zawsze naruszenie dobra prawnego, dlatego im bardziej się od niego oddalamy, sankcjonując coraz niższe stopnie zagrożenia, tym dalej zagłębiamy się w kryminalizacyjne przedpole.  

Widać to wyraźnie choćby w najnowszych regulacjach unijnych dotyczących obszarów takich jak: terroryzm, pranie brudnych pieniędzy, korupcja, ochrona środowiska naturalnego czy właśnie AI. Dochodzi do tego kwestia ochrony przed dezinformacją czy dyskryminacją. 

Ponadto, przestępstwa z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo to typizacje, które relatywnie najłatwiej wprowadzić.  

Zawsze da się uzasadnić, że niebezpieczeństwo dla jakiegoś, zwłaszcza ponadindywidualnego dobra prawnego potencjalnie może zaistnieć. Szczególną podgrupą są typy czynów zabronionych, które zostały wymyślone dla istotnych ułatwień dowodowych – w ich przypadku przypisanie sprawstwa zarówno od strony czysto konstrukcyjnej, jak i przede wszystkim w praktyce procesowej, celowo ma być najbardziej uproszczone. Poza tym spora ich grupa ma jedynie eliminować niebezpieczeństwo skumulowanego efektu zachowań, nie jakiekolwiek zagrożenie ze strony jednostkowego postępowania oraz – i to nie moje określenie – „ćwiczyć obywateli w praworządności”.   

Dlatego znowu odwołam się do postulatu z pierwszej odpowiedzi.  

Zawsze wyważajmy cel ochronny z celem gwarancyjnym, pamiętając, że każdorazowo pierwszeństwo jednego może być tylko warunkowe.  

ŁŚ: Tendencja ustawodawcy to penalizacja zjawisk w Internecie, a w trakcie Festiwalu dyskusja w tym zakresie dotyczyła patostreamingu. Czy zdaniem Pani Profesor coś jeszcze wymaga naszej uwagi w tym obszarze?  

DG: W trakcie Festiwalu bardzo wiele uwagi poświęciliśmy też zjawisku deepfake, choć tu mamy do czynienia z tak różnorodnymi zachowaniami, że poszerzenie kryminalizacji nie wydaje się możliwe za pomocą jednego typu rodzajowego. Prawnokarną odpowiedzią na ten problem mogą być nie tylko nowe czyny z różnych rozdziałów Kodeksu, lecz także modyfikacje sposobu popełniania przestępstw np. w postaci nowej formy zabiegu oszukańczego.  

Problemem wydaje się wciąż dezinformacja, zarówno na tle politycznym, jak i światopoglądowym.  

Z kolejnych wyzwań, jakie stwarza nieskrepowana „pomysłowość” uczestników mediów społecznościowych, mało zważających na dobra i prawa innych – można podać przykład sharentingu. I wreszcie znienawidzona przez tak wielu mowa nienawiści, w coraz większej liczbie jej postaci. Chciałabym jednak zastrzec, że są to zjawiska, które mogą być przedmiotem debaty na temat prawidłowej reakcji prawnej, a nie gotowe formuły przestępstw. A zatem – ceterum censeo – ochrona i gwarancje! Bo inaczej to nie będzie prawo karne „2.0”, ale „-1”.  

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Zdjęcie: KIPK 

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Dr hab. Dagmara Gruszecka dla Karne24.com: Bez ochrony i gwarancji stworzymy prawo karne „minus 1”, a nie 2.0  pochodzi z serwisu Karne24.com.

Dr Mateusz Łabuz brał udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pan Doktor wziął udział w dyskusji w ramach panelu 0-1-AI. 

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera. 

Łukasz Śliz: Podczas Festiwalu brał Pan Doktor udział w panelu ,,0-1-AI”. W jakim miejscu postępu technologicznego w kontekście AI jesteśmy? Czy nadal jest to tylko ,,0-1”, czyli jedynie prosty kod, który wydaje się zaawansowaną inteligencją?  

Mateusz Łabuz: Powiedziałbym, że jesteśmy wciąż w fazie odnajdywania się, co dotyczy zarówno używania technologii, jak i reakcji instytucjonalnych na jej rozwój. Tytuł panelu był oczywiście nieco prowokacyjny. Jasne, możemy sztuczną inteligencję wtłoczyć w matematyczne ramy i sprowadzić do prostego kodu, który jedynie sprawia wrażenie zaawansowanego rozumowania. Tyle że to byłoby znaczące uproszczenie, które ograniczałoby nasze wyobrażenie tego, jakie należy podjąć kroki.  

Jak dla mnie, na pewno AI to nie jest wyłącznie ,,0-1”.  

Nie mówię tak dlatego, że doszliśmy do jakichś kolosalnych, przełomowych odkryć albo powinniśmy uznać, że sztuczna inteligencja ma świadomość. Dla mnie zdecydowanie ważniejszy jest wymiar społeczny, czyli rozmiar i intensywność interakcji z tymi systemami oraz to jak głęboko przeobraziły sposób, w jaki na co dzień funkcjonujemy.  

Miliony ludzi codziennie podejmują decyzje, tworzą treści, komunikują się i kształtują swoje opinie we współpracy z modelami sztucznej inteligencji albo wręcz pod ich wpływem. Pytanie o to, czym jest sztuczna inteligencja nie jest w tym wypadku tak istotne, bo niezależnie od jej statusu wywiera na nas ogromny wpływ. Już choćby z tego względu niezbędne są reakcje na poziomie prawnym oraz uświadomienie sobie skali ingerencji.  

Prawo nie może czekać aż rozstrzygniemy filozoficzny spór o naturę maszynowej inteligencji. 

Szkoda na to czasu. Niech prawo reaguje na realne skutki i procesy dotyczące ludzi, społeczeństwa, które już obserwujemy. 

ŁŚ: Czy po Festiwalu ma Pan Doktor jakieś wnioski odnośnie stanu polskiego prawa karnego? Co należy zmienić?  

MŁ: Tak, mam wiele wniosków i są one dla mnie niezwykle cenne, ponieważ zazwyczaj patrzę na te problemy z innej strony niż karniści, jako naukowiec zajmujący się nowymi technologiami. Festiwal umożliwił mi bezpośrednie spotkanie ze społecznością karnistyczną, co było dla mnie pod wieloma względami inspirujące, a samo zainteresowanie środowiska prawa karnego problematyką sztucznej inteligencji niezwykle mnie cieszy. Jeśli miałbym wyciągnąć z tego jakiś ogólny wniosek, to uważam, że przy tak dużym zaangażowaniu wybitnych ekspertów polskie prawo karne jest w dobrych rękach. To budujące.  

Festiwal uświadomił mi, jak ważna jest wymiana interdyscyplinarna. 

Wiele problemów zrodzonych w ostatnich latach trzeba będzie rozwiązać na poziomie prawnym. Lista tych wyzwań jest długa i wciąż się wydłuża. Przykładowo deepfake’i, które podważają zaufanie do obrazu i dźwięku jako nośnika prawdy, utrwalania rzeczywistości. Podobnie z problemami z materiałem dowodowym i ryzykiem jego fałszowania, bo skoro każdą treść można dziś z łatwością zmanipulować, to całe nasze myślenie o dowodach wymaga przepracowania. Ważną płaszczyzną jest również rozwój CSAM, czyli treści, które w polskim kodeksie karnym określamy jako treści pornograficzne z udziałem małoletnich.  

Technologia tworzy nową kategorię problemów i kolosalne wyzwanie systemowe.  

Wreszcie fundamentalny problem odpowiedzialności, która w przypadku korzystania z nowoczesnych narzędzi sztucznej inteligencji staje się rozmyta. O tym dyskutowaliśmy szczególnie intensywnie. To są tylko wybrane pytania, na które prawo karne będzie musiało znaleźć odpowiedź. Im wcześniej, tym lepiej. 

ŁŚ: Rozwój modeli językowych jest niezwykle szybki, wobec czego trudno przewidzieć przyszłość. Jakie badania prowadzi Pan Doktor obecnie i jakie znaczenie mogą one mieć dla prawników? 

MŁ: Jest tak dużo czynników, że prognozowanie staje się ryzykownym przedsięwzięciem. W moich badaniach koncentruję się obecnie przede wszystkim na wpływie kognitywnym z wykorzystaniem algorytmów oraz na szeroko pojętych interakcjach społecznych z nowoczesnymi systemami. Interesuje mnie to, co te systemy robią z naszym sposobem myślenia, podejmowania decyzji, zapamiętywania i oceniania rzeczywistości.

W skrócie, chodzi o to jak zmieniają nasze procesy poznawcze. Drugim ważnym obszarem moich badań jest suwerenność technologiczna, czyli pytanie o to, na ile jako społeczeństwa i państwa zachowujemy realną kontrolę nad technologiami, od których jesteśmy coraz bardziej zależni.  

Podczas Festiwalu nawiązywaliśmy też do mojej książki ,,Przed waszą erą” (zobacz), która stara się zdiagnozować cały szereg problemów, jakie już mamy i jakie dopiero będziemy mieli ze sztuczną inteligencją. Dla prawników znaczenie tych badań wydaje mi się trudne do przecenienia. Jeśli sztuczna inteligencja realnie wpływa na nasze procesy poznawcze i na to, jak podejmujemy decyzje, to dotyka samego rdzenia pojęć, którymi operuje prawo karne, czyli świadomości, dobrowolności, zamiaru oraz zdolności rozpoznania znaczenia czynu.  

Prawnik, który chce odpowiedzialnie myśleć o winie i odpowiedzialności, musi rozumieć, jak AI oddziałuje na człowieka.  

Ponadto, należy zauważyć, że kwestia suwerenności technologicznej przekłada się wprost na pytania o jurysdykcję, o egzekwowalność prawa i o to, kto realnie odpowiada za skutki działania systemów projektowanych i kontrolowanych często poza zasięgiem naszego porządku prawnego.  

Ach, byłbym zapomniał, a mam jeszcze jeden wniosek pofestiwalowy. Kasy samoobsługowej nie da się oszukać. 

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Zdjęcie: KIPK 

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Dr Mateusz Łabuz dla Karne24.com: Szkoda czasu na filozoficzny spór o naturę AI pochodzi z serwisu Karne24.com.

Prof. dr hab. Magdalena Budyn-Kulik brała udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pani Profesor wzięła udział w dyskusji w ramach panelu Przestępstwa 2.0. 

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera. 

Łukasz Śliz: W swojej działalności naukowej badała Pani Profesor kwestię umyślności i nieumyślności. Czy w dobie AI i przestępstw popełnianych w Internecie, kiedy ciężko jest uchwycić ,,sprawcę”, nie mówiąc już o jego umyśle, te kategorie dotyczące strony podmiotowej są nadal potrzebne i aktualne?  

Magdalena Budyn-Kulik: Wiem, że może się to wydawać dziwne i sprzeczne z podstawowymi zasadami polskiego prawa karnego, ale ja w ogóle nie jestem zwolenniczką oparcia odpowiedzialności karnej na konieczności przypisania sprawcy strony podmiotowej. Nawet w przypadku sprawcy, tak jak go aktualnie rozumiemy, czyli człowieka pojawiają się znaczne problemy praktyczne. 

Ustalenie postaci strony podmiotowej jest bardzo trudne, a potwierdzenie tych ustaleń konkretnymi dowodami często niemożliwe lub mocno ograniczone. 

Nie widzę natomiast specyfiki związanej z tym problemem w odniesieniu do czynów zabronionych popełnianych przez człowieka w Internecie (hejt, prezentowanie patologicznych treści, kradzież tożsamości, zniesławienie, groźby karalne, namowa do samobójstwa, itp.), także tych związanych z wykorzystaniem AI.  

Kwestią otwartą pozostaje zaś doprowadzenie do realizacji znamion czynu zabronionego w wyniku zaprogramowania szeroko rozumianych tworów AI w sposób nieuwzględniający możliwości powstania określonego ryzyka dla dobra prawnego. Przykładem może być przypadek, gdy algorytm, na podstawie którego działa system automatycznego kierowania pojazdem wadliwie rozpoznaje sytuację drogową, w wyniku czego dochodzi do wypadku, w którym ktoś doznaje uszczerbku na zdrowiu lub ponosi śmierć. Problemem, jak mi się wydaje byłoby tu nie tyle samo przypisanie strony podmiotowej, co brak możliwości zastosowania tradycyjnych konstrukcji prawa karnego dotyczących sprawstwa, a niekiedy także brak typu czynu zabronionego który mógłby zostać przypisany w takiej sytuacji.  

ŁŚ: W trakcie trwania pierwszego panelu Festiwalu o temacie „Kodyfikacji od zera” pojawił się wątek częstych zmian w prawie karnym oraz pomysłu na ich zahamowanie. Czy widzi Pani Profesor jakieś możliwe rozwiązania w tym zakresie?  

MB-K: Jestem przeciwniczką pochopnego rozbudowywania katalogu typów czynów zabronionych, czyli wprowadzania do kodeksu karnego nowych przestępstw bez gruntownego przeanalizowania rzeczywistej potrzeby kryminalizowania danego zjawiska z oszacowaniem korzyści i kosztów, także tych społecznych. Uważam, że zawsze, gdy można to zrobić bez wypaczania podstawowego znaczenia pojęć użytych w przepisie, należy poszukać takiej ich interpretacji, która pozwoliłaby uwzględnić nowe zjawisko. 

Podkreślam jednak, że chodzi mi tylko o takie przypadki, gdy znaczenie danego pojęcia można rozciągnąć w sposób zgodny z zasadami języka polskiego, logiki i niestojący w sprzeczności z regułami wykładni stosowanej na gruncie prawa karnego.  

Wykładnia prawa karnego w dobie AI jest zadaniem dla dogmatyków i orzecznictwa. 

Osobiście widzę tu znaczącą rolę Sądu Najwyższego, który w wypowiedziach stanowiących odpowiedzi na pytania prawne lub w rozstrzygnięciach kasacyjnych ma możliwość kształtowania wykładni.  

Podczas drugiego panelu Festiwalu, w którym wzięłam udział, zastanawialiśmy się nad tym, czy potrzebny jest nowy typ przestępstwa, polegający na wykorzystaniu wizerunku nagiej osoby, ale wygenerowanej przez AI. Moim zdaniem „wizerunek nagiej osoby” nie musi być rzeczywistym odzwierciedleniem ciała jakiejś osoby. Jeżeli do wygenerowania takiego wizerunku użyto rzeczywistych zdjęć fragmentów ciała istniejącej osoby, pozwalających na jej identyfikację lub „rozebrano” przy pomocy AI prawdziwe zdjęcie, tworząc i utrwalając wizerunek bez zgody, to w takiej sytuacji zostają zrealizowane znamiona przestępstwa z art. 191a §1 k.k. Być może pomogłoby wprowadzenie definicji „osoby” do treści tego przepisu, ewentualnie do art. 115 k.k., zawierającego słowniczek wyrażeń ustawowych. 

Uważam jednak, że niekiedy wprowadzenie nowego przepisu może być potrzebne. We współczesnym społeczeństwie ponowoczesnym, czyli takim, w którym normy społeczne ulegają rozmyciu, współistnieje wiele systemów wartości często ze sobą sprzecznych, a nadrzędną zasadą staje się wyłącznie własny dobrostan, korzyść i niechęć do samoograniczania się. W tym kontekście wyraźne sformułowanie zakazu prawnego ma wartość informacyjną. Można taki zabieg uznać za swoisty rodzaj kryminalizacji symbolicznej, czy za odwołanie się do komunikacyjnej teorii kary.  

Jeżeli dane zjawisko jest szkodliwe społecznie, należy je wyeliminować z rzeczywistości społecznej.  

Nie można się przy tym oprzeć na powszechnie obowiązującym systemie aksjologicznym, którego przestrzeganie mogłoby doprowadzić do ukształtowania pożądanych modeli zachowania, ponieważ takowy aktualnie nie istnieje. Jedynym sposobem wymuszenia odpowiedniego zachowania staje się wprowadzenie zakazu. Ponieważ technologia AI i związane z jej funkcjonowaniem negatywne zjawiska społeczne są stosunkowo nowe, a jednocześnie cały czas dynamicznie się zmieniają, niełatwo jest sformułować przepis prawa karnego tak, żeby na pewno „chwytał” to, co powinno podlegać kryminalizacji, nie był nadmiernie szeroki, a jednocześnie, aby poza jego zakresem nie pozostawały ważne aspekty zakazywanego zjawiska. 

ŁŚ: W trakcie Festiwalu dyskusja dotyczyła również patostreamingu i porządku publicznego. Czy zdaniem Pani Profesor można powiedzieć, że porządek publiczny jako dobro prawne przeżywa swój „renesans” właśnie za sprawą Internetu i upowszechnienia przestępstw popełnianych w sieci lub z jej wykorzystaniem?   

MB-K: Nie zastanawiałam się nad tą kwestią wcześniej, ale dyskusje prowadzone podczas Festiwalu, sprawiły, że zaczęłam tę kwestię rozważać.  

Tak, wydaje mi się, że porządek publiczny zyskuje nowe życie.  

Do tej pory, co zresztą pojawiło się w wypowiedziach uczestników Festiwalu, porządek prawny traktowany był jako dobro mało dokładnie skonkretyzowane, a rozdział XXXII kodeksu karnego, mieszczący przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu pełnił funkcję zbioru typów czynów zabronionych, dla których nie było lepszego miejsca w kodeksie, ponieważ ich przedmiot ochrony trudno jednoznacznie określić. Ustawodawca konstruując nowy przepis, czyli art. 255b k.k. dotyczący patostreamingu, być może przypadkowo zaakcentował konieczność ochrony nie tylko indywidualnych pokrzywdzonych, ale właśnie dobra o charakterze ogólnospołecznym w postaci porządku publicznego.  

Społeczeństwa kultury Zachodu, a zatem także społeczeństwo polskie mają charakter indywidualistyczny. Jednostka nastawiona jest przede wszystkim na zaspakajanie własnych potrzeb i realizowanie osobistych interesów, nie przejawiając tym samym gotowości poświęcania ich dla dobra wspólnego. Tego typu egoistyczne postawy nasilają się w społeczeństwie ponowoczesnym. Jesteśmy świadkami eskalacji dylematów społecznych we wszystkich dziedzinach życia, ponieważ ludzie coraz częściej podejmują zachowania opłacalne dla jednostki, które stają się szkodliwe, jeśli podejmuje je większość.  

Podkreślenie znaczenia takiego dobra wspólnego, jakim jest porządek publiczny staje się szczególnie ważne w obecnych czasach.  

Gdyby udało się wprowadzić do świadomości większości społeczeństwa fakt, że takie dobro istnieje, podlega ochronie i należy powstrzymywać się od zachowań które są w to dobro wymierzone, być może niektóre szkodliwe zjawiska społeczne (jak patostreaming) jeśli nawet nie zniknęłyby całkowicie, to ich oddziaływanie znacząco mogłoby się zmniejszyć. Przestępstwa popełniane w Internecie często wydają się „bezosobowe”, a przez to mało szkodliwe. Tymczasem ze względu na powszechność korzystania z sieci i łatwość rozprzestrzeniania się informacji w niej umieszczanych, można w ten sposób wyrządzić szkody społeczne o zasięgu trudnym do oszacowania. 

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Zdjęcie: KIPK 

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. dr hab. Magdalena Budyn-Kulik dla Karne24.com: W Internecie można wyrządzić szkody trudne do oszacowania pochodzi z serwisu Karne24.com.

Prof. Jan Kulesza brał udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pan Profesor wziął udział w dyskusji w ramach panelu Kodyfikacja od zera. 

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera. 

Łukasz Śliz: Czy zdaniem Pana Profesora istnieje możliwość określenia jakie warunki muszą zaistnieć, by podjąć prace nad nową kodyfikacją karną? Czy teoria kryminalizacji może nam w tym pomóc?  

Jan Kulesza: Nie można powiedzieć, by dało się sformułować zespół okoliczności warunkujących podjęcie prac nad nową kodyfikacją karną. Mam na myśli okoliczności, które musiałyby zaistnieć łącznie albo w jakimś układzie, okoliczności, których istnienie należałoby stwierdzić. Nie mamy bogatego doświadczenia z kodyfikacjami karnymi, skoro obowiązująca jest dopiero trzecią. I dobrze. Natomiast należy przypomnieć, że powstanie każdej z nich wynikało ze szczególnego momentu historycznego – odzyskania niepodległości albo zmiany systemowej.  

Stwierdzenie, że pożądane byłoby przyjęcie nowej kodyfikacji, nie prowadzi, i nie powinno prowadzić, do jej szybkiego przyjęcia.  

Jeśli można by wskazać jakieś zwiastuny konieczności rozważenia całkowicie nowej ustawy, to są nimi takie nawarstwienie zmian, które znacznie utrudnia wymiar sprawiedliwości oraz takie zmiany ustrojowe czy społeczne, do których dostosowanie nie może nastąpić tylko w drodze nowelizacji obowiązującego Kodeksu. Żaden z nich nie występuje w obecnej sytuacji.  

Nawet części Kodeksu, które zostały rzeczywiście zepsute, można naprawić w drodze nowelizacji. 

Odpowiadając natomiast na drugą część pytania – funkcją teorii kryminalizacji, której jestem autorem, nie jest rozstrzyganie o zmianach w Kodeksie czy przyjmowaniu nowego. Jest ona w sposób nieuchronny oparta na konstytucyjnej klauzuli limitacyjnej, której funkcją jest powściąganie zapędów penalizacyjnych ustawodawcy. Elementem teorii umożliwiającym w sposób pośredni odpowiedź na zadane pytanie jest ten, który bazuje na warunku przydatności ingerencji.  

Przydatność wymaga zbadania czy narzędzie, po które sięga ustawodawca w ogóle nadaje się do osiągnięcia założonego celu.  

W tym zakresie szczególnie zmiany społeczne mogłyby wskazać, że w wielu sferach prawo karne utraciło swą funkcję kształtowania zachowań społecznych, co również powinno skłonić ustawodawcę do podjęcia działań ustawodawczych. Także w zakresie środków reakcji penalnej niekiedy trudno oprzeć się wrażeniu, że po prostu nie nadają się one do osiągnięcia takiego stanu życia społecznego, do którego dąży ustawodawca i samo społeczeństwo. Natomiast ma pewną moc prokryminalizacyjną w takich przypadkach, w których państwo nie wywiązuje się z nałożonego nań obowiązku zapewnienia właściwego poziomu ochrony praw i wolności jednostki, wynikającego z art. 30 Konstytucji. Nie przesądza jednak, czy ostatecznie kryminalizacja jest pożądana, a jeśli tak, w jakim zakresie. Chodzi jedynie o sygnał istnienia pewnej sfery doświadczającej zaniedbań ze strony władzy. 

ŁŚ: Dyskusja podczas Festiwalu dotyczyła również Przestępstw 2.0. Czy zdaniem Pana Profesora istnieje zjawisko społeczne, które wymaga uregulowania – od zera lub na nowo?   

JK: Nie podzielam powszechnej wiary w to, że jedyną reakcją państwa na przejawy patologii życia społecznego ma być ustanawianie wykroczeń, a najlepiej przestępstw i w ten sposób problem zostanie rozwiązany. To nie działa.  

Prawo karne stanowi narzędzie ostateczne, a nie pierwsze.  

Jest tak, że w niektórych sferach pierwotne funkcje prawa karnego uległy modyfikacji. Mam na myśli choćby cyberbezpieczeństwo – odpowiednie przepisy Kodeksu karnego pełnią praktycznie przede wszystkim funkcję legitymującą inne działania, pozakarne. Stanowią swoistą „podkładkę” prawną. Natomiast skala ścigania tych przestępstw pozostaje bez jakiegokolwiek związku ze skalą rzeczywistej formalnej realizacji ich znamion, ze względów oczywistych.  

Jest też tak, że niewątpliwie wprowadzenie karalności zachowania stanowi wyraz potępienia go przez społeczeństwo i może powściągać niektórych potencjalnych sprawców przed popełnieniem czynów zabronionych.  

Natomiast penalizacja nie oznacza, że niepożądane zjawisko zniknie. 

Prawo karne nie reguluje zjawisk społecznych – czyni to samo społeczeństwo. Prawo karne zawiera jedynie sankcje za niepodporządkowanie się regułom, które są względem niego pierwotne czasowo i logicznie. W Kodeksie karnym mogę wskazać raczej takie przepisy czy ich grupy, które nie tyle wymagają uregulowania sfery życia „na nowo”, ile zakres ich karalności należy ująć na nowo. Za przykład może posłużyć choćby obecne ujęcie art. 197 § 1 k.k., które jest legislacyjnym potworkiem.  

Podobnie system środków reakcji penalnej należałoby napisać całkowicie od początku. W obecnym kształcie zatraciła się swoboda sędziowskiego orzekania i odpowiednie przepisy przypominają raczej instrukcję obsługi jakiegoś urządzenia, a nie prawo stanowiące podstawę urzeczywistniania sprawiedliwości.  

Pragnę przypomnieć, że taki projekt „przepisania” na nowo znacznej części Kodeksu karnego został przedstawiony przez ówczesną Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego jesienią 2013 r. Jednak, nieomal bez dyskusji nad nim, został pogrzebany w atmosferze medialno-politycznej histerii nawet nie trafiwszy do Sejmu, ponieważ nie spodobało się kilka jego punktów. Było to demotywujące. Ba, parafrazując zdanie z opowiadania Sławomira Mrożka: „A ci, którzy to widzieli, opuścili się życiowo i stali się chuliganami. Podobno piją wódkę i tłuką szyby. W naprawę prawa karnego nie wierzą w ogóle”.  

Myślę, że postępowanie obecnej władzy z efektami pracy aktualnej Komisji Kodyfikacyjnej niewiarę w zmiany utwierdza.  

Natomiast takie maszkary, jak kodeksowa definicja nielegalnego wyścigu, którym jest też sam drift, przechodzą proces ustawodawczy bezproblemowo. To już nie śmieszy, lecz „tumani, przestrasza”. 

ŁŚ: Gdyby znalazł się Pan Profesor w sytuacji możliwości wprowadzenia jednej zmiany do obowiązującego Kodeksu Karnego, co by to było i z jakich powodów? 

JK: Wprowadziłbym odpowiedzialność karną sądowników za zbrodnię obrazy sprawiedliwości, o brzmieniu: art. 247a. Sędzia, ławnik lub prokurator, który przekraczając swe uprawnienie lub niedopełniając obowiązku wypacza prawo i wyrządza poważną szkodę sprawiedliwości, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Propozycja ta została sformułowana w 2013 r. w monografii Profesora Witolda Kuleszy (zobacz).  

Pojęcie niesprawiedliwego stosowania prawa jest tak samo stare, jak prawo i sędzia.  

Taką samą długą historię ma zagadnienie odpowiedzialności sędziego za wydanie wypaczającego prawo wyroku i drakońskie ukaranie podsądnego. W demokratycznym państwie prawnym zarówno władza ustawodawcza, jak i władza wykonawcza podlegają kontroli zewnętrznej sprawowanej przez trzecią władzę, jaką jest sądownictwo. Natomiast władza sądownicza zdana jest prawie całkowicie na samokontrolę, co jest zadaniem szczególnie trudnym do wykonania. 

Władza sądownicza występuje w roli sędziego we własnej sprawie, a więc w „sprawie sprawiedliwości.  

Istnieją historyczne, społeczne i prawno-dogmatyczne racje uzasadniające odpowiedzialność karną sędziów i prokuratorów za wypaczanie prawa w sposób, który obraża sprawiedliwość, czyniąc wyrok, w którego wydaniu współdziałają, sądową zbrodnią. Jest nią orzeczenie tak niesprawiedliwe, że zawarte w nim bezprawie, sprzeczne z elementarnym poczuciem sprawiedliwości, jest rozpoznawalne przez każdego, nie tylko prawnika. Niezawisłość sędziowska nie stanowi bowiem tylko konstytucyjnego przymiotu wyrokującego sędziego, lecz jest również gwarancją dla wszystkich obywateli stających przed sądami, respektowania ich praw człowieka i obywatela oraz przysługujących im wolności.  

Immunitet nie powinien zatem chronić sędziego czy prokuratora przed odpowiedzialnością, także karną, za wypaczanie prawa.  

Odpowiedni przepis funkcjonuje choćby w Niemczech, a w polskim systemie znajdziemy przykłady pokazujące jego zasadność. Polski Sąd Najwyższy w uchwale z 2007 r. uczynił nieodpowiedzialność sędziów i prokuratorów zasadą prawną w kontekście złamania zakazu retroaktywności prawa karnego w trakcie orzekania na podstawie dekretu o stanie wojennym (zobacz uchwałę). Jest to prawnicze horrendum – zaakceptowanie przez organ władzy sądowniczej o najwyższym autorytecie złamania jednej z podstawowych zasad prawa karnego, czyli lex retro non agit.  

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Zdjęcie: KIPK 

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. Jan Kulesza dla Karne24.com: Definicja nielegalnego wyścigu drogowego to maszkara pochodzi z serwisu Karne24.com.

O trudnościach związanych z przypisaniem odpowiedzialności karnej za działania sztucznej inteligencji i perspektywach rozwoju prawa karnego w tym obszarze mówi w wywiadzie dla portalu Karne24.com dr hab. Anna Błachnio-Parzych – profesor Akademii Leona Koźmińskiego w Warszawie oraz asystentka-specjalistka do spraw orzecznictwa w Izbie Karnej Sądu Najwyższego. 

Prof. Anna Błachnio-Parzych brała udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pani Profesor wzięła udział w dyskusji w ramach panelu 0-1-AI. 

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera. 

Łukasz Śliz: Chciałem zapytać Panią Profesor o wnioski z debaty podczas Festiwalu. Czy powinniśmy traktować sztuczną inteligencję jako zagrożenie, czy może wręcz przeciwnie? 

Anna Błachnio-Parzych: Powinniśmy ją postrzegać jako złożone zjawisko. Jej zastosowanie w wielu dziedzinach przynosi korzyści, ale jednocześnie stanowić może zagrożenie. AI jest w stanie przyśpieszyć pracę, wykonać niektóre zadania lepiej i sprawniej niż człowiek. Z drugiej strony, m.in. możliwość ,,zachowania się” sztucznej inteligencji w sposób nieprzewidziany przez jej twórców stanowić może zagrożenie dla dóbr prawnych. Nie będziemy wówczas w stanie przypisać odpowiedzialności karnej osobom zaangażowanym w proces powstawania, testowania, wdrażania i używania sztucznej inteligencji. Jest tak, ponieważ nie będziemy mogli wykazać po ich stronie możliwości przewidzenia tych konsekwencji ani relacji kauzalnej między ich zachowaniem a konsekwencjami spowodowanymi autonomiczną reakcją sztucznej inteligencji.  

Luka w odpowiedzialności karnej za konsekwencje wywołane autonomiczną reakcją sztucznej inteligencji jest nieunikniona.  

Reakcją na tę lukę nie może być jednak wprowadzenie odpowiedzialności absolutnej tych osób, co naruszałoby zasadę winy.  

ŁŚ: W problematyce penalizacji skutków działania sztucznej inteligencji jednym z głównych problemów pozostaje znalezienie konkretnego podmiotu, który powinien zostać pociągnięty do odpowiedzialności. Wobec tego jak ukarać osobę stojącą za AI?  

AB-P: Kolejnym problemem jest właśnie identyfikacja osoby odpowiedzialnej – tzw. many hands problem. Nawet gdyby możliwe było stwierdzenie w konkretnej sprawie, że przyczyną negatywnych konsekwencji wywołanych przez sztuczną inteligencję było umyślne albo nieumyślne zachowanie człowieka, to trudno jest go zidentyfikować. W każdy etap tworzenia, testowania oraz wdrażania sztucznej inteligencji zaangażowane są zespoły ludzi. Błędy mogą się kumulować, do ich powstania mogą przyczyniać się osoby trzecie. Mamy wówczas do czynienia z rozproszeniem odpowiedzialności.  

Co więcej, sztuczna inteligencja uczestniczy w procesie powstawania sztucznej inteligencji.  

To utrudnia identyfikację konkretnego człowieka lub grupy ludzi, którzy mogliby zostać pociągnięci do odpowiedzialności karnej. Pomocny w tym zakresie jest AI Act, czyli rozporządzenie unijne w sprawie sztucznej inteligencji przyjęte przez Parlament Europejski (zobacz tekst rozporządzenia). Określa ono obowiązki konkretnych podmiotów na poszczególnych etapach nie tylko tworzenia sztucznej inteligencji, ale także jej dalszego funkcjonowania. W literaturze proponowane są również rozwiązania wzorowane na różnych modelach tzw. odpowiedzialności zastępczej.  

W sytuacji, gdy człowiek nadzoruje sztuczną inteligencję (human-in-the-loop), odpowiada on za zaniechanie czynności nadzorczej. Konieczna jest jednak weryfikacja, czy ta konkretna osoba w danym stanie faktycznym była rzeczywiście w stanie – mając na uwadze cechy konkretnej sztucznej inteligencji – rozpoznać, kiedy aktualizuje się jej obowiązek oraz czy była w stanie właściwie zareagować. 

ŁŚ: W trakcie Festiwalu zwróciła Pani Profesor uwagę na zastępowanie reakcji karnej sankcjami administracyjnymi. W przypadku sprawców ,,ludzkich” w istocie mówimy cały czas o prawie karnym. A co z odpowiedzialnością platform? Weźmy niedawną ustawę o patostreamingu – jest skierowana na karanie twórców. Czy jednak nie powinny odpowiadać prawnie także platformy, a jeżeli tak to jak to uregulować?  

AB-P: Właściwą formą odpowiedzialności platform internetowych byłaby odpowiedzialność karna podmiotów zbiorowych. Pomimo tego, że obecnie w Polsce obowiązuje ustawa dotycząca tej odpowiedzialności, to jest ona praktycznie martwa.  

Wprowadzenie nowego modelu odpowiedzialności podmiotów zbiorowych mogłoby stanowić ważny instrument reakcji na zaniechania w zakresie tworzenia sztucznej inteligencji. 

 Chodzi tu głównie o platformy internetowe, ale także korporacje technologiczne tworzące produkty AI. Niektórzy wskazują wręcz tę odpowiedzialność jako najlepszy sposób rozwiązania wspomnianego wcześniej problemu rozproszenia odpowiedzialności za konsekwencje „zachowania” sztucznej inteligencji. 

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Zdjęcie: KIPK 

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. Anna Błachnio-Parzych dla Karne24.com: Nieprzewidywalność sztucznej inteligencji to zagrożenie dla dóbr prawnych. pochodzi z serwisu Karne24.com.

O wyzwaniach prawa karnego związanych z rozwojem nowych technologii i idących za tym zagrożeniach mówi w wywiadzie dla portalu Karne24.com dr hab. Wojciech Zalewski, prof. UG – dziekan Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego, członek Rady Głównej ds. Społecznej Readaptacji i Pomocy Skazanym. 

Prof. Wojciech Zalewski brał udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pan Profesor wziął udział w dyskusji w ramach panelu Przestępstwa 2.0. 

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera. 

Łukasz Śliz: Czy zdaniem Pana Profesora obecny Kodeks karny jest kodyfikacją na miarę naszych czasów – w sensie społecznym i kulturowym? Co ewentualnie należałoby w nim poprawić? 

Wojciech Zalewski: Polski Kodeks karny z 1997 roku był niewątpliwie jedną z ważniejszych i lepiej przygotowanych kodyfikacji całego okresu transformacji ustrojowej. Powstawał w określonym momencie historycznym, gdy po 1989 roku konieczne było odejście od rozwiązań właściwych państwu autorytarnemu i stworzenie nowoczesnego prawa karnego demokratycznego państwa prawnego. W tym sensie był to kodeks „na miarę czasu”, w którym powstał. 

Problem polega jednak na tym, że od tego czasu świat społeczny, kulturowy i technologiczny bardzo się zmienił, a sam kodeks był wielokrotnie nowelizowany. Nie zawsze były to zmiany wynikające ze spójnej wizji polityki karnej. Często miały charakter punktowy, reaktywny oraz podejmowany pod wpływem bieżących wydarzeń, emocji społecznych czy presji politycznej. W efekcie kodeks utracił część swojej pierwotnej systemowej przejrzystości.  

Dobre prawo karne powinno być stabilne, przewidywalne i oszczędne.  

Nie powinno być stale dopisywanym katalogiem reakcji na kolejne medialne zjawiska. 

Mam też wrażenie, że współczesne prawo karne stoi przed problemem głębszym niż tylko kwestia technicznych poprawek. Zmienia się bowiem samo rozumienie funkcji prawa karnego. Klasycznie prawo karne było przede wszystkim odpowiedzią na popełniony czyn. Chodziło o winę, odpowiedzialność, sprawiedliwą reakcję i ochronę podstawowych dóbr prawnych.  

Dziś coraz częściej prawo karne i cały system reakcji państwa przesuwają się w stronę zarządzania ryzykiem.  

Coraz mniej pytamy wyłącznie o to, jak sprawiedliwie ukarać za to, co już się wydarzyło, a coraz bardziej o to, jak przewidywać, monitorować i kontrolować przyszłe zagrożenia. 

To zjawisko określam w swoich badaniach mianem kontrologii. Chodzi o przesunięcie akcentu z kary na kontrolę – z odpowiedzialności za czyn na ocenę ryzyka, z refleksji nad przyczynami przestępczości na pytanie, jak sprawnie zarządzać zagrożeniem. Nie twierdzę, że kontrola jest niepotrzebna. Każde państwo musi dysponować mechanizmami zapobiegania przestępczości. Problem pojawia się wtedy, gdy kontrola zaczyna wypierać myślenie o człowieku, odpowiedzialności, przyczynach dewiacji i o granicach ingerencji państwa. 

Dlatego gdybym miał wskazać, co należałoby poprawić, powiedziałbym – mniej przypadkowych nowelizacji, więcej namysłu systemowego. Prawo karne musi reagować na nowe zjawiska, takie jak cyberprzestępczość, sztuczną inteligencję, deepfake’i, nowe formy oszustw czy naruszeń prywatności, ale nie powinno ulegać przekonaniu, że każdy problem społeczny wymaga natychmiastowej penalizacji. Kodeks karny nie może zastępować polityki społecznej, edukacji, odpowiedzialności platform cyfrowych ani mądrej regulacji administracyjnej. Powinien pozostać środkiem ostatecznym. 

ŁŚ: Naukowo zajmuje się Pan Profesor zderzeniem kary i kontroli wykonywanej przez państwo. Czy może Pan wyjaśnić na czym polega różnica między rozłożeniem akcentów na obie sfery? 

WZ: Różnica jest zasadnicza. Kara jest reakcją na czyn już popełniony. Zakłada, że człowiek ponosi odpowiedzialność za konkretne zachowanie, które można mu przypisać. W centrum klasycznego prawa karnego znajduje się więc czyn, wina, odpowiedzialność i proporcjonalna reakcja państwa. 

Kontrola ma inną logikę. Jest bardziej prospektywna, zwrócona ku przyszłości. Jej podstawowe pytanie brzmi nie tyle: „co sprawca zrobił?”, ile: „jakie ryzyko stwarza?” albo „jak można zapobiec przyszłemu zagrożeniu?”. W praktyce oznacza to rozwój monitoringu, dozoru elektronicznego, rejestrów, ocen ryzyka recydywy, algorytmów predykcyjnych, analiz danych i narzędzi sztucznej inteligencji.  

Coraz częściej wymiar sprawiedliwości chce nie tylko osądzać przeszłość, ale także przewidywać przyszłość. 

To przesunięcie jest jednym z najważniejszych procesów zachodzących we współczesnym prawie karnym i kryminologii. W drugiej połowie XX wieku doszło do kryzysu wiary w klasyczną resocjalizację i w możliwość jednoznacznego wyjaśnienia przyczyn przestępczości. W odpowiedzi zaczęto szukać metod bardziej praktycznych: mniej pytano „dlaczego ludzie popełniają przestępstwa?”, a bardziej „co działa?”. To doprowadziło do rozwoju podejścia menadżerskiego, aktuarialnego, opartego na ocenie ryzyka i zarządzaniu populacjami sprawców. 

Tylko że w tym miejscu pojawia się poważne niebezpieczeństwo.  

Technologie kontroli mogą być użyteczne, ale łatwo im przypisać zbyt dużą moc.  

Można uwierzyć, że skoro mamy więcej danych, więcej monitoringu i bardziej zaawansowane algorytmy, to automatycznie mamy też więcej bezpieczeństwa. Tymczasem to nie jest takie proste. System może być statystycznie skuteczny wobec dużych grup, a jednocześnie niesprawiedliwy wobec konkretnego człowieka. Ocena ryzyka zawsze niesie ryzyko błędu. 

ŁŚ: Wobec tego jakie mogą być zagrożenia wynikające ze zwiększenia przez państwo nacisku na kontrolę w obszarze prawa karnego? 

WZ: Zderzenie kary i kontroli jest zderzeniem dwóch wizji człowieka. W modelu kary człowiek jest podmiotem odpowiedzialności. W modelu czystej kontroli może stać się obiektem zarządzania, przypadkiem w systemie, nośnikiem ryzyka. To rodzi pytania nie tylko prawne, ale też etyczne i polityczne. Kto będzie kontrolował kontrolujących? Jak sprawdzić, czy systemy kontroli są rzetelne? Jak uniknąć sytuacji, w której dla poczucia bezpieczeństwa poświęcamy zbyt wiele wolności? 

Warto też zauważyć paradoks. Rozwój alternatyw dla więzienia, środków probacyjnych, dozoru czy sankcji wolnościowych miał ograniczać represję. Tymczasem badania pokazują, że bywa odwrotnie – zamiast zastępować więzienie, nowe formy kontroli często poszerzają sieć oddziaływania państwa. Coraz więcej osób trafia pod różnego rodzaju nadzór, nawet jeśli nie zmniejsza się przez to zasadniczo populacja więzienna. W kryminologii określa się to jako efekt net widening, czyli poszerzania sieci kontroli. 

Nie jestem przeciwnikiem kontroli jako takiej. Byłoby to nieracjonalne. Uważam jednak, że musimy zachować świadomość jej ograniczeń. Prawo karne nie powinno bezrefleksyjnie przechodzić od sprawiedliwości do efektywności, od odpowiedzialności do zarządzania, od człowieka do algorytmu. Technologia może wspierać wymiar sprawiedliwości, ale nie może zastąpić osądu, odpowiedzialności i humanistycznego wymiaru prawa. 

ŁŚ: Tendencja ustawodawcy to penalizacja zjawisk w Internecie. Co oprócz omówionego w trakcie Festiwalu problemu patostreamingu wymaga naszej uwagi w tym obszarze? A może w ogóle nie należy używać kodeksu karnego, by zarządzać netykietą? 

WZ: Internet nie jest przestrzenią wyłączoną spod prawa. Nie mam wątpliwości, że tam, gdzie w sieci dochodzi do rzeczywistego naruszenia dóbr prawnych, państwo powinno reagować. Dotyczy to zwłaszcza przemocy, wykorzystywania osób małoletnich, oszustw, gróźb, nawoływania do przestępstw, znęcania się czy naruszania prywatności. Patostreaming może być bardzo poważnym zjawiskiem, zwłaszcza gdy łączy się z przemocą, poniżaniem innych osób, demoralizacją nieletnich albo komercyjnym wykorzystywaniem patologicznych zachowań. 

Jednocześnie byłbym ostrożny wobec przekonania, że na każde nowe zjawisko internetowe należy natychmiast odpowiadać nowym typem przestępstwa.  

Prawo karne nie powinno służyć do zarządzania netykietą.  

Nie jest też kodeksem dobrego wychowania w Internecie. Ma chronić podstawowe dobra prawne, a nie regulować wszystkie zachowania niekulturalne, wulgarne, głupie czy społecznie szkodliwe w sensie potocznym. 

W przypadku Internetu szczególnie łatwo o penalny populizm. Pojawia się nowe zjawisko, budzi społeczne oburzenie, media pokazują drastyczne przykłady, a ustawodawca chce szybko udowodnić, że reaguje. Tyle że szybka reakcja nie zawsze oznacza dobrą reakcję. Czasem skuteczniejsze będą instrumenty prawa cywilnego, administracyjnego, regulacje dotyczące platform internetowych, odpowiedzialność dostawców usług, sprawne procedury usuwania treści, edukacja medialna i cyfrowa, a także wsparcie rodziców, szkół i organizacji społecznych. 

Największym wyzwaniem najbliższych lat może nie być już sam patostreaming w znanej nam formie, ale zjawiska związane z generatywną sztuczną inteligencją. Deepfake’i, fałszywe nagrania, podszywanie się pod inne osoby, zautomatyzowana dezinformacja, manipulowanie obrazem i głosem – to wszystko może naruszać dobra osobiste, prywatność, bezpieczeństwo obrotu prawnego, a nawet proces demokratyczny. Tutaj rzeczywiście konieczna będzie poważna refleksja nad granicami odpowiedzialności prawnej. 

ŁŚ: Czy problem odpowiedzialności karnej za przestępstwa związane z nowymi technologiami łączy się ze wspomnianym przez Pana Profesora naciskiem na kontrolę w obszarze prawnokarnym? 

WZ:  

Internet kusi państwo do rozbudowy kontroli.  

Skoro wszystko zostawia ślad cyfrowy, łatwo uznać, że należy więcej monitorować, więcej przewidywać, więcej automatyzować. Ale to prowadzi nas z powrotem do podstawowego pytania kontrologii– czy większa kontrola rzeczywiście rozwiązuje problem, czy tylko tworzy poczucie bezpieczeństwa? Można przecież zbudować system bardzo rozbudowanego nadzoru, który będzie kosztowny, ingerencyjny i wcale niekoniecznie skuteczny. 

Dlatego w odniesieniu do patostreamingu i innych zjawisk internetowych opowiadałbym się za zasadą proporcjonalności. Prawo karne – tak, ale tylko tam, gdzie mamy do czynienia z realnym naruszeniem istotnych dóbr prawnych, a nie gdy chodzi jedynie o próbę karnego wymuszenia kultury debaty czy dobrych manier w sieci. Państwo powinno chronić obywateli przed przemocą, wykorzystywaniem i manipulacją, ale nie powinno budować systemu powszechnej cyfrowej kontroli pod pretekstem walki z patologiami Internetu. 

Można powiedzieć szerzej: XX wiek był w dużej mierze wiekiem wiary w karę.  

XXI wiek staje się wiekiem wiary w kontrolę.  

Moim zdaniem najważniejsze pytanie na przyszłość brzmi nie tylko: „jak karać?”, ale również: „jak kontrolować kontrolę?” I co może konkretniejsze: „jak kontrolować kontrolerów?”. To pytanie będzie coraz ważniejsze wraz z rozwojem sztucznej inteligencji, analizy danych i cyfrowych narzędzi nadzoru. Prawo karne powinno chronić społeczeństwo, ale nie może stać się narzędziem nieograniczonego zarządzania ludzkimi zachowaniami. 

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Zdjęcie: KIPK 

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. Wojciech Zalewski dla Karne24.com: W przypadku Internetu szczególnie łatwo o penalny populizm pochodzi z serwisu Karne24.com.

Prof. Olga Sitarz brała udział w FESTIWALU PRAWO KARNE: OD ZERA, który odbył się 12 czerwca 2026 roku w Krakowie. W trakcie wydarzenia Pani Profesor wzięła udział w dyskusji w ramach panelu Kodyfikacja od zera.

• Zobacz: Festiwal Prawo Karne: Od Zera.

Łukasz Śliz: Pani Profesor, gdyby mogła Pani zdecydować o tym czy w tym momencie należy stworzyć nowy Kodeks karny – jaka byłaby Pani decyzja i dlaczego?

Olga Sitarz: Tworzenie kodyfikacji karnej to praca na długie lata. Już sam ten fakt nie pozwala na postawienie tezy, że w tym momencie należy stworzyć nowy Kodeks karny. Z pewnością jednak nadszedł już czas, aby pytania o nowy kodeks zacząć stawiać.

Wydaje się, że zagadnienia, do których odnosiła się Komisja Kodyfikacyjna z 1919 roku i które przesądzała, ponownie stały się kwestią otwartą. Założenia aksjologiczne oraz ideowe albo się zdezaktualizowały albo zostały wypaczone poprzez kolejne nowelizacje. Wystarczy przywołać zasadę czynu, która stanowić ma punkt wyjściowy naszego systemu prawa karnego.

Jednak coraz szerszy katalog środków (również karnych) o charakterze zabezpieczającym, obostrzenia o charakterze podmiotowym oraz kryminalizacja na dalekim przedpolu naruszenia dobra prawnego świadczą o tym, że coraz mocniej przenikają do systemu elementy prawa karnego sprawcy. Przyszedł czas na szeroką dyskusję na ten temat, połączoną z dyskusją o funkcje i cele prawa karnego w dzisiejszych realiach społecznych i politycznych. Chciałam zaznaczyć, że nie chodzi tylko o tzw. politykę krajową, chociaż ma ona bardzo silny wpływ na kształt poszczególnych regulacji.

Drugą kwestią jest dyskusja o dobrach prawnych, ale co istotniejsze – o rozstrzyganiu kolizji między nimi na poziomie abstrakcyjnym.

Mam przekonanie, że człowiek XXI wieku stale jest na kursie kolizyjnym z dobrami prawnymi innych podmiotów.

Przyczyną tego stanu rzeczy jest nasza wzrastająca aktywność w rozmaitych sferach życia, w kontekście zarówno indywidualnym i zbiorowym. Musimy podjąć próbę odpowiedzi na pytanie, czy możliwe jest zbudowanie katalogu dóbr uporządkowanego hierarchicznie.

Trzecim ważnym zagadnieniem, przed konstrukcją nowego prawa karnego jest zdiagnozowanie możliwości rozwiązywania problemów społecznych narzędziami pozakarnymi. Należy zastanowić się, czy jest możliwe skuteczne zastosowanie innych polityk dla ograniczania różnych patologii społecznych. Bez ustalenia realności zasady ultima ratio prawa karnego trudno jest zbudować nowoczesny kodeks karny, który byłby odporny na wpływy populizmu penalnego.

ŁŚ: W trakcie Festiwalu dyskusja dotyczyła również Przestępstw 2.0. Patrząc na to zagadnienie z drugiej strony, czy zdaniem Pani Profesor jakieś przepisy wymagają wyzerowania, usunięcia? 

OS: Gdybym miała wskazać przepisy, które należałoby usunąć w pierwszej kolejności, wybrałabym te, które są jednocześnie aksjologicznie błędne i nieskuteczne z punktu widzenia polityki karnej. Pierwszym z nich jest przepis art. 10 § 2a k.k., która pozwala na pociąganie do odpowiedzialności karnej oraz w konsekwencji orzeczenie kary pozbawienia wolności wobec dziecka, które ukończyło 14 lat. Rozwiązanie to pozostaje w sprzeczności z ustaleniami psychologii rozwojowej i nie realizuje podstawowych celów kary. Trudno bowiem sobie wyobrazić realizację prewencji indywidualnej i generalnej. 

Drugim trudnym do zaakceptowania przepisem jest regulacja art. 77 § 3 i 4 k.k, ponieważ:

zakaz warunkowego zwolnienia z odbycia reszty kary pozbawienia wolności jest rozwiązaniem odbierającym skazanemu cień nadziei i motywacji.

Jednak co istotne, z psychologicznego punktu widzenia rozwiązanie takie jest całkowicie bezzasadne – żaden bowiem sąd, ani biegły nie jest w stanie odpowiedzialnie stwierdzić, że oskarżony, który właśnie zostaje skazany za kilkadziesiąt lat będzie stanowił zagrożenie „dla życia, zdrowia, wolności lub wolności seksualnej innych osób”. Taką ocenę można formułować wtedy, gdy sprawca odbył te pierwsze kilkadziesiąt lat kary pozbawienia wolności.

Trzecim przepisem, który należy usunąć jest typ uprzywilejowany z art. 149 k.k. dotyczący dzieciobójstwa, pozwalający na ukaranie matki zabijającej własne dziecko w okresie porodu karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy (przy zastosowaniu art. 37a k.k. – karą grzywny lub ograniczenia wolności). Nie można oczywiście tracić z pola widzenia potencjalnych zaburzeń psychicznych matki (pojawiających się w czasie ciąży, porodu czy połogu), które uwzględnione powinny być na płaszczyźnie winy poprzez konstrukcję art. 31 k.k. Jednak w świetle badań takie sytuacje zdarzają się niezwykle rzadko. Z kryminologicznego punktu widzenia tzw. dzieciobójstwo to zabijanie dzieci niechcianych, których pojawienie oznacza trudne do przezwyciężenia problemy ekonomiczne, zawodowe, osobiste. Stawiana jest teza, którą uważam za trudną do obalenia, iż typizacja wprowadzająca typ uprzywilejowany z tak daleko idącym złagodzeniem kary stanowi systemową dyskryminację dzieci w pierwszych godzinach życia.

Trudno mi też pogodzić się z przepisami dotyczącymi aborcji. Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego usuwające dwie przesłanki legalnego przerywania ciąży (tzw. społeczną i embriopatologiczną) uważam za błędne i nieuzasadnione.

Ponadto przepisy dotyczące aborcji są niespójne aksjologicznie.

Uważam tak, ponieważ moim zdaniem trudno uzasadnić wprowadzenie typu kwalifikowanego przestępstwa aborcji z uwagi na fakt, że dziecko poczęte osiągnęło zdolność do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej. Przepisy aborcyjne są ponadto niespójne z przepisami ustawy o leczeniu niepłodności. Warto w tym miejscu przywołać art. 83 tej ustawy, który przewiduje karę za niszczenie zarodka, powstałego w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji o ile zarodek ten jest zdolny do prawidłowego rozwoju.

Wymienione przepisy łączy jedno – są to przepisy, które w mojej ocenie nie wynikają z racjonalnej polityki karnej, lecz odchodzą od podstawowych zasad, na których powinno opierać się prawo karne państwa demokratycznego.

ŁŚ: W celu kodyfikacji Przestępstw 2.0, najpierw należy zidentyfikować dobra prawne, które w ten sposób chcemy ochronić. Czy w obecnych czasach postępu technologicznego i dużych zmian społecznych, pojawiły się jakieś nowe dobra prawne, które aktualnie nie są uwzględnione?

OS: Wydaje się, że współczesny katalog dóbr prawnych operuje tak szerokimi pojęciami, że w zasadzie nie tyle dodajemy nowe dobra prawne, co uszczegóławiamy (konkretyzujemy) je w ramach już istniejących. Tymi bazowymi dobrami są wolność i prywatność. Wymogi legislacyjne nie pozwalają oczywiście skryminalizować wszystkich naruszeń wolności i prywatności innych podmiotów. Stąd nowe typizacje, uwzględniające nowe aspekty tych wymienionych dóbr i co ważniejsze – nowe sposoby ich naruszeń. Natomiast chętnie zwróciłabym uwagę na nieco odrębny problem naszych czasów, czyli stopień intensywności narażenia uruchamiający reakcję prawnokarną. Wydaje się, że wiele nowych typizacji, których ratio legis stanowią nowe dobra prawne to zachowania towarzyszące nam od tysiącleci, ale tolerowane, chociaż nie zawsze akceptowane.

 Wiele dzisiejszych postaci penalizowanej przemocy było brutalną rzeczywistością w przeszłości.

Dzisiaj nie chcemy się na to godzić. Nasza wrażliwość indywidualna i społeczna nie pozwala na takie naruszenia. Obniża się próg intensywności naruszeń naszych dóbr uzasadniający tworzenie nowych typizacji, a wraz z nią zmienia się standard ochrony.

Rozmawiał: Łukasz Śliz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie: KIPK

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. Olga Sitarz dla Karne24.com: Nadszedł czas, by zacząć stawiać pytania o nowy Kodeks karny pochodzi z serwisu Karne24.com.