Kogo chronimy?

W art. 197 § 3 k.k. ustawodawca stworzył zamknięty katalog przypadków skutkujących wyższą karą. Obejmuje on m.in.: zgwałcenie kobiety ciężarnej, zgwałcenie małoletniego poniżej 15 roku życia, zgwałcenie przy użyciu broni palnej, zgwałcenie kazirodcze, zgwałcenie wspólnie z inną osobą, zgwałcenie z utrwaleniem obrazu lub dźwięku z przebiegu czynu. Jakie konkretne motywacje stały za wprowadzeniem tak szczegółowych opisów przestępstw? W uzasadnieniu nowelizacji podnoszono, że celem zmian jest wzmocnienie funkcji ochronnej prawa karnego poprzez zwiększenie ochrony szczególnie zagrożonych osób. Zasadne staje się pytanie, dlaczego ustawodawca ograniczył się wyłącznie do tych podmiotów i okoliczności?

Przecież szczególnie bezradnymi ofiarami są także:

•  osoby w podeszłym wieku,
• osoby z niepełnosprawnością intelektualną i ruchową
• osoby uzależnione od sprawcy finansowo.

 Dodatkowo można wyliczać okoliczności, w których spotęgowane jest cierpienie ofiar:

• czyn motywowany orientacją seksualną ofiary,
• zgwałcenie przy obecności partnera lub dziecka,
• zgwałcenie przez funkcjonariusza publicznego,
• zgwałcenie przy użyciu zwierzęcia.

Powyższe przykłady pokazują, że ustawodawca nie jest w stanie przewidzieć wszystkich stanów faktycznych, które zdarzają się w rzeczywistości, a kazuistyczne przykłady można mnożyć bez końca. 

Skutki kazuistyki

Obecny, kazuistyczny stan prawny niesie za sobą dalsze konsekwencje. Skoro typy kwalifikowane zostały uregulowane w tak drobiazgowy sposób, to ustawa nie przewidziała zwiększonej ochrony dla podmiotów o innych właściwościach szczególnych.

W połączeniu z istnieniem tzw. typów metakwalifikowanych (art. 197 § 4-5 k.k.) doszło de facto do zawężenia, a nie rozszerzenia zakresu ochrony ofiar.

Mechanizm ten uwidacznia art. 197 § 4 k.k. Przepis ten penalizuje m.in zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem, które to zagrożone jest karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 5 lat albo karze dożywotniego pozbawienia wolności. Skoro ten czyn jest karany surowiej, można wysunąć wniosek, że na poziomie abstrakcyjnym charakteryzuje się wyższym stopniem społecznej szkodliwości niż zgwałcenia opisane w art. 197 § 3 k.k. Rodzi to poważne problemy interpretacyjne.

Zgodnie z założeniem racjonalnego ustawodawcy oraz zakazem wykładni rozszerzającej na niekorzyść sprawcy, zwiększonej ochronie podlegają wyłącznie sytuacje wprost wymienione w art. 197 § 3-5 k.k. A contrario zgwałceniem kwalifikowanym z art. 197 § 3 k.k. nie może być zgwałcenie osoby w podeszłym wieku czy zgwałcenie osoby niepełnosprawnej.

Być może zgwałcenie wspomnianych osób mogłoby wyczerpywać znamiona szczególnego okrucieństwa z art. 197 § 4 k.k., jednak należy pamiętać, że sędziowie ze względu na wyższe zagrożenie ustawowe karą w tym przepisie, będą po tę kwalifikację sięgać znacznie ostrożniej.

Na gruncie poprzedniego stanu prawnego sytuacja była mniej skomplikowana. Brak kazuistycznych wyliczeń pozwalał sędziom na swobodne stosowanie pojemnej klauzuli szczególnego okrucieństwa. Sprawiało to, że mimo iż zgwałcenie kobiety ciężarnej nie było odrębnym typem kwalifikowanym, to takie przestępstwa często było kwalifikowane jako zgwałcenia ze szczególnym okrucieństwem.

Obecnie, poprzez nadmierną kazuistykę sądy w dużej mierze zostały pozbawione elastyczności.

Opisany mechanizm niesie za sobą dalsze konsekwencje. Jeśli w przyszłości dojdzie do drastycznego zdarzenia, które nie wypełni znamion przestępstwa z art. 197 § 3 k.k., a jednocześnie nie zostanie zakwalifikowany przez sąd jako zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem, istnieje ryzyko, że zostanie zaproponowany kolejny, wąski typ kwalifikowany zgwałcenia. To klasyczny przykład populizmu penalnego, w którym prawo konstruowane jest pod wpływem emocji wywołanych przez głośną, medialną tragedię.Taki sposób tworzenia przepisów nie ma nic wspólnego z rzetelną i naukową dyskusją, która powinna poprzedzać nowelizację kodeksu karnego. W efekcie kazuistyka rodzi kazuistykę.

Populistyczne błędne koło

W nauce prawa karnego przyjmuje się, że wprowadzanie nowych typów kwalifikowanych powinno być uzasadnione m.in powszechnością określonego sposobu działania sprawców lub wysoką częstotliwością występowania przestępstwa w typie podstawowym. Tymczasem dostępne dane udowadniają, że te powody nie są spełnione. Liczba przestępstw z art 197 § 3 i § 4 k.k. systematycznie spada. W 1999 r. liczba takich czynów wynosiła 289, podczas gdy w 2009 r. liczba ta spadła do 109.

Co więcej, nieustanne tworzenie kazuistycznych przepisów zawęża zakres zgwałcenia w typie podstawowym. Skutkuje to tym, że więcej przypadków zgwałceń wpada w kategorie typów kwalifikowanych. Przez zmiany legislacyjne może dojść do większej ilości skazań z art. 197 § 3 – 5 k.k. W dobie populizmu penalnego istnieje zagrożenie, że taki pozorny wzrost statystyczny będzie wykorzystywany do podsycenia poczucia zagrożenia w społeczeństwie. A to posłuży jako pretekst do tworzenia kolejnych, kazuistycznych nowelizacji.

Opracował Kacper Hejnar – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Pułapka kazuistyki. Dlaczego ustawodawca tylko pozornie chroni ofiary zgwałceń? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Jednym z podstawowych problemów jest stosowanie przez sądy tzw. „oporowej” interpretacji znamion przestępstwa zgwałcenia. Zgodnie z nią, opór wobec działań sprawcy stawiany przez ofiarę i jego przełamanie przez sprawcę jest konstytutywnym elementem przemocy, a więc jednego z niedozwolonych sposobów doprowadzania do stosunku seksualnego. W konsekwencji, wobec braku zamanifestowania oporu, niemożliwe jest przypisanie sprawcy odpowiedzialności karnej. Mimo krytyki takiego podejścia także przez Sąd Najwyższy, wciąż występuje ono w praktyce.

Rozwiązaniem może być proponowana przez Łukasza Kraja zmiana definicji przestępstwa zgwałcenia.

• Zobacz: Ł. Kraj, Alternatywna definicja przestępstwa zgwałcenia, Państwo i Prawo 2026, nr 1, s. 56-71.

Proponowana przez autora definicja sprowadza się do umieszczenia w przepisie art. 197 kodeksu karnego zwrotu „kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, niezależnie od jakiejkolwiek formy sprzeciwu bądź jego braku, podlega karze…”.

Opór nie jest warunkiem przemocy

Problemów z „oporową” interpretacją definicji przestępstwa zgwałcenia jest kilka. Pierwszym z nich jest fakt, że nie znajduje ona żadnego oparcia w brzmieniu kodeksu karnego. Przepis art. 197 k.k. nie wspomina o konieczności przełamania oporu przez sprawcę. Oczywiście, w sytuacji, gdy opór ofiary występuje dużo łatwiej jest udowodnić wystąpienie przemocy. Przełamywaniu oporu towarzyszą najczęściej obrażenia ciała, ślady walki, uszkodzenia ubrania czy ślady DNA. Czynniki te stanowią dowody, których przedstawienie w sądzie znacząco ułatwi skazanie sprawcy.

Trudności dowodowe jakie mogą pojawić się w przypadku braku wystąpienia oporu i jego przełamania, nie mogą jednak prowadzić do wniosku, że sam opór jest warunkiem koniecznym do realizacji znamienia „przemocy”.

W treści przepisu brak jest bowiem jakichkolwiek przesłanek do przyjęcia takiego wniosku.

Niespójność w kodeksie

Argumentów za odrzuceniem interpretacji pojęcia „przemoc” odnoszącej się do oporu ofiary dostarcza także porównanie artykułu 197 z innymi przepisami kodeksu karnego. Przestępstwem sprowadzającym się do użycia przemocy celem doprowadzenia ofiary do niekorzystnego dla niej rozporządzenia jej dobrem prawnym (w tym przypadku mieniem) jest także rozbój z art. 280 k.k. W przypadku tego czynu zabronionego przyjmuje się, że wystąpienie oporu ofiary nie jest konieczne do uznania, że doszło do przestępstwa. Przyjęcie „oporowej” koncepcji zgwałcenia wprowadziłoby zatem niespójności wewnątrz samego kodeksu karnego. Prowadziłoby to do sytuacji, w której zbliżone do siebie znamiona czynów zabronionych rozumiane byłyby w zupełnie inny sposób.

Ponadto, wartość dobra prawnego w postaci wolności seksualnej jest większa niż w przypadku mienia, więc logiczne wydaje się przyjęcie interpretacji chroniących ofiarę zgwałcenia w większym stopniu.

Kierunek wyznaczony przez prawo międzynarodowe

Kolejnym problemem związanym z „oporową” koncepcją zgwałcenia jest międzynarodowy kontekst omawianego przepisu. Tzw. konwencja stambulska, czyli ratyfikowana przez Polskę umowa międzynarodowa, nakłada na państwa strony obowiązek adaptacji swoich regulacji dot. przestępstwa zgwałcenia w ten sposób, by były one oparte o model koncepcji „tak znaczy tak”. Zgodnie z tą koncepcją, zgwałcenie ma miejsce, gdy sprawca podejmuje aktywność seksualną bez zgody drugiej osoby, a nie jedynie w przypadku przełamania jej sprzeciwu.

Nie będzie zatem kontrowersyjne stwierdzenie, że „oporowe” rozumienie przemocy sprzeczne jest z koncepcją „tak znaczy tak”.

To zgoda, a nie opór lub jego brak, stoją w centrum zakładanej przez konwencję stambulską koncepcji.

Wyeliminowanie z praktyki orzeczniczej koncepcji „oporowej” przybliży Polskę do realizacji obowiązków wynikających z prawa międzynarodowego.

Wyjaśnianie przepisu

Propozycja zmiany przepisu przedstawiona przez Ł. Kraja sprowadza się do dodania do treści przepisu tzw. znamienia wyjaśniającego o treści „niezależnie od jakiejkolwiek formy sprzeciwu bądź jego braku”. Znamię wyjaśniające to taki element przepisu, który w przeciwieństwie do znamion właściwych nie określa jakie zachowanie jest przestępstwem, a jakie nie – precyzuje ono za to jak należy interpretować właściwe znamiona danego czynu zabronionego. Oznacza to, że organ stosujący prawo nie dokonuje subsumpcji zachowania sprawcy pod takie znamię, a jedynie używa go, by poprawnie zinterpretować pozostałe elementy przepisu. W przypadku analizowanego przestępstwa, funkcją znamienia wyjaśniającego jest doprowadzenie do prawidłowej interpretacji znamienia „przemoc”.

Posłużenie się znamieniem wyjaśniającym jest dobrym pomysłem szczególnie dlatego, że to właśnie błędna wykładnia przepisu, a nie sam zestaw znamion właściwych jest przyczyną omówionych powyżej problemów. Sam katalog zachowań sprawcy jest wystarczająco szeroki, by odpowiedzieć na potrzeby praktyki i brak jest konieczności jego poszerzania.

Przemoc bez dodatków

Zmiana proponowana przez Ł. Kraja ma kilka plusów. Po pierwsze, wystąpienie oporu fizycznego lub innej formy sprzeciwu ofiary wobec działań sprawcy stałoby się okolicznością irrelewantną dla organów ścigania oraz sądów. Przemoc w rozumieniu Kodeksu karnego to oddziaływanie siłą fizyczną na osobę lub rzecz w celu przymuszenia osoby do konkretnego działania, zaniechania lub znoszenia. Przyjęcie nowej wersji przepisu sprawiłoby, że niemożliwym stałoby się dodawanie do tej definicji dodatkowych elementów odnoszących się do przełamywania oporu ofiary. W konsekwencji niemożliwe stałoby się także argumentowanie, że brak wystąpienia oporu oznacza, że przemoc nie wystąpiła i w konsekwencji czyn nie wypełnia znamion przestępstwa.

Ponieważ okoliczność wystąpienia sprzeciwu ofiary lub jego braku stałaby się bez znaczenia dla postępowania karnego, zmiana przepisu oszczędziłaby także ofiarom wielu upokarzających pytań o ich zachowanie, takich jak np. „czy ofiara płakała” albo „czy swoim zachowaniem nie wyraziła przypadkiem zgody na obcowanie płciowe”. Propozycja stanowi przeniesienie środka ciężkości z działania ofiary (dowodzenie czy opór wystąpił czy nie), na działanie sprawcy (dowodzenie, czy doszło do zastosowania przemocy czy nie).

Przyjęcie zmienionej wersji przepisu doprowadziłoby także do zwiększenia komunikatywności tekstu ustawy, która stałaby się tym samym bardziej zrozumiała dla obywateli i organów ścigania, np. Policji. Jasność prawa nie tylko stanowi wartość samą w sobie, ale jest także jedynym sposobem na uniknięcie błędów w jego stosowaniu.

Propozycja Ł. Kraja wydaje się także bardziej kompromisowa niż obecne brzmienie kodeksu karnego, któremu towarzyszyły liczne kontrowersje i wątpliwości odnoszące się do gwarancji procesowych w trakcie jego przyjmowania. Może to prowadzić do lepszej społecznej recepcji nowelizacji ustawy.

Podsumowanie

Poważnym problemem praktyki orzeczniczej w Polsce jest stosowanie tzw. koncepcji oporowej, zgodnie z którą do stwierdzenia wystąpienia przemocy, która jest jednym ze znamion przestępstwa zgwałcenia, konieczne jest przełamanie oporu ofiary przez sprawcę.

Przyjęta w 2025 r. nowelizacja kodeksu karnego nie stanowi gwarancji rozwiązania tego problemu. Wobec tego konieczne wydaje się wprowadzenie definicji zgwałcenia, która wprost uniemożliwia sądom zastosowanie koncepcji oporowej. Dobrym rozwiązaniem jest dodanie do przepisu penalizującego zgwałcenie dodatkowego znamienia wyjaśniającego o treści „niezależnie od jakiegokolwiek sprzeciwu bądź jego braku”. Doprowadzi to do wyeliminowania błędnej praktyki orzeczniczej, co przysłuży się to lepszej ochronie ofiar, a także uczyni zadość przepisom prawa materialnego.

Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Alternatywna wizja przestępstwa zgwałcenia w Państwie i Prawie: lepiej pojęcie wyjaśnić, niż zmieniać pochodzi z serwisu Karne24.com.

Interpretacja pojęcia „podstęp”, którym posługuje się ustawodawca w treści artykułu 197 kodeksu karnego wywołuje spore kontrowersje. Niejasne jest bowiem, czego ma dotyczyć wprowadzenie partnera w błąd, by stosunek seksualny uznany został za zgwałcenie.

Michał Grudecki proponuje przyjęcie szerokiej interpretacji pojęcia podstępu. Sugeruje, że termin ten powinien oznaczać wprowadzenie partnera w błąd co do każdej istotnej dla niego okoliczności, która motywuje do podjęcia stosunku seksualnego.

• Zobacz: M. Grudecki, O podstępie przy zgwałceniu raz jeszcze, Studia Prawnoustrojowe 2025, nr 70, s. 123-133.

Niejednoznaczne pojęcie podstępu

Nowatorskość przyjętego przez M. Grudeckiego poglądu polega na tym że do tej pory dominującym sposobem rozumienia pojęcia podstępu było tzw. podejście wąskie, zgodnie z którym podstępem w rozumieniu art. 197 kk było jedynie wprowadzenie partnera seksualnego w błąd co do charakteru samego stosunku lub co do tożsamości osoby w nim uczestniczącej.

Grudecki natomiast proponuje podejście szerokie, zgodnie z którym podstępem w rozumieniu art. 197 kk będzie doprowadzenie do stosunku seksualnego za pomocą wprowadzenia w błąd także co do innych okoliczności niż te wskazane powyżej, o ile stanowią one przesłankę motywacyjną do zaangażowania się w stosunek seksualny.

Przykładem dobrze ilustrującym różnicę pomiędzy opisanymi wyżej poglądami jest sytuacja, w której prostytutka podejmuje aktywność seksualną z klientem pod warunkiem dokonania przez niego opłaty, choć ten od samego początku nie ma zamiaru jej zapłacić, o czym nie informuje kobiety.

Przyjmując pogląd pierwszy, należałoby uznać, że opisywane zdarzenie nie mieści się w zakresie artykułu 197 kk, gdyż wprowadzenie prostytutki w błąd nie dotyczyło samej natury stosunku (kobieta wiedziała, że podejmowane przez nią działanie ma charakter seksualny) ani tożsamości klienta (który jej nie ukrywał), a jedynie zamiaru zapłaty umówionej kwoty. Zgodnie z poglądem szerokim natomiast, otrzymanie wynagrodzenia stanowiło kluczowy czynnik warunkujący wyrażenie przez prostytutkę zgody na stosunek seksualny, zatem wprowadzenie jej w błąd co do zamiaru zapłacenia jest równocześnie uzyskaniem tej zgody za pomocą podstępu, co stanowi czyn zabroniony z art. 197 kk.

Człowiek człowiekowi nierówny

Grudecki podaje szereg argumentów za przyjęciem rozumienia szerokiego. Pierwszym z nich jest charakter chronionego dobra prawnego. Wolność seksualna jest jednym z najbardziej „osobistych” dóbr chronionych przez kodeks karny. Oznacza to, że każda jednostka może przywiązywać różną wagę do określonych czynników przy podejmowaniu decyzji o angażowaniu się w aktywność seksualną.

Dla wielu osób wiedza o stosowaniu przez partnera antykoncepcji lub otrzymaniu zapłaty po odbyciu stosunku może być równie ważna jak tożsamość partnera.

Rolą organu stosującego prawo nie jest wartościowanie czynników wpływających na decyzję o podjęciu stosunku seksualnego, gdyż ustalenie ich hierarchii jest ściśle osobistą i indywidualną decyzją każdego człowieka, a poglądy sędziego czy prokuratora mogą znacząco różnić się od poglądów ofiary.

Najbezpieczniejszą zatem interpretacją będzie odrzucenie podziału na motywy główne (wprowadzenie w błąd co do których równoznaczne będzie ze zgwałceniem) i motywów ubocznych (wprowadzenie w błąd w tym zakresie nie będzie gwałtem zgodnie z poglądem wąskim). Interpretacją chroniącą w największym stopniu wolność seksualną będzie przyjęcie, że jeśli jakaś informacja miała dla ofiary decydujące znaczenie, to wprowadzenie w błąd co do tej informacji, niezależnie czego by ona dotyczyła, równoznaczne jest z podstępnym doprowadzeniem do stosunku seksualnego.

Wskazówki z kodeksu karnego

Argumentacji wspierającej przyjęcie poglądu szerokiego można się doszukać analizując także samo brzmienie kodeksu karnego i zestawiając omawiany przepis art. 197 kk z innymi typami czynów zabronionych, np. oszustwem (art. 286 kk). Ustawodawca bowiem nie zawęża zakresu terminu „podstęp” do określonych jego typów, ale poprzestaje na jedynie ogólnym pojęciu „podstęp”. Zgodnie więc z dyrektywą interpretacyjną lege non distiguente także stosujący prawo sąd nie powinien różnicować konsekwencji prawnych zastosowania podstępu w zależności od tego, jakiej informacji podstęp dotyczył.

Nasuwa się tutaj analogia z innym znamieniem z art. 197 kk, tj. przemocą, która także może przybierać różne formy (np. podział na przemoc wobec osoby oraz wobec rzeczy), natomiast nie pociąga to za sobą różnych konsekwencji prawnych – wszystkie formy przemocy oznaczać będą wypełnienie znamion z art. 197.

Za poglądem szerokim przemawia także porównanie z innym typem przestępstwa polegającego na wyrządzeniu krzywdy poprzez podstęp, czyli oszustwem. W przypadku oszustwa z art. 286 kk sposób działania sprawcy nie ma znaczenia w kontekście ustalenia wypełnienia znamion. Niezależnie czy oszust posługuje się niezwykle skomplikowaną piramidą finansową, czy „metodą na wnuczka” będziemy mieli do czynienia z popełnieniem przestępstwa oszustwa.

Interpretacja kompromisowa?

Grudecki prezentuje także dwa argumenty które pozwalają pogodzić wąskie rozumienie podstępu, które silnie obecne jest w literaturze naukowej z potrzebą karania sprawców wprowadzających w błąd co do innych czynników niż charakter stosunku czy tożsamość.

Pierwszym z nich jest wskazanie, że w wielu przypadkach błędne informacje co do np. zamiaru zapłaty w przypadku stosunku seksualnego z prostytutką mogą być interpretowane jako błąd co do samej tożsamości. Można bowiem przyjąć, że partner np. składający obietnicę zapłaty nie mając zamiaru jej spełnienia nie jest w praktyce tym partnerem, na stosunek z którym zgodę wyraziła druga strona. Zachodzi zatem błąd bardzo podobny do błędu co do tożsamości, gdyż informacja o zapłacie jest w tym kontekście kluczową cechą osoby zaangażowanej w aktywność seksualną.

Drugim argumentem jest zwrócenie uwagi na dodane w nowelizacji z 14 lutego 2025r. nowe znamię przestępstwa zgwałcenia – doprowadzenie do stosunku seksualnego „w inny sposób mimo braku zgody”.

Nawet w razie oporu organów stosujących prawo do rozszerzenia pojęcia podstępu, brak przeszkód by uznać wprowadzenie w błąd co do takich czynników jak np. stosowanie antykoncepcji czy zamiar zapłaty za wypełnienie nowego znamienia przestępstwa zgwałcenia.

W tym świetle penalizacja wprowadzania w błąd co do ważnych subiektywnie czynników determinujących decyzję o podjęciu aktywności seksualnej wydaje się wynikać z obecnego brzmienia przepisów kodeksu karnego.

Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Kłamstwo w łóżku a prawo karne – gdzie zaczyna się przestępstwo? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Sprawca zgwałcenia, który pobije ofiarę może dostać niższą karę niż lekarz, który wykorzysta stosunek zależności w celu doprowadzenia do obcowania płciowego? Taka propozycja pojawiła się w Sejmie.

21 stycznia 2026 r. do Sejmu wpłynął projekt nowelizacji art. 199 Kodeksu karnego, normującego seksualne wykorzystanie stosunku zależności lub krytycznego położenia (zobacz projekt). Zasadnicza zmiana przewidziana w projekcie miałaby polegać na zaostrzeniu ustawowego zagrożenia karą oraz dodaniu nowego typu kwalifikowanego.

Nowe oblicze art. 199 k.k.

Aktualnie art. 199 § 1 k.k. penalizuje doprowadzenie innej osoby do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności przez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia, przewidując za ten czyn karę do 3 lat pozbawienia wolności. Zwiększenie ustawowego zagrożenia w § 2 i § 3 ma natomiast miejsce w przypadku, gdy sprawca działa na szkodę małoletniego, również, gdy działanie polega na nadużyciu zaufania lub udzieleniu korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy.

Projekt nowelizacji zakłada dodanie typu kwalifikowanego względem wyżej wymienionych czynów. Zaostrzonej odpowiedzialności na podstawie 199 § 4 k.k. miałby podlegać sprawca, który:

• jest osobą, od której pokrzywdzony jest szczególnie zależny, w szczególności lekarzem, terapeutą, psychologiem, nauczycielem, wychowawcą, opiekunem, duchownym, przełożonym lub inną osobą sprawującą faktyczną władzę lub kontrolę, albo
• nadużywa zaufania wynikającego z pełnionej funkcji lub wykonywanego zawodu.

Pytanie o granice zależności

Takie ukształtowanie znamion rodzi jednak pytanie o celowość nowego typu przestępstwa. Nie do końca czytelna może być abstrakcyjnie utworzona granica pomiędzy stosunkiem zależności a szczególną zależnością. Taka okoliczność uwzględniana jest co do zasady przez sąd przy wymiarze kary w granicach ustawowego zagrożenia. Wpisanie jej do ustawy może prowadzić do zbędnej kazuistyki w kodeksie karnym.

Precyzyjnego wyznaczenia desygnatów szczególnej zależności nie ułatwia również posłużenie się przez projektodawcę otwartym katalogiem przykładowych ról społecznych, z których owa szczególna zależność mogłaby wynikać.

Z punktu widzenia zasady określoności znamion typu czynu zabronionego tak ogólne ujęcie znamion typu kwalifikowanego zagrożonego surowszą karą może budzić wątpliwości.

Surowiej niż za zgwałcenie?

Wnioskodawcy postulują też podniesienie ustawowego zagrożenia karą. Projekt przewiduje karę pozbawienia wolności od roku do 10 lat za dokonanie w typie podstawowym, natomiast w przypadku działania na szkodę małoletniego zagrożenie ustawowe miałoby zostać podniesione z 5 do 15 lat pozbawienia wolności.

Najwyższa sankcja została przewidziana za postulowany typ kwalifikowany. Sprawca miałby podlegać karze pozbawienia wolności od 3 do 20 lat. Warto zauważyć, że możliwość wymierzenia takiej kary aktualnie występuje w przypadku kwalifikowanego zgwałcenia z art. 197 § 3. Natomiast za zgwałcenie w typie podstawowym sprawcy można wymierzyć maksymalnie karę 15 lat pozbawienia wolności.

Ustalenie tak wysokiej górnej granicy ustawowego zagrożenia doprowadziłoby do sytuacji, w której sprawca używający groźby czy przemocy odpowiadałby z przepisu przewidującego niższą karę niż taki, który nadużywa stosunku zależności w przypadku, gdy jest osobą, od której pokrzywdzony jest szczególnie zależny.

Abstrakcyjnie ujmowany poziom karygodności obu tych przestępstw uzasadnia wyższe zagrożenie ustawowe w przypadku przestępstwa zgwałcenia i czyni postulowaną zmianę nieproporcjonalną oraz niespójną względem pozostałych regulacji.

Słuszny cel, wątpliwe rozwiązanie

Pozytywnie należy jednak ocenić cel przyświecający projektodawcom. W obecnym stanie prawnym sankcja za seksualne wykorzystanie stosunku zależności znacząco odbiega od tej przewidzianej za zgwałcenie. Dlatego słusznym wydaje się zwrócenie uwagi na możliwy wyższy poziom karygodności przestępstwa seksualnego wykorzystania niż wynika to z aktualnego ustawowego zagrożenia.

Zrealizowanie założeń projektodawców nie powinno jednak prowadzić do powstania niespójności w ustawie. Zaostrzenie kar w stopniu zaproponowanym w projekcie nowelizacji jest nie do zaakceptowania.

Opracowała Lena Orzechowska – studentka prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. 

Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.  

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Kolejna propozycja zaostrzenia kar za przemoc seksualną – nieproporcjonalnie ostra pochodzi z serwisu Karne24.com.

13 lutego 2025 roku w życie weszła nowelizacja art. 197 k.k., regulującego przestępstwo zgwałcenia. W swoim dotychczasowym brzmieniu paragraf 1 tego przepisu brzmiał następująco: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15”.

Tak wygląda natomiast aktualny kształt przepisu: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego przemocą, groźbą bezprawną, podstępem lub w inny sposób mimo braku jej zgody, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15”. Jednocześnie ustawodawca dodał do art. 197 paragraf 1a: „Tej samej karze podlega, kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego wykorzystując brak możliwości rozpoznania przez nią znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem”.

Jak widać ustawodawca postanowił zmodyfikować treść przedmiotowej regulacji poprzez dodanie znamienia „innego sposobu mimo braku zgody”. Jednocześnie zrównał on także zgwałcenie pierwszego stopnia z doprowadzeniem do obcowania płciowego osoby niepoczytalnej. Wprost w treści kodeksu wybrzmiało zatem pojęcie zgody, które nie zostało jednak wprowadzone do niego w samodzielny sposób, lecz w nierozłącznym tandemie z „przemocą, groźbą, podstępem lub innym sposobem” doprowadzenia do obcowania płciowego.

Sprawca musi zatem doprowadzić do stosunku w pewien określony sposób bez jednoczesnej zgody ofiary. Ustawodawca uznał ponadto, że niższa karalność osób, które doprowadziły do obcowania osobę niepoczytalną, czyli niezdolną w ogóle do wyrażenia zgody, jest bezzasadna i zasługuje na potępienie równoważne z wymuszeniem stosunku wobec osoby zdolnej do rozpoznania przez nią znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem.

Problem sposobu

Nowelizację analizuje Aleksandra Malinowska-Bizon w artykule: Nowa definicja zgwałcenia. Rewolucja czy rewitalizacja pojęcia?, „Prokuratura i Prawo” 2025, nr 7.

Jak wskazuje A. Malinowska-Bizon nowelizacja art. 197 k.k. nie podołała zadaniu uaktualnienia brzmienia przepisów do obowiązujących standardów międzynarodowych. Otóż zgodnie z art. 36 Konwencji stambulskiej naruszenie autonomii seksualnej jednostki stanowi m.in. obcowanie płciowe dokonane bez zgody drugiej osoby. Jednocześnie zgoda ta musi być udzielona dobrowolnie jako wyraz wolnej woli.

Konwencja wprowadza zatem standard tzw. „zgody afirmatywnej”, nazywanej także  modelem „tak znaczy tak”. Zgoda partnera seksualnego musi zostać udzielona, a zatem nie jest ona domniemana i jednocześnie jej brak stanowi samodzielną przesłankę potraktowania danego aktu seksualnego jako zgwałcenia.

Tymczasem polski kodeks karny w swoim aktualnym brzemieniu nie traktuje braku zgody jako wystarczającej przesłanki dla zakwalifikowania danej czynności seksualnej jako zgwałcenia. Art. 197 łączy bowiem brak zgody nierozdzielnie z przemocą, groźbą, podstępem lub innym sposobem doprowadzenia ofiary do obcowania płciowego. Sam brak zgody nie wystarczy – konieczne jest ponadto wykazanie rzeczonego „sposobu”.

Wprowadzone zmiany nadal kładą nacisk na ustalenie, czy w danym stanie faktycznym wystąpiła przemoc, groźba, podstęp lub inny sposób doprowadzenia do obcowania płciowego, a nie na to, czy wyrażona została w sposób afirmatywny zgoda przez partnera.

Zamiast jednoznacznej przesłanki braku pozytywnie wyrażonej zgody ustawodawca posłużył się specyficzną konstrukcją zakładającą konieczność jednoczesnego wystąpienia znamienia „sposobu” oraz „braku zgody”. Takie rozwiązanie nie spełnia wymogów konwencyjnych.

Niezgodność z orzecznictwem ETPC

W przytoczonym przez autorkę analizowanego artykułu orzeczeniu ETPCz z 20 czerwca 2024 w sprawie Z. przeciwko Czechom Trybunał ustalił pewien standard postępowania w sprawach o zgwałcenie, którego aktualne brzmienie art. 197 k.k. nie wypełnia.

Trybunał przyjął, iż dla zakwalifikowania danego zachowania jako napaści seksualnej nie jest konieczne uprzednie zastosowanie przemocy, groźby, podstępu ani żadnego innego sposobu. Nie musimy mieć także do czynienia z wykorzystaniem krytycznego położenia ofiary lub stosunku zależności.

Regulacje krajowe powinny umożliwiać wzięcie pod uwagę całego szeregu czynników sytuacyjnych, takich jak trudna sytuacja życiowa ofiary, jej wyjątkowy stan psychofizyczny, zły stan zdrowia, problemy osobiste, autorytet sprawcy w oczach ofiary, hierarchiczną nierówność partnerów itp., przy ustalaniu czy w danej sytuacji mieliśmy do czynienia z rzeczywiście dobrowolnym odbyciem stosunku seksualnego.

Bieżący kształt art. 197 w sposób oczywisty nie spełnia wymogów przewidzianych przez orzeczenie ETPCz.

Wprowadzając wymóg wskazania określonego sposobu, za pomocą którego ofiara doprowadzona została do obcowania płciowego, polski ustawodawca pomija fakt, iż do wymuszenia stosunku może dojść także w sytuacjach, gdy z żadnym takim sposobem nie mieliśmy do czynienia, a o pasywności ofiary i braku wyrażenia przez nią zgody zadecydował splot czynników sytuacyjnych.

Ryzyko nieokreśloności

A. Malinowska-Bizon wskazuje jeszcze szereg innych zagrożeń i problemów, które niesie ze sobą aktualne brzmienie przepisu.

Po pierwsze, określenie „lub w inny sposób” jest blankietowe, przez co nie spełnia wymogu określoności i wprowadza zagrożenie różnej wykładni tego pojęcie przez różne sądy. Okazać się może, że dane zachowanie zostanie zakwalifikowane przez jeden sąd jako wpisujące się w „inny sposób”, przez co zachowanie sprawcy uznane zostanie za zgwałcenie, podczas gdy drugi sąd to samo zachowanie uzna za niespełniające rzeczonej przesłanki, a sprawca zostanie uwolniony od odpowiedzialności.

Po drugie, poprzez brak wprowadzenia modelu zgody afirmatywnej ustawodawca nie odpowiedział na problem tzw. zmrożenia ofiar gwałtów, tj. odczuwania przez nich swoistego paraliżu w obliczu napaści seksualnej. Ofiara taka nie jest w stanie oczywiście wyrazić zgody, ale jeżeli sprawca nie będzie się posługiwać określonym sposobem w celu doprowadzenia do obcowania płciowego, to nie będzie wpadał w ramy przedmiotowego przepisu.

Po trzecie, nowela nie rozwiązała zagadnienia różnicowania odpowiedzialności sprawcy w zależności od przymiotów ofiary.

Brak zgody to brak zgody i każdy stosunek odbyty w takich warunkach jest zgwałceniem. Mogą zaistnieć pewne okoliczności, takie jak przemoc czy znęcanie się, wpływające na surowość kary, ale okolicznością taką nie powinna być niepełnosprawność fizyczna lub intelektualna ofiary czy jej krytyczne położenie.

Tymczasem utrzymano obowiązywanie art. 198 k.k. przewidującego niższe zagrożenie karą w przypadku doprowadzenia do obcowania płciowego np. osoby bezradnej, a także art. 199 k.k. przewidujący kary jeszcze niższe, jeżeli wykorzystano krytyczne położenie ofiary lub nadużyto stosunku zależności.

Podsumowanie

A. Malinowska-Bizon wskazuje, że nowela nie spełnia wymagań Konwencji stambulskiej, nie wprowadza bowiem do polskiego porządku prawnego modelu „tak znaczy tak”. Nowelizacja wydaje się także niewystarczająca z punktu widzenia orzecznictwa ETPCz. Stwarza ponadto szereg innych problemów, takich jak niedookreśloność pojęcia „w inny sposób”, a do tego nie znosi rozróżnienia karalności ze względu na walory ofiary.

Zdaniem autorki mamy tutaj do czynienia zatem ze zmianą pozorną, która starając się pogodzić bardziej postępowe tendencje regulacyjne z dotychczasową tradycją wykładniczą i interpretacyjną, wprowadza rozwiązanie ułomne, które nadal w niedostateczny sposób chronić będzie ofiary gwałtów.

Opracowanie: Bartosz Joniak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Grafika: Gemini

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Brak zgody, brak zmiany? Krytyczna analiza nowelizacji art. 197 Kodeksu karnego pochodzi z serwisu Karne24.com.

Dotychczasowy dominujący pogląd w literaturze prawniczej nie zakładał istnienia podstępu w rozumienia art. 197 § 1 Kodeksu karnego w przypadku, w którym ofiara świadomie godzi się na stosunek seksualny, będąc w błędzie co do jedynie ubocznych motywów podjęcia swojej decyzji.

Michał Grudecki z Uniwersytetu Śląskiego w artykule: Podstęp jako znamię przestępstwa zgwałcenia a uboczne motywy podjęcia decyzji o obcowaniu płciowym, „Studia Prawnoustrojowe” Nr 55/2022 na nowo podejmuje problematykę klasyfikacji motywów, które skłaniają partnerkę lub partnera do wyrażenia zgody na kontakt intymny.

Siła podstępu

Podstępem jest zachowanie polegające na wprowadzeniu w błąd drugiej osoby co do elementu, który determinuje, że ofiara podejmie współżycie ze sprawcą.

W artykule wspomniane są dwa główne ujęcia podstępu:  podstęp w ujęciu wąskim i podstęp w ujęciu szerokim.

• Podstępem w ujęciu wąskim jest sytuacja, w której ofiara wyraża zgodę na obcowanie płciowe, w oparciu o fałszywe przesłanki motywacyjne powstałe w wyniku działania sprawcy lub przy jego udziale.
• Podstęp w ujęciu szerokim obejmuje podstęp w ujęciu wąskim oraz sytuacje, w których sprawca całkowicie wyłącza możliwość podejmowania decyzji u ofiary. Klasycznym przykładem podstępu w ujęciu szerokim jest podanie ofierze tabletki gwałtu.

Mimo przyjęcia w nauce prawa karnego podstępu w ujęciu szerokim, duża część autorów opowiada się przeciwko przyjęciu podstępu w rozumieniu art. 197 k.k. w sytuacji, w których ofiara jest w błędzie co do ubocznych motywów podjęcia decyzji.

Różne motywacje

Aby lepiej zrozumieć problem omawiany przez Grudeckiego, przyjrzyjmy się następującym stanom faktycznym:

• Osoba świadcząca usługi seksualne zgodziła się na obcowanie płciowe z powodu uprzedniej obietnicy otrzymania za stosunek pieniędzy. Sprawca jednak nigdy nie planował jej zapłacić;
• Kobieta zgodziła się na współżycie z powodu obietnicy zawarcia związku małżeńskiego. Sprawca nigdy nie planował zawarcia związku z tą kobietą;
• Mężczyzna okłamał kobietę, że użyje prezerwatywy;
• Kobieta okłamała mężczyznę, że używa tabletek antykoncepcyjnych;

Przedstawione sytuacje budzą kontrowersje w doktrynie i orzecznictwie. Michał Grudecki argumentuje, że takie zachowania stanowią przykłady podstępu w rozumieniu art. 197 § 1 k.k.

Autor proponuje odejście od nazwy „uboczne motywy podjęcia decyzji o stosunku seksualnym”.

Wprowadza bardziej precyzyjną nazwę: motywy klasyfikowane jako uboczne, wskazując tym samym, że bez zaistnienia takiego motywu ofiara nigdy nie podjęłaby stosunku seksualnego ze sprawcą.

Głównym uzasadnieniem poglądu Grudeckiego jest argumentacja związana z dobrem prawnym chronionym przez przestępstwo zgwałcenia, czyli z wolnością seksualną. Autor proponuje przeprowadzenie wnioskowania hipotetycznego i zadanie sobie następującego pytania: „Czy osoba podjęłaby decyzję o obcowaniu płciowym, bez zaistnienia motywu klasyfikowanego jako uboczny”?

Czy byłaby zgoda, gdyby…

Operując na przykładach, zestaw pytań kontrolnych wyglądałby następująco:

• Czy osoba świadcząca usługi seksualne zdecydowałaby się na współżycie gdyby wiedziała, że nie dostanie zapłaty?
• Czy kobieta zdecydowałaby się na stosunek współżycie gdyby wiedziała, że nie zostanie zawarte małżeństwo?
• Czy kobieta zdecydowałaby się współżycie gdyby znała prawdziwą tożsamość drugiej osoby?
• Czy kobieta zdecydowałaby się na współżycie bez prezerwatywy?
• Czy mężczyzna zdecydowałby się na współżycie gdyby wiedział, że kobieta nie przyjmuje antykoncepcji?

Odpowiedź negatywna na każde z tych pytań prowadzi do jednoznacznego wniosku: osoby nie korzystają ze swojego życia erotycznego w świadomy i dobrowolny sposób, a więc naruszona zostaje wolność seksualna, a zatem dobro prawne chronione przez ustawodawcę.

„Bez zaistnienia motywu klasyfikowanego jako uboczny, ofiara najczęściej nie zdecydowałaby się na podjęcie obcowania płciowego. Sprawca wyzyskuje także i w tym przypadku fałszywą przesłankę wpływającą na proces decyzyjny ofiary” – pisze Grudecki.

Autor wskazuje, że wolność seksualna jest również rozumiana jako możliwość sprzeciwu wobec niechcianych stosunków seksualnych. Tym samym niechcianym stosunkiem seksualnym może być współżycie bez zapłaty, współżycie bez zabezpieczenia czy współżycie bez zawarcia w przyszłości związku małżeńskiego. Trauma ofiary aktualizuje się po wykryciu błędu. Do tej chwili stosunek seksualny mógł wydawać się pożądany.   

Karać za złamanie obietnicy?

Autor konfrontuje zaprezentowane przez siebie ujęcie z dotychczasowymi poglądami doktryny.

Część autorów wskazuje, że w przedstawionych stanach faktycznych następuje świadome zadysponowanie przez ofiarę wolnością seksualną. Wola ofiary nie jest wyłączona, a więc współżycie jest konsensualne, co podważałoby wniosek o wyczerpaniu znamion przestępstwa.

Dodatkowo autorzy obawiają się nadmiernego ingerowaniu prawa karnego w relacje międzyludzkie. Jeszcze inni podnoszą, że reakcja prawnokarna względem osób niedotrzymujących obietnic jest zbyt daleko idąca ze względu na niską społeczną szkodliwość takiego czynu.

Opracowanie: Podstęp jako znamię przestępstwa zgwałcenia a uboczne motywy podjęcia decyzji o obcowaniu płciowym ukazało się w czasopiśmie „Studia Prawnoustrojowe” Nr 55/2022.

Opracował Kacper Hejnar – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Czy w łóżku wolno kłamać? Michał Grudecki o definicji podstępu na tle seksualnym pochodzi z serwisu Karne24.com.

13 lutego 2025 r. weszła w życie nowelizacja Kodeksu karnego, dodająca do art. 197 § 1 k.k. znamię “mimo braku zgody”, uwypuklające kwestię zgody w ramach przestępstwa zgwałcenia. Nowelizacja ta w ciekawy sposób koresponduje z rozważaniami M. Głuchowskiego wyrażonymi w artykule: Zakres zgody na czynność seksualną przy przestępstwie zgwałcenia z użyciem podstępu, który ukazał się w Przeglądzie Sądowym nr 11-12/2022.

Zamiast istotności błędu – kwestia zgody

Głuchowski przywołuje doktrynalną wykładnię “podstępu” w rozumieniu art. 197 k.k., która skupia się na kwestii istotności błędu, wpływającego na podjęcie przez ofiarę decyzji o podjęciu czynności seksualnej. Błąd taki może być wywołany przez okoliczności istotne, które powodują, że sprawca dopuszcza się zgwałcenia, albo okoliczności uboczne (np. obietnicę małżeństwa, kłamstwo, że jest się kawalerem), które wykluczają wystąpienie “podstępu” w rozumieniu art. 197 k.k., a więc również odpowiedzialność za zgwałcenie.

Autor krytykuje jednak takie rozróżnienie z powodu nieostrości kryterium “istotności” i proponuje inną wykładnię “podstępu”.

Głuchowski postuluje bardziej indywidualną ocenę podstępu przez badanie granic udzielonej zgody i sprawdzenie, czy podjęta czynność seksualna mieści się w jej zakresie.

Zauważa, że zgoda na obcowanie płciowe nie jest pozwoleniem na jakiekolwiek czynności. Przykładowo: penetracja analna wykracza poza zakres zgody na obcowanie waginalne.

Przy wyznaczeniu granic zgody odwołuje się do definicji J. Warylewskiego. Zgodnie z nią zgoda obejmuje:

• dany rodzaj czynności seksualnej;
• konkretną osobę;
• określony moment podejmowania czynności seksualnej.

Badając przekroczenie granic zgody należy zbadać, czy podejmowana czynność seksualna ma zasadniczo odmienną naturę lub cel niż to, na co zgodził się dysponent dobrem. Z przywoływanych w artykule przykładów wynika, że wpływ na ocenę potencjalnego przekroczenia granic zgody mogą mieć m.in. cechy osobiste sprawcy (płeć, zbyt niski wiek) czy obiektywna ocena społeczna.

Głuchowski analizuje również problem stealthingu jako jednego z przykładów zgwałcenia podstępem oraz czym różni się on od fałszywych zapewnień kobiety, że stosuje antykoncepcję hormonalną.

Lepiej udawać znanego aktora?

W rozważaniach rozróżniono przypadki “polepszania” swojego wizerunku (np. kreowanie się na osobę zamożną), używania fałszywej tożsamości oraz podszywania się pod osobę znaną ofierze. Jedynie ostatnią z kategorii można uznać za zgwałcenie, gdyż udawanie partnera lub osoby, do której ofiara żywi uczucie, powoduje, że wykorzystane zostaje pożądanie pokrzywdzonej do innej osoby i podstępem dochodzi do czynności seksualnej, na którą normalnie by się nie zgodziła.

W przypadku używania fałszywej tożsamości lub podszywania się pod osobę nieznaną osobiście ofierze, sprawca wzbudza pożądanie do samego siebie i potencjalnie mógłby odpowiadać “jedynie” za oszustwo, które jest karane łagodniej niż zgwałcenie.

Ważność zgody na czynność seksualną oceniana jest na moment podejmowania czynności seksualnej, więc bez znaczenia jest cofnięcie zgody po fakcie przez osobę żałującą dokonanego współżycia.

Osoba działająca w granicach udzielonej zgody nie musi obawiać się oskarżenia o gwałt „po fakcie”. Jednocześnie “zgoda następcza”, wyrażona po zgwałceniu lub w jego trakcie, nie powoduje, że sprawca zgwałcenia nie poniesie odpowiedzialności karnej.

Zaproponowana przez M. Głuchowskiego interpretacja zgody przy podstępie pozwala ograniczyć dominującą obecnie wykładnię przez pryzmat nieostrej „istotności” błędu, a skupia się na opartym o konkretne kryteria zakresie zgody. Podstęp znacznie różni się od pozostałych sposobów doprowadzania do aktu seksualnego z art. 197 k.k. (przemocy, groźby oraz “innego sposobu”. wprowadzonego ostatnią nowelizacją), jednak jego penalizacja jest możliwa do pogodzenia z wymogiem braku zgody.

“W istocie, znamię braku zgody na czynność seksualną nie tylko nie utrudnia oceny karalności podstępnych zachowań, lecz także tę ocenę ułatwia” – twierdzi M. Głuchowski.

Artykuł: Zakres zgody na czynność seksualną przy przestępstwie zgwałcenia z użyciem podstępu ukazał się w Przeglądzie Sądowym nr 11-12/2022.

Opracował Kordian Bielak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Michał Głuchowski w Przeglądzie Sądowym o nowym spojrzeniu na podstęp prowadzący do zgwałcenia pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 16 grudnia 2024 r. była dr hab. Monika Płatek, prof. UW – kierownik Zakładu Kryminologii Uniwersytetu Warszawskiego, była pełnomocnik Rzecznika Praw Obywatelskich ds. ochrony praw ofiar przestępstw, członkini, współzałożycielka i była prezes Polskiego Stowarzyszenia Edukacji Prawnej.

Kształt znamion przestępstwa zgwałcenia budzi wiele emocji społecznych i wątpliwości w doktrynie prawa karnego. Podnosi się, że uregulowanie przestępstw seksualnych w Kodeksie karnym, sięgające 1997 r., jest błędne. Nowelizacja Kodeksu karnego, która miała naprawić ten błąd jest postrzegana za niezbyt doskonałą.

Proces legislacyjny rozpoczął się 14 lutego 2024 r., kiedy do Sejmu wpłynął poselski projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny (druk nr 209, Sejm X kadencji), zakładający przede wszystkim zmianę art. 197 § 1 k.k. dotyczącego przestępstwa zgwałcenia z obecnego brzmienia: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12” na brzmienie: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego bez wcześniejszego wyrażenia świadomej i dobrowolnej zgody przez tę osobę, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3”. Na różnych etapach procesu legislacyjnego, w Sejmie i Senacie, eksperci wyrażali swoje opinie dotyczące wzmiankowanego projektu ustawy. Ostatecznie, w efekcie uchwalenia ustawy z 28 czerwca 2024 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, art. 197 § 1 k.k. od 13 lutego 2025 r. będzie brzmiał: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego przemocą, groźbą bezprawną, podstępem lub w inny sposób mimo braku jej zgody, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15”.

Historia znamienia „bez zgody”

Jak przekonywała Monika Płatek, rozważania dotyczące przestępstwa zgwałcenia należy rozpocząć od rosyjskiego Kodeksu karnego z 1903 r. (tzw. kodeksu Tagancewa), który obowiązywał na terenie Polski do 31 sierpnia 1932 r. – zastąpił go dopiero Kodeks karny z 1932 r. (tzw. kodeks Makarewicza). Tzw. kodeks Tagancewa w kontekście zgwałcenia operował znamieniem „bez zgody”. Projekt wspomnianego tzw. kodeksu Makarewicza również operował znamieniem „bez zgody”. Monika Płatek tłumaczyła, że potem znamię „bez zgody” znika i nie ma go w tzw. kodeksie Makarewicza, który wszedł w życie 1 września 1932 r., mimo tego, iż do tego momentu znamię „bez zgody” było stosowane na terenie Polski.

W tzw. kodeksie Tagancewa rozróżnione było „prawdziwe zgwałcenie” od „innego zgwałcenia”. „Prawdziwe zgwałcenie” obejmowało znamię „bez zgody”, ale musiało być jednocześnie związane z przemocą, groźbą lub podstępem. W tzw. kodeksie Makarewicza również posłużono się znamionami „przemocy, groźby bezprawnej albo podstępu” w kontekście doprowadzenia do zgwałcenia, a także znamieniem „kto”, co oznacza, że tego przestępstwa może dopuścić się zarówno mężczyzna, jak i kobieta – na kobiecie lub mężczyźnie (w dowolnej konfiguracji). W tamtym czasie była to bardzo postępowa zmiana normatywna.

Wymogi konwencji stambulskiej

Istotna z punktu widzenia kształtu znamion przestępstwa zgwałcenia jest Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (tzw. konwencja stambulska) sporządzona w Stambule 11 maja 2011 r., która w Polsce weszła w życie 1 sierpnia 2015 r.

Zgodnie z treścią art. 36 tzw. konwencji stambulskiej:

„1. Strony przyjmą konieczne środki ustawodawcze lub inne środki w celu zapewnienia, by za następujące umyślne czynności groziła odpowiedzialność karna:

a. penetracja waginalna, analna lub oralna o charakterze seksualnym ciała innej osoby jakąkolwiek częścią ciała lub przedmiotem, bez jej zgody,

b. inne czynności o charakterze seksualnym wobec innej osoby, bez jej zgody,

c. doprowadzenie innej osoby, bez jej zgody, do podjęcia czynności o charakterze seksualnym z osobą trzecią.

2. Zgoda musi być udzielona dobrowolnie jako wyraz wolnej woli, co należy oceniać w świetle danych okoliczności.

3. Strony przyjmą konieczne środki ustawodawcze lub inne środki w celu zapewnienia, by postanowienia ustępu 1 stosowały się również do czynów podejmowanych wobec byłych lub obecnych małżonków, lub partnerów, zgodnie z tym, jak to uznaje prawo wewnętrzne”.

Monika Płatek wskazała, że zgoda wymaga respektowania godności człowieka i dostrzegania w nim nie ciała, nie rzeczy, tylko istoty ludzkiej, która ma prawo decydować o sobie.

Powyższe zobowiązanie wiąże się z koniecznością wprowadzenia do Kodeksu karnego przepisu, który definiuje zgwałcenie jako czynność o charakterze seksualnym, do której dochodzi bez zgody innej osoby. Tzw. konwencja stambulska nie może być stosowana bezpośrednio – musi być transponowana do Kodeksu karnego, chyba że treść przepisów Kodeksu karnego odpowiada jej wymogom.

Nowe brzmienie, stare problemy

Zastanawiające jest, czy interpretacja obowiązującego jeszcze brzmienia Kodeksu karnego w zakresie przestępstw seksualnych w duchu tzw. konwencji stambulskiej byłaby możliwa, co pozwoliłoby uniknąć nowelizacji. Monika Płatek poświęciła tej kwestii artykuł naukowy (M. Płatek, Zgwałcenie. Gdy termin nabiera nowej treści. Pozorny brak zmian i jego skutki, „Archiwum Kryminologii” 2018, s. 263–325), stając na stanowisku, by spróbować interpretować Kodeks karny w taki sposób, żeby nie dokonywać jego nowelizacji. Podczas programu wskazała jednak, że nie jest to możliwe.

Zgodnie z tzw. konwencją stambulską zgwałceniem jest czynność o charakterze seksualnym, do której dochodzi bez zgody innej osoby. Stosowanie przemocy, groźby bezprawnej, podstępu lub w inny sposób doprowadzanie innej osoby do czynności seksualnej oznacza brak zgody (choć wyjątek może stanowić np. BDSM), ale dla bytu zgwałcenia w obecnym i w przyszłym stanie prawnym brak zgody nie jest i nie będzie wystarczający – konieczne będzie doprowadzenie do czynności seksualnej w jakiś sposób mimo braku zgody. Pytanie o realizację znamion przestępstwa zgwałcenia będzie zatem sprowadzać się do tego, czy zaistniała przemoc, groźba bezprawna, podstęp lub inny sposób, a nie sam brak zgody. Do zgwałceń dochodzi często bez użycia przemocy, a reakcją pokrzywdzonego nie jest opór (problematyczny i niestety wymagany w orzecznictwie sądowym), tylko zmrożenie, utrata możliwości odzywania się (tzw. paniczny bezruch).

Zdaniem Moniki Płatek nowelizacja Kodeksu karnego nie usuwa problemu i nie jest zgodna z wymogami tzw. konwencji stambulskiej.

Monika Płatek uważa, że art. 197 § 1 k.k. powinien brzmieć: „Kto bez zgody doprowadza inną osobę do obcowania płciowego (…)”, w nawiązaniu do art. 36 tzw. konwencji stambulskiej. Dopiero typ kwalifikowany, art. 197 § 2 k.k. mógłby brzmieć: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego (…)”. Zauważyła przy tym, że używa się pojęcia „zgwałcenia” w kontekście art. 197 § 1 k.k., choć nie występuje ono w tym przepisie, a jest to jedynie tytuł dodany przez redakcję. W opinii Moniki Płatek „zgwałceniem ustawowym” są również typy czynów zabronionych z art. 198 k.k., art. 199 k.k. i art. 200 k.k., a bardzo często także z art. 203 k.k. W związku z tym uważa, że art. 197 § 4 k.k., w zakresie zgwałcenia „wobec małoletniego poniżej lat 15”, powinien zostać uchylony. Natomiast art. 200 k.k. powinien przewidywać tzw. prawo Romea i Julii, czyli brak popełnienia przestępstwa w przypadku obcowania płciowego, gdy chłopak/dziewczyna jest wieku poniżej określonej granicy (np. 15 lat), a druga strona relacji osobistej jest starsza (np. 17–20 lat) – pod warunkiem wyrażenia zgody przez obie strony. Jak dodała Monika Płatek, ściganie przestępstwa art. 200 § 1 k.k. często nie dotyczy osób z zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii, ale właśnie relacji nastolatków, co wynikło z badań dr Małgorzaty Dziewanowskiej.

Zgwałcenie w małżeństwie

Jeden z widzów zapytał, czy w związku z nowym brzmieniem art. 197 § 1 k.k. znamiona „w inny sposób” będą obejmować sytuacje, takie jak:

1. osoba prostytuująca się nie otrzymała umówionego wynagrodzenia za obcowanie płciowe,
2. małżonek został wprowadzony w błąd co do środka antykoncepcyjnego.

Monika Płatek tłumaczyła, że możliwe jest zgwałcenie osoby prostytuującej się, jednak nie obejmuje to sytuacji, w której nie otrzymała ona umówionego wynagrodzenia za obcowanie płciowe. Taka osoba może domagać się zapłaty wynagrodzenia w drodze procesu cywilnego. W niektórych krajach prostytucja, czyli świadczenie usług seksualnych za wynagrodzeniem, jest objęta ochroną i osoby prostytuujące się płacą składki na ubezpieczenia społeczne, co w przyszłości zapewnia im emeryturę.

W kontekście drugiego pytania Monika Płatek wyjaśniła, że wprowadzenie małżonka w błąd co do środka antykoncepcyjnego nie oznacza z zasady zgwałcenia. Dochodzi do zgwałcenia kobiety, gdy mężczyzna miał używać środka antykoncepcyjnego, a przestał go używać w trakcie obcowania płciowego, co potwierdza również orzecznictwo sądowe. Natomiast nie dochodzi do zgwałcenia mężczyzny, gdy sądzi on, że kobieta nie stosuje środka antykoncepcyjnego, a kobieta w rzeczywistości je stosuje. Monika Płatek podkreśliła, że to, czy kobieta stosuje środek antykoncepcyjny, należy do jej praw reprodukcyjnych i wynika z ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. W preambule tej ustawy ustawodawca uznaje: „prawo każdego do odpowiedzialnego decydowania o posiadaniu dzieci oraz prawo dostępu do informacji, edukacji, poradnictwa i środków umożliwiających korzystanie z tego prawa”, w tym środków antykoncepcyjnych, badań prenatalnych, zapłodnienia pozaustrojowego (in vitro) czy aborcji. Podobnie w odwrotnym przypadku – nie dochodzi do zgwałcenia kobiety, gdy sądzi ona, że mężczyzna jest płodny, a mężczyzna w rzeczywistości poddał się wazektomii. Monika Płatek dodała, że taki podstęp co do środka antykoncepcyjnego może być powodem do zerwania relacji osobistej lub nawet rozwodu, ale nie prowadzenia sprawy karnej. Jak zauważył prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki, to także kwestia wykładni znamienia „podstępu” – nie każda pomyłka co do rzeczywistości jest pomyłką istotną z perspektywy dysponowania swoją autonomią seksualną.

Zaakcentowania jednak wymaga, że zgwałcenie w małżeństwie jest możliwe.

W opinii Moniki Płatek musi nastąpić moment, w którym zostaną wyraźnie wyjaśnione dwie koncepcje dotyczące przestępstw seksualnych – koncepcja wolności seksualnej („nie znaczy nie”) i koncepcja autonomii seksualnej („tak znaczy tak”). To rewolucyjna i trudna zmiana, dlatego vacatio legis, czyli tzw. okres spoczywania ustawy nowelizującej powinien być dłuższy niż 6 miesięcy. Nie ma powszechnej, szeroko zakrojonej kampanii uświadamiającej społeczeństwu, co to znaczy „zgoda”, co to znaczy „brak zgody”, a celem vacatio legis jest przygotowanie obywateli na wejście w życie danego aktu prawnego. Mikołaj Małecki dodał, że vacatio legis jest zmarnowana, brakuje dyskusji publicznej o nowelizacji Kodeksu karnego w zakresie przestępstw seksualnych. Zmiana znamion w przepisach Kodeksu karnego lub zaostrzenie kar samoczynnie nie zmniejszą liczby skazań, w przeciwieństwie do kampanii informacyjnej o zmianach w prawie oraz edukacji w zakresie relacji osobistych, które mogą przynieść oczekiwane efekty.

#ŁĄCZYNASKARNE

Przepisy zbędne, niesprawiedliwe, groźne Błędy w Kodeksie karnym – 16 grudnia 2024 r., gość: dr hab. Monika Płatek, prof. UW

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Przepisy zbędne, niesprawiedliwe, groźne Błędy w Kodeksie karnym – ŁĄCZY NAS KARNE z dr hab. Moniką Płatek, prof. UW pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gośćmi programu 19 lutego 2024 r. byli: dr Michał Grudecki – adiunkt w Instytucie Nauk Prawnych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach oraz Karolina Śliwecka – absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, zajmujący się naukowo przestępstwami seksualnymi.

24 lutego obchodzony jest Dzień niespodziewanego całusa. Prawnokarna ochrona sfery intymnej człowieka z biegiem czasu się rozszerza, co powoduje, że coraz więcej zachowań intymnych jest kryminalizowanych. Do zawężania granic dozwolonych zachowań intymnych dochodzi nie tylko poprzez zmianę przepisów Kodeksu karnego, ale również poprzez zmianę funkcjonujących reguł postępowania i zwyczajów w społeczeństwie. Z tego względu podejmowanie nietypowych zachowań intymnych, w tym niespodziewanych całusów, wymaga szczególnej ostrożności.

Niespodziewany całus jako przestępstwo

Michał Grudecki wskazał, że niespodziewany całus może powodować kłopoty prawnokarne, dlatego lepiej nie całować innych osób bez ich zgody. Dzień niespodziewanego całusa nie jest zakorzeniony w rodzimej kulturze czy znany jako zwyczaj przez polskie społeczeństwo. Zachowania, które naruszają dobro prawne, przekraczają przyjęte reguły postępowania z dobrem prawnym, należy uznawać za bezprawne. Sfera zachowań intymnych jest wrażliwa na przeobrażenia społeczno-kulturalne, ale nie mogą one przysłaniać konieczności wyrażenia zgody przez osobę będącą nośnikiem dobra prawnego w postaci wolności seksualnej.

Toczy się spór teoretyczny dotyczący faworyzowania wykładni dynamicznej (treść normatywna przepisów zmienia się z czasem) lub wykładni statycznej (zmiana treści normatywnej przepisów wymaga ich nowelizacji) Kodeksu karnego. Zdaniem Michała Grudeckiego w sposób umiarkowany należy stosować wykładnię dynamiczną, traktując Kodeks karny jak żywe narzędzie. Granicami tego poglądu są sytuacje w związku z którymi funkcjonuje zbyt wiele linii interpretacyjnych, a wykładnia dynamiczna byłaby sprzeczna z wykładnią literalną danego przepisu.

W swojej monografii Michał Grudecki szeroko omawia kontratypy pozaustawowe (M. Grudecki, Kontratypy pozaustawowe w polskim prawie karnym, Warszawa 2022), jednak podczas programu potwierdził ich nieistnienie na gruncie polskiego prawa karnego. To wymaga analizy innych instytucji prawa karnego, które mogłyby wyłączać odpowiedzialność za zachowania godzące w sferę intymną człowieka.

Dzień niespodziewanego całusa, w opinii Michała Grudeckiego, nie uprawnia do generalnego usprawiedliwiania ewentualnych sprawców instytucją błędu co do bezprawności czynu, ale możliwe jest przyjęcie znikomego stopnia społecznej szkodliwości podjętych zachowań.

Z perspektywy typów przestępstw w Kodeksie karnym niespodziewany całus niewątpliwie narusza nietykalność cielesną innej osoby (art. 217 § 1 k.k.), jednak niewykluczone jest również doprowadzenie jej do poddania się innej czynności seksualnej (art. 197 § 2 k.k.). Michał Grudecki tłumaczył, że inna czynność seksualna wymaga od sprawcy nastawienia na pobudzenie seksualne, ma być osadzona w kontekście seksualnym. Przykładowo szybki całus w policzek nie ma konotacji seksualnych. Całus w usta budzi wątpliwości, ponieważ usta to taka część ciała człowieka, która nieodłącznie kojarzy się z silną intymnością, dlatego zarezerwowana jest dla osób pozostających w relacji intymnej. Z tego względu kontekst sytuacyjny decyduje o tym, czy całus powoduje atak na wolność seksualną.

Na ten problem nakłada się konieczność wykazania przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu jako sposobu doprowadzenia do innej czynności seksualnej. O ile nietrudno pominąć przy analizach niespodziewanego całusa groźbę bezprawną czy podstęp, o tyle zachodzić może przemoc – interpretowana szeroko jako samo naruszenie integralności cielesnej bez wyrażonej na to zgody. W orzecznictwie do przyjęcia przemocy wymaga się oporu ze strony pokrzywdzonego, jednak niespodziewany całus to takie zachowanie, na które reakcja (opór) z natury jest spóźniona.

Zmiana definicji przestępstwa zgwałcenia

14 lutego 2024 r. do Sejmu wpłynął poselski projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny (druk nr 209, Sejm X kadencji), który zakłada m.in. zmianę art. 197 § 1 k.k. dotyczącego przestępstwa zgwałcenia z obecnego brzmienia: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12” na brzmienie: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego bez wcześniejszego wyrażenia świadomej i dobrowolnej zgody przez tę osobę, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3”.

Powyższy projekt ustawy został już 8 marca 2021 r. wniesiony do Sejmu, jednak nie był on procedowany.

Karolina Śliwecka wskazała, że dyskutowany projekt ustawy to niewątpliwie krok w dobrą stronę, ponieważ obecne brzmienie art. 197 § 1 k.k. jest niewystarczające i doprowadza do oburzających wyroków.

W jej opinii wymóg oporu, tj. że pokrzywdzony musi zamanifestować w sposób wyraźny i zrozumiały swój sprzeciw, jest archaiczny i doprowadza do wtórnej wiktymizacji pokrzywdzonych, ale także do prawnego nierozpoznawania zachowań, które powinny być rozpoznawane jako zgwałcenia. Wymóg oporu dotyczy przede wszystkim dwóch znamion z obecnego brzmienia art. 197 § 1 k.k., czyli przemocy i groźby bezprawnej, ponieważ oba te zachowania mają prowadzić do przełamania oporu pokrzywdzonego.

Karolina Śliwecka wyjaśniła, że pokrzywdzony w sytuacji zgwałcenia nie jest w stanie fizycznie zamanifestować oporu, czemu dowodzą badania przeprowadzone w Szwecji. 70% pokrzywdzonych przestępstwem zgwałcenia doświadcza tzw. panicznego bezruchu, czyli stanu, w którym nie tylko nie są w stanie się poruszać, ale często także nie są w stanie wyrazić sprzeciwu słownego. Niesprawiedliwe jest wymaganie od pokrzywdzonego oporu, który może przecież doprowadzić do eskalacji niebezpieczeństwa ze strony sprawcy. Takiego wymogu nie stawia się pokrzywdzonym innymi przestępstwami, jak chociażby w przypadku przestępstwa kradzieży z art. 278 § 1 k.k. – pokrzywdzony kradzieżą nie musi się jej przeciwstawiać, a nawet dopuszcza się, że nie jest świadomy ataku na swoje mienie. Wobec tego wymaganie oporu od pokrzywdzonego przestępstwem zgwałcenia jest nieracjonalne.

Obecne brzmienie art. 197 § 1 k.k. jest niemal niezmienione od Kodeksu karnego z 11 lipca 1932 r. (tzw. kodeksu Makarewicza). Zdaniem Karoliny Śliweckiej linia orzecznicza jest na tyle utrwalona i zakorzeniona w umysłach prawników, że bez zmiany brzmienia art. 197 § 1 k.k. nie dojdzie do reinterpretacji znamion przestępstwa zgwałcenia. Nowelizacja przepisów jest konieczna, aby zmienić mentalność prawników w kontekście przestępstw seksualnych.

Nieprzewidziane problemy interpretacyjne

Według Karoliny Śliweckiej wspomniany projekt ustawy jest niekompleksowy i ma wiele niedociągnięć. Typy przestępstw z art. 198 i 199 k.k. dotyczą czynów zabronionych, które obecnie nie wchodzą w zakres normowania przestępstwa zgwałcenia.

Konieczne jest znowelizowanie całego rozdziału XXV Kodeksu karnego, ponieważ zmiana brzmienia tylko art. 197 k.k. spowoduje, że poszczególne przepisy będą się zazębiać.

Wprowadzenie w art. 197 § 1 k.k. wymogu zgody w konsekwencji sprawi, że w zakres jego normowania będą wchodzić czyny zabronione obecnie kwalifikowane z art. 198 k.k. (seksualne wykorzystanie niepoczytalności lub bezradności) czy art. 200 § 1 k.k. (seksualne wykorzystanie małoletniego).

Projekt przewiduje również zmianę tytułu rozdziału XXV Kodeksu karnego, obecnie pod tytułem: „Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności”, na tytuł: „Przestępstwa przeciwko autonomii seksualnej”. W ocenie Karoliny Śliweckiej propozycja zmiany w tym zakresie jest słuszna, bowiem odwołuje się do dwóch koncepcji dotyczących przestępstw seksualnych, tj. „tak znaczy tak” (koncepcja autonomii seksualnej) i „nie znaczy nie” (koncepcja wolności seksualnej). Druga z koncepcji, „nie znaczy nie”, wymaga oporu od pokrzywdzonego poprzez zamanifestowanie w sposób wyraźny i zrozumiały sprzeciwu, dlatego to pierwsza z koncepcji, „tak znaczy tak”, odnosi się do wymogu zgody – wyraźnej, niekoniecznie werbalnej. Taka propozycja zmiany jest konsekwencją nowelizacji brzmienia art. 197 § 1 k.k.

Michał Grudecki również jest zwolennikiem pozytywnej definicji przestępstwa zgwałcenia, dlatego bardzo pozytywnie ocenił poselski projekt ustawy.

Tytuł rozdziału Kodeksu karnego ma jednak znaczenie interpretacyjne. Proponowany tytuł rozdziału XXV Kodeksu karnego nie zawiera w swojej treści dobra prawnego w postaci obyczajności, z czego mogą wyniknąć problemy związane chociażby z przestępstwem kazirodztwa z art. 201 k.k., jak też przestępstwami związanymi z pornografią z art. 202 k.k. czy z prostytucją z art. 203 i 204 k.k. Przestępstwa te dotyczą nie tyle autonomii seksualnej, co przede wszystkim obyczajności. Michał Grudecki wyjaśnił, że dobra prawne w postaci autonomii seksualnej i obyczajności przeplatają się wzajemnie oraz wiążą ze sobą, dlatego uchwalenie proponowanego brzmienia („Przestępstwa przeciwko autonomii seksualnej”) w kontekście kryminalizacji kazirodztwa będzie wręcz godziło w autonomię seksualną (odznaczającą się pełną dobrowolnością). Z tego względu pozostawienie dobra prawnego w postaci obyczajności w tytule rozdziału XXV Kodeksu karnego jest niezbędne.

Proponowana zmiana sankcji w art. 197 § 1 k.k., art. 198 § 1 k.k. i art. 199 § 1 k.k., czyli dolnej granicy ustawowego zagrożenia na karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 (co zmienia ich charakter prawny z występku na zbrodnię), po nowelizacji na mocy ustawy z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, doprowadziłaby do tego, że górną granicą ustawowego zagrożenia byłaby kara 30 lat pozbawienia wolności. Typy kwalifikowane z art. 197 § 3 k.k., z większym ładunkiem bezprawia, zagrożone są karą od 3 do 20 lat pozbawienia wolności, dlatego byłyby niespójne z proponowanym brzmieniem art. 197 § 1 k.k. Projekt również w zakresie sankcji wymaga modyfikacji.

Nowelizacja antidotum na linię orzeczniczą

Różnicę między dwoma koncepcjami, tj. „tak znaczy tak” i „nie znaczy nie”, ukazują przestępstwa przeciwko mieniu. Kradzież nie następuje w momencie zaprotestowania na zabór cudzej rzeczy ruchomej, ale następuje już w momencie zaboru tej rzeczy w celu przywłaszczenia. Powinno być tak również w przypadku wiele cenniejszego dobra jakim jest autonomia seksualna.

Prawo karne jest systemem naczyń połączonych, dlatego niewystarczająca jest zmiana jednego przepisu, gdyż należy za każdym razem kompleksowo spojrzeć na cały rozdział Kodeksu karnego w obrębie którego dokonywane są zmiany, a nawet na cały Kodeks karny. Zmiany, szczególnie w prawie karnym, każdorazowo wymagają analizy sprzeczności i problemów wykładniczych poszczególnych przepisów, które wynikają z nowelizacji.

Podsumowując Michał Grudecki podkreślił, że nie należy spieszyć się z tworzeniem prawa oraz działać pod wpływem chwili i emocji, ale trzeba dostatecznie przemyśleć wszystkie proponowane zmiany, aby nowe prawo służyło wiele lat. Jeżeli zmiana utrwalonej linii orzeczniczej definicji przestępstwa zgwałcenia poprzez działalność naukową nie jest możliwa, to ostatnim rozwiązaniem pozostaje nowelizacja przepisów i niejako zmuszenie sądów do wypracowania nowej linii orzeczniczej. Natomiast niespodziewany całus i inne nietypowe zachowania intymne wymagają dostosowania do kontekstu sytuacyjnego oraz zgody drugiej osoby, której brak może powodować odpowiedzialność karną już na gruncie obecnie obowiązującego Kodeksu karnego.

#ŁĄCZYNASKARNE

Dzień niespodziewanego całusa – 19 lutego 2024 r., goście: dr Michał Grudecki i Karolina Śliwecka

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II. 

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Dzień niespodziewanego całusa – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Michałem Grudeckim i Karoliną Śliwecką pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 6 lutego 2023 r. był dr Maciej Bocheński – pracownik Katedry Kryminologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor monografii o prawnokarnej reakcji wobec sprawców przestępstw z art. 197 k.k. i art. 200 k.k. w świetle teorii i badań empirycznych.

Ojciec kryminologii Cesare Lombroso twierdził, że przestępcę, w pewnym uproszczeniu, można rozpoznać po specyficznych cechach, m.in. asymetrii twarzy, dużych uszach, długich rękach czy nieregularnym kształcie głowy. Współczesna kryminologia stanowczo zakwestionowała koncepcję przestępcy z urodzenia. Wprawdzie człowiek rodzi się z zestawem cech osobowościowych, które mogą kształtować jego podatność wejścia na drogę przestępstwa, jednak na końcu każdy ma wolną wolę i decyduje o tym, czy popełnić czyn zabroniony.

Wyznaczenie kryteriów identyfikujących przestępców z urodzenia wiązałoby się w konkretnych przypadkach z ryzykiem zarzutu, że danemu sprawcy nie można przypisać winy za popełniony czyn, ponieważ jego cechy i wyjątkowe okoliczności popchnęły go do jego popełnienia. Maciej Bocheński wskazał, że w dyrektywach wymiaru kary z art. 53 k.k. znajdują się także właściwości i warunki osobiste sprawcy, które sąd powinien uwzględniać przy wymierzaniu kary, a nie przy całkowitej jego ekskulpacji. Ponadto w demokratycznym państwie prawnym nie można prewencyjnie karać, nawet gdyby popełnienie przestępstwa w przyszłości przez konkretnego sprawcę było sprawdzalne, bowiem konieczne jest podjęcie zachowania, które może podlegać prawnokarnemu wartościowaniu.

Pedofilia czy znak czasów?

Maciej Bocheński w swojej monografii szeroko omawia zagadnienia przestępstw seksualnych (M. Bocheński, Prawnokarna reakcja wobec sprawców przestępstw z art. 197 KK i art. 200 KK w świetle teorii i badań empirycznych, Warszawa 2016). Potocznie nazywane przestępstwo pedofilskie z art. 200 § 1 k.k., polegające na wykorzystaniu seksualnym małoletniego poniżej lat 15, w praktyce nie jest popełniane wyłącznie przez osoby z zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii.

Jak tłumaczył Maciej Bocheński, preferencja seksualna tylko części sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. jest ukierunkowana wyłącznie wobec osób w wieku przedpokwitaniowym, czyli dzieci. 

Sprawcy z zaburzeniem pedofilii są potencjalnie niebezpieczni, bowiem nie można ich wyleczyć. Co istotne, część sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. to osoby bez zaburzenia preferencji seksualnych. Znamiona tego typu czynu zabronionego realizuje osoba, która dopuszcza się kontaktu seksualnego z małoletnim poniżej lat 15, nawet jeżeli jest to wynik związku prywatnego, łączącego sprawcę z małoletnim. Maciej Bocheński podał przykład obcowania płciowego pomiędzy niespełna piętnastoletnim chłopakiem i osiemnastoletnią dziewczyną, które wypełnia znamiona z art. 200 § 1 k.k., a sprawca, czyli osiemnastoletnia dziewczyna, nie jest dotknięty zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii. Podkreślił, że takich przypadków jest około 40% w stosunku do wszystkich skazań za przestępstwo z art. 200 § 1 k.k., a ich sprawcy nie są potencjalnie niebezpieczni, bowiem nie są to osoby z zaburzeniem preferencji seksualnych. Możliwe jest rozważanie przyczyn niezastosowania się do normy prawnej w tej części przypadków, ale zdaniem Macieja Bocheńskiego trudno twierdzić, że decyduje o tym wrodzona cecha sprawcy, tylko współczesna tendencja do podejmowania kontaktów seksualnych w coraz niższym wieku.

Podsumowując, o ile w przypadku pierwszej grupy sprawców w znacznym uproszeniu możliwe jest uznanie, że osoby te są dotknięte wrodzonym zaburzeniem pedofilii, o tyle w przypadku drugiej grupy sprawców należy pamiętać, iż takie twierdzenie nie jest uzasadnione, mimo tego, że są to sprawcy tego samego przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. Ponadto, zaliczenie sprawcy do pierwszej grupy, z uwagi na jego zaburzenia preferencji seksualnych, nie przesądza o pewności popełnienia przez niego przestępstwa i w efekcie określenia mianem przestępcy z urodzenia.

Maciej Bocheński podkreślił zatem, że na sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. składają się w większości dwie zupełnie różne grupy osób, spośród których nie wszyscy są pedofilami w rozumieniu medycznym. 

W literaturze prawa karnego podnosi się, że w przypadku drugiej grupy sprawców, czyli nastolatków nawiązujących kontakty seksualne z młodszymi partnerami, zastosowanie powinna znaleźć konstrukcja z art. 1 § 2 k.k., iż: „Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma”. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki dodał, że cel ustanowienia takiego przestępstwa nie obejmował zapewne takich sytuacji. Przeciwnicy jednak twierdzą, że cel ten obejmuje takie sytuacje, bowiem ewentualne skutki przedwczesnego rodzicielstwa są na tyle istotne, iż usprawiedliwiają paternalizm prawa. Maciej Bocheński przywołał słowa prof. dr. hab. Jarosława Warylewskiego, który powiedział, że w takich sytuacjach nie powinno operować się prawem karnym, ale edukacją seksualną w zakresie możliwych skutków wczesnych kontaktów seksualnych.

W tym wątku jeden z widzów skomentował, że: „No tak, ale oprócz pedofilii właściwej jest także pedofilia zastępcza, która występuje u osób, które może i by chciały, ale nie mają możliwości realizowania swoich potrzeb seksualnych z dorosłymi”. Maciej Bocheński wskazał, że takie osoby są zaliczane do trzeciej grupy sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k., określane są również pedofilami regresywnymi, którzy postrzegają dzieci jako przedmiot działań seksualnych wtedy, gdy nie mają dostępu do adekwatnego dla nich partnera seksualnego. W przypadku tej grupy badacze zastanawiają się, jaki zestaw cech psychicznych sprawia, że sprawcy gotowi są złamać normę prawną dla podjęcia zakazanego kontaktu seksualnego.

Etiologia przestępczości seksualnej

Większość przestępstw seksualnych stanowią zgwałcenia, opisane w art. 197 k.k., których sprawców społecznie błędnie postrzega się jako osoby predestynowane do popełnienia tego typu przestępstwa. Zdaniem Macieja Bocheńskiego sprawcy zgwałceń są bardzo zaniedbaną grupą, ponieważ prezentują oni charakterystyczne sposoby myślenia, na które można skutecznie oddziaływać przez wielorakie formy. Badania dowiodły, że czasami ludzie bardzo różnie odczytują zachowania swoich partnerów seksualnych. Tłumaczył, że niezwykłym problemem jest rozstrzygnięcie, która argumentacja stanowi linię obrony oskarżonego, a która odzwierciedla przebieg jego procesu myślowego podczas czynu. Z tego względu prowadzenie badań kryminologicznych jest najbardziej zasadne po uprawomocnieniu się wyroku w konkretnej sprawie, bowiem opis czynu z perspektywy sprawcy jest obarczony mniejszym ryzykiem jego fałszywości, z uwagi na fakt, że pozyskiwane informacje nie wpłyną na jego sytuację procesową.

Maciej Bocheński podkreślił, że sprawców zgwałceń nie można określać mianem przestępców z urodzenia, bowiem ich czyny są m.in. uwarunkowane kulturowo i wynikają przykładowo z obecności w przestrzeni publicznej reklam z wizerunkiem roznegliżowanych kobiet, z których wynikają społeczne stereotypy, a właśnie jednym ze sposobów myślenia sprawców zgwałceń jest postrzeganie kobiet jako obiektów seksualnych (woman a sexual object).

W kontekście recydywistów Maciej Bocheński wskazał, że popełnienie przestępstwa nie przesądza o konieczności jego powtórnego popełnienia w przyszłości. 

Wypadkową ponownego popełnienia przestępstwa, oprócz cech indywidualnych sprawcy, jest w dużej mierze sprawność wymiaru sprawiedliwości i przebieg wykonania kary. Kalifornijska koncepcja three strikes and you are out, z której wynika skazanie na dożywotnie więzienie, w przypadku popełnienia trzech ciężkich przestępstw, nie spowodowała pozytywnych efektów ani w skali mikro, czyli poprawy sprawców, którzy popełnili pierwsze lub drugie przestępstwo spośród trzech, ani w skali makro, czyli spadku przestępczości.

Funkcjonujący Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie, do którego trafiają osoby z zaburzeniami psychicznymi stwarzające zagrożenie dla życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, kojarzony jest z tytułowym stwierdzeniem, przestępcami z urodzenia, określanymi stygmatyzująco jako „bestie”. Sprawcy przestępstw są tam umieszczani prewencyjnie, a nie w reakcji na popełnione przestępstwo, z uwagi na negatywną prognozę kryminologiczną. Maciej Bocheński ocenił wprowadzenie takiego rozwiązania negatywnie i wyjaśnił, że jego efektem nie był spadek przestępczości seksualnej.

Normalizacja przestępców

W dalszej części programu widz zadał pytanie: „Czy obecna moda na «normalizowanie» przestępców we współczesnej kulturze ma wpływ na tendencję do usprawiedliwiania przestępców i tym samym ignorancji celowości prawa karnego?”. Jak zauważył kolejny z widzów, ludzie z danego społeczeństwa funkcjonują jednak w podobnej kulturze i mogą być eksponowani na te same czynniki, a nie wszyscy decydują się popełnić przestępstwo. Mikołaj Małecki zwrócił uwagę na osoby, które niejako czerpią korzyści z faktu, że w przeszłości popełniły przestępstwo i są obecnie kontrowersyjne, a tym samym popularne. Maciej Bocheński w odpowiedzi zaproponował najpierw zdefiniowanie normalizacji przestępców, bowiem jeżeli oznacza akceptację, gloryfikowanie popełniania przestępstw czy fascynację przestępstwem, to należy się jej sprzeciwiać, natomiast jeżeli oznacza zrozumienie sprawców przestępstw i dostrzeżenie w nich człowieczeństwa, to należy ją aprobować. Przekonywał, że osoby, które popełniły przestępstwo różnią się relatywnie niewiele od pozostałego społeczeństwa, ponieważ mogą prezentować ten sam zestaw cech, być narażone na te same bodźce i treści, ale dokonać innego wyboru i zdecydować się jednak na popełnienie przestępstwa. Natomiast wszelkie odmienności, jak zauważył inny z widzów, takie jak stan majątkowy, kapitał kulturowy, kwestie biologiczne czy środowisko dorastania, są powiązane z indywidualizacją kary i innych oddziaływań.

Teoria przestępcy z urodzenia została całkowicie odrzucona przez badaczy, jednak myślenie o przestępcach jako urodzonych zbrodniarzach niestety wciąż tkwi głęboko w przekonaniach ludzi. Współczesna kryminologia rekomenduje wspieranie działań zgodnych z prawem i wykorzystywanie w tym celu zasobów człowieka, w szczególności poprzez edukację seksualną młodej części społeczeństwa, obalanie stereotypów i efektywne oddziaływanie na sprawców przestępstw.

#ŁĄCZYNASKARNE

Urodzeni zbrodniarze – 6.02.2023 r., gość: dr Maciej Bocheński

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Urodzeni zbrodniarze – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Maciejem Bocheńskim pochodzi z serwisu Karne24.com.