27-latek z Łodzi w czerwcu 2025 r. przy pomocy komunikatora napisał do znajomego, że jedzie zabić swoją byłą dziewczynę. Najbliższą noc spędził w areszcie z zarzutem przygotowania do zabójstwa z grożącą karą 15 lat pozbawienia wolności (zob. materiał prasowy ze szczegółami zdarzenia).

Między decyzją a usiłowaniem

Czy samo wysłanie wiadomości ujawniającej zamiar wystarczy do postawienia zarzutu popełnienia przestępstwa? Zgodnie z definicją, przygotowaniem jest takie zachowanie, które nie jest jeszcze bezpośrednim zmierzaniem do dokonania czynu zabronionego, a zarazem sprawca podjął już czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia usiłowania.

Czynności przygotowawcze wymienione w art. 16 § 1 k.k. (np. uzyskiwanie lub przysposabianie środków czy sporządzanie planu działania) nie stanowią katalogu zamkniętego. To jedynie wskazówka, jak rozumieć ten etap zmierzający do dokonania przestępstwa.

W sytuacji 27-latka relewantny jest całokształt jego zachowania, na który składało się wiele czynności; podejrzany najpierw zakomunikował koledze, że posiada nóź i oznajmił zamiar pozbawienia życia byłej dziewczyny, a następnie odjechał samochodem w celu popełnienia zabójstwa.

Powzięty zamiar uzewnętrzniony w wiadomości, jaką wysłał, zaczął być realizowany podróżą samochodem.

Sprawca zabrał ze sobą broń. Nastąpiła więc możliwość zagrożenia dobru prawnie chronionemu w postaci życia kobiety. Nie było to jeszcze usiłowanie, bo sprawca nie zaczął „bezpośrednio zmierzać” do zabójstwa – nie dotarł w zamierzone miejsce ze względu na awarię samochodu.

Zagrożenie jest, choć nie realne

Konstrukcja przygotowania z wielu względów jest wyjątkowa w skali całego Kodeksu Karnego, czego przejawem jest art. 16 § 2 k.k.: „Przygotowanie jest karalne tylko wtedy gdy ustawa tak stanowi”. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli mielibyśmy do czynienia z zachowaniem spełniającym znamiona przygotowania do popełnienia danego czynu zabronionego, bez odpowiedniego przepisu wskazującego na penalizację takich czynności zachowanie to nie podlega karze.

W przypadku zabójstwa taki przepis istnieje – od 1 października 2023 r. przygotowanie do tego przestępstwa zostało stypizowane w obrębie art. 148 k.k.

Do spełnienia znamion przygotowania nie jest konieczne sprowadzenie konkretnego zagrożenia dla dobra prawnego, wystarczy jedynie możliwość jego zagrożenia.

Dochodzimy zatem do wniosku, że uzasadnieniem decyzji legislacyjnych w kontekście penalizacji wybranych zachowań jest między innymi szczególna wartość chronionego dobra, którą przypisuje mu ustawodawca.

Odpowiedzialność za przygotowanie do zabójstwa zarzucane 27-latkowi z Łodzi jest przykładem dalekiej ingerencji ustawodawcy w działania obywatela. To wyraz szczególnej ochrony życia człowieka w polskim systemie prawnym. Widełki grożącej kary rozpięte są od 2 do 15 lat pozbawienia wolności.

Bezkarny, jeśli odstąpi

Ostatnią deskę ratunku dla osób dopuszczających się karalnego przygotowania stanowi art. 17 k.k., określający warunki bezkarności tej formy stadialnej: „nie podlega karze za przygotowanie, kto dobrowolnie od niego odstąpił (…)”.

27-letni podejrzany nie skorzystał jednak z szansy ofiarowanej mu przez ustawodawcę. Do przejścia w stadium usiłowania zabójstwa wprawdzie nie doszło, aczkolwiek nie z woli mężczyzny, ponieważ jego podróż została zatrzymana na skutek awarii samochodu.

O woli do dobrowolnego odstąpienia od przygotowania nie świadczy również zachowanie po jego zatrzymaniu; mężczyzna był pobudzony, nie wykonywał poleceń funkcjonariuszy, a badanie alkomatem wykazało obecność ponad promila alkoholu w wydychanym powietrzu.

Opracował Hubert Grucela – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł 15 lat więzienia za jazdę samochodem? Tak, jeśli zmierza się do zabójstwa pochodzi z serwisu Karne24.com.

Próby syntezy najważniejszych problemów związanych z kryminalizacją przygotowania do zabójstwa podjął się Grzegorz Gworys w artykule: Problemy przygotowania do przestępstwa (na przykładzie przygotowania do zabójstwa). Artykuł ukazał się w „Prokuraturze i Prawie” nr 2/2025.

Trzeba się przygotować?

Autor wskazuje, że penalizacja przygotowania do przestępstwa akurat w przypadku zabójstwa jest o tyle problematyczna, iż nie spełnia kryterium uznawanego przez doktrynę prawa karnego za kluczowe przy ocenie, czy ten etap pochodu przestępstwa powinien być karany, czy nie.

Chodzi o kryterium konieczności (lub dużego prawdopodobieństwa) zaistnienia stadium przygotowania przed etapem dokonania przestępstwa. Innymi słowy – jeśli wcześniejsze przygotowanie się do popełnienia czynu jest niezbędne do jego dokonania, lub w dużej mierze ułatwia jego dokonanie, to wówczas ustawodawca powinien przewidywać karę już za czynności przygotowawcze.

Dla przykładu, weźmy pod uwagę fałszowanie pieniędzy z art. 310 k.k. Ustawodawca przewiduje, że ten, kto czyni przygotowania do przestępstwa określonego w paragrafach 1 i 2 (czyli właśnie fałszowania pieniędzy) podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Na czym polega konieczność podjęcia czynności przygotowawczych?

• Fałszowanie pieniędzy jest skomplikowanym technicznie procesem.
• Wymaga specjalistycznego sprzętu i dużej wiedzy.
• Bez wcześniejszego przygotowania nie jest możliwe w praktyce skuteczne dokonanie wiarygodnego sfałszowania pieniędzy.

Zatem, w świetle omawianego kryterium, ponieważ odpowiednie przygotowanie się jest konieczne, by sprawca mógł dokonać finalnego przestępstwa, merytorycznie uzasadnione jest wprowadzenie karalności już na etapie przygotowawczym.

Dla kontrastu, zabicie człowieka nie musi wymagać specjalistycznej wiedzy ani fachowego sprzętu.

Ponadto w świetle badań psychologicznych zdecydowana większość zabójców działa „spontanicznie”, nie planując uprzednio swojego czynu (badania pokazują, że ok. 70% sprawców morderstw było pod wpływem alkoholu w momencie czynu).

Nieprzygotowany sprawca

Dokonanie zabójstwa jest możliwe – i w większości przypadków tak właśnie się dzieje – bez wcześniejszego wystąpienia etapu przygotowania.

Warto wspomnieć, że ustawodawca częściowo zauważył wskazany problem i zrezygnował z karalności przygotowania tzw. „zabójstwa w afekcie”, tj. zabójstwa pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami.

Art. 148 § 5 k.k., który penalizuje przygotowanie do zabójstwa, nie zawiera odesłania do art. 148 § 4 k.k., który definiuje zabójstwo w afekcie. Założeniem stojącym za tym rozwiązaniem jest najpewniej to, że przygotowanie w przypadku akurat tego rodzaju zabójstwa w ogóle nie występuje. Ponieważ tę prawidłowość można odnieść także do innych typów zabójstw, autor sugeruje, że karalność przygotowania powinna zostać zawężona np. tylko do typów kwalifikowanych, gdzie etap przygotowania wydaje się konieczny (np. zabójstwo z użyciem materiałów wybuchowych).

Grzegorz Gworys analizuje szereg kryteriów mogących uzasadnić penalizację przygotowania do czynu zabronionego.

Jednym z nich jest wartość dobra prawnego chronionego przez przepisy prawa karnego, któremu sprawca zagraża, czy też kryterium społecznej szkodliwości czynu, do którego sprawca się przygotowuje.

Po co ci ten nóż?

W literaturze wyróżnia się dwojaki sposób penalizacji czynności przygotowawczych:

1. Kryminalizacja szeroka – brak określenia konkretnych zachowań przygotowawczych, które są karalne, a jedynie określenie w ogólności, że karalne jest przygotowanie do danego typu czynu zabronionego. W konsekwencji – do określenia znamion przedmiotowych znajduje zastosowanie definicja z art. 16 § 1 k.k. Penalizowane są zatem zachowanie polegające na „podejmowaniu czynności mających stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do jego dokonania”. W przypadku przygotowania do zabójstwa ustawodawca zdecydował się właśnie na ten rodzaj kryminalizacji.
2. Kryminalizacja wąska – polega na tym, że ustawodawca zawęża katalog czynności przygotowawczych poprzez ustalenie, że przygotowaniem do danego przestępstwa są tylko enumeratywnie wymienione czynności, których lista może, ale nie musi pokrywać się z przykładowymi czynnościami z art. 16 k.k. Można – przykładowo – zawęzić kryminalizację przygotowania poprzez ustalenie, że karalne jest tylko przygotowanie do typów kwalifikowanych poprzez wchodzenie w porozumienie z inną osobą.

W tym kontekście Gworys stwierdza, że szeroka penalizacja przygotowania do zabójstwa jest zbyt szeroka i zbyt niejasna, by mogła sprostać wymaganiom stawianym przez Konstytucję i funkcję gwarancyjną prawa karnego.

W praktyce nie da się odróżnić czynności przygotowawczych od zwykłych zachowań podejmowanych w życiu codziennym. Korzystając z obrazowego przykładu, znamiona przedmiotowe, podane w definicji z art. 16 k.k. spełnia zarówno zakup noża z zamiarem użycia go następnie do zamordowania sąsiada, jak i z zamiarem użycia go do pokrojenia chleba.

Jedynym czynnikiem sprawiającym, że pierwsza z tych czynności będzie karalna, a druga nie, jest zamiar sprawcy.

Jako czynnik typowo psychologiczny, zamiar „ukryty” w głowie sprawcy jest niezwykle trudny do wykazania.

Organy ścigania rzadko będą miały pewność co do bezprawności działania jednostki, co z oczywistych względów utrudnia im przeciwdziałanie temu przestępstwu. Narusza to tzw. zasadę przydatności, składającą się na konstytucyjny test proporcjonalności.

Przygotowanie gorsze od dokonania?

W analizie poruszony został także wątek wymiaru kary za przygotowanie do zabójstwa. Kontrowersje budzi górna granica sankcji. Została ona ustalona przez ustawodawcę na poziomie 15 lat pozbawienia wolności. Jest to rozwiązanie kontrowersyjne głównie z uwagi na porównanie regulacji z art. 148 § 5 k.k. z innymi pokrewnymi przepisami kodeksu.

• Usiłowanie i dokonanie zabójstwa zagrożone jest karą od 10 lat pozbawienia wolności. Wynika z tego, że istnieje możliwość wymierzenia w konkretnym przypadku znacząco wyższej kary za przygotowanie do zabicia człowieka, niż za dokonanie tego czynu.
• Co więcej, istnieje niespójność między sankcjami za przygotowanie do zabójstwa z art. 148 § 5 k.k. i przygotowaniem do zbrodni przeciwko ludzkości przybierającej postać zabójstwa (art. 118a § 1 pkt 1 k.k.). Wydaje się, że w tym drugim przypadku sankcja powinna być znacznie wyższa niż w przypadku pierwszym, tymczasem wynosi ona maksymalnie 10 lat (art. 126c § 2 k.k.).
• Wykluczona jest także możliwość udzielenia skazanemu zezwolenia na odbycie kary w systemie dozoru elektronicznego (art. 43la § 1 pkt 1 oraz art. 43lla § 1 pkt 1k.k.w.).
• Dodatkowo, sąd może zastosować wobec oskarżonego o przygotowanie do zabójstwa tymczasowe aresztowanie, uzasadniając to grożącą wysoką karą.

Zdaniem autora, optymalnym wyjściem byłoby albo całkowite uchylenie art. 148 § 5 k.k., albo istotna jego zmiana poprzez posłużenie się wąską konstrukcją kryminalizacji przygotowania do zabójstwa.

Artykuł Grzegorza Gworysa: Problemy przygotowania do przestępstwa (na przykładzie przygotowania do zabójstwa) ukazał się w „Prokuraturze i Prawie” nr 2/2025.

Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prewencja czy przesada? Karalne przygotowywanie się do zabójstwa pod lupą Grzegorza Gworysa pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gośćmi programu 30 września 2024 r. byli: dr Grzegorz Bogdan – adiunkt w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor artykułów dotyczących wykroczeń i przestępstw drogowych, oraz dr hab. Jerzy Lachowski, prof. UMK – profesor w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, członek Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, adwokat.

Tragiczne zdarzenia z udziałem piratów drogowych ożywiają dyskusję dotyczącą wprowadzenia do Kodeksu karnego przestępstwa tzw. zabójstwa drogowego. Wypadek drogowy na Trasie Łazienkowskiej w Warszawie, w nocy z 14 na 15 września 2024 r., do którego doprowadził Łukasz Ż., jadąc z prędkością około 226 km/h, to kolejny, świeży przykład zdarzenia, które zakończyło się śmiercią człowieka.

Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki zwrócił uwagę na problematyczność określenia „zabójstwa drogowego”, którego używanie może być w pewnym sensie „oszustwem”. Zabójstwa dotyczy bowiem art. 148 § 1 k.k. Jeżeli wykazanie sprawcy zamiaru zabójstwa nie jest możliwe, to wówczas najczęściej przypisywane jest mu spowodowanie nieumyślnego wypadku komunikacyjnego ze skutkiem śmiertelnym, tj. przestępstwo z art. 177 § 2 k.k. Z tego względu posługiwanie się określeniem „zabójstwa drogowego” wiąże się z propozycją zaostrzenia odpowiedzialności karnej za nieumyślny wypadek komunikacyjny ze skutkiem śmiertelnym.

Grzegorz Bogdan wskazał, że dla prawników, a zwłaszcza karnistów, dość oczywiste jest, iż określenie „zabójstwa” niesie za sobą łatwo identyfikowalną treść, która niekoniecznie musi być równie oczywista dla osób niezajmujących się prawem na co dzień. Zabójstwo tyczy się zachowania umyślnego, sytuacji, w której sprawca chce albo przynajmniej „godzi się” na spowodowanie śmierci człowieka. Eksperci z zakresu bezpieczeństwa ruchu drogowego zdają się używać określenia „zabójstwa drogowego” w stosunku do zachowań, które cechują się radykalnym naruszeniem reguł postępowania z dobrem prawnym, ale są jednak zachowaniami nieumyślnymi.

Zabójstwo czy wypadek komunikacyjny?

W obecnym stanie prawnym nie budzi wątpliwości, że w razie możliwości wykazania sprawcy zamiaru zabójstwa, czyli tego, iż co najmniej „godził się” na spowodowanie śmierci człowieka, podejmując niebezpieczną jazdę, należy przyjąć kwalifikację prawną spowodowania zabójstwa, tj. przestępstwa z art. 148 § 1 k.k. Natomiast w razie braku podstaw do przyjęcia zamiaru zabójstwa, pozostaje możliwość przypisania sprawcy odpowiedzialności karnej za nieumyślny wypadek komunikacyjny ze skutkiem śmiertelnym, tj. przestępstwo z art. 177 § 2 k.k. Dyskusyjna jest jednak kategorialna różnica między sytuacją, w której dana osoba świadomie rażąco łamie podstawowe zasady ruchu drogowego, czy prowadzi pojazd w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, a sytuacją, która wiąże się z popełnieniem błędu w praktyce życia, przykładowo poprzez zagapienie się i przejechanie skrzyżowania na czerwonym świetle.

Grzegorz Bogdan wyjaśnił, że polskie prawo karne jest „prawem karnym zamiaru” – ustawodawca przewiduje zdecydowanie surowsze kary dla sprawców, którzy podejmują swoje zachowania z zamiarem, niż dla sprawców, których zachowania charakteryzują się nawet radykalnym naruszeniem reguł ostrożności, ale jednocześnie brakiem zamiaru. Obrazuje to zestawienie przewidzianego ustawowego zagrożenia karą za przestępstwo zabójstwa z art. 148 § 1 k.k. (przestępstwo umyślne) oraz przestępstwo nieumyślnego spowodowania śmierci z art. 155 k.k. (przestępstwo nieumyślne), w przypadku tego pierwszego – od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności, a drugiego – od 10 lat pozbawienia wolności do dożywotniego pozbawienia wolności. Ustawodawca zaostrzył jednak odpowiedzialność karną – w stosunku do przestępstwa z art. 155 k.k. – za przestępstwo spowodowania nieumyślnego wypadku komunikacyjnego ze skutkiem w postaci śmierci lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu innej osoby z art. 177 § 2 k.k., przewidując karę od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Jak wyjaśnił Grzegorz Bogdan, ustawodawcy towarzyszyło przekonanie, że komunikacja wiąże się z okolicznościami, w których zdrowie i życie człowieka są narażone na poważne niebezpieczeństwo. W związku z tym spowodowanie śmierci człowieka w wypadku komunikacyjnym pozwala niejako założyć, że sprawca przy okazji zagroził innym osobom, które uczestniczyły w komunikacji.

Zgodnie z art. 177 § 1 k.k.: „Kto, naruszając, chociażby nieumyślnie, zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, powoduje nieumyślnie wypadek, w którym inna osoba odniosła obrażenia ciała określone w art. 157 § 1, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”. Ustawodawca posługuje się charakterystycznym sformułowaniem „chociażby nieumyślnie”, które wskazuje na to, że zasady bezpieczeństwa mogą zostać naruszone przez sprawcę umyślnie i nieumyślnie. Skutek wypadku, wynikający z naruszenia zasad bezpieczeństwa, w postaci śmierci albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu innej osoby, którego dotyczy art. 177 § 2 k.k., musi być objęty nieumyślnością.

Mikołaj Małecki wskazał, że być może rozwiązaniem byłoby zróżnicowanie na gruncie Kodeksu karnego wypadków komunikacyjnych, do których doprowadzono umyślnie naruszając zasady bezpieczeństwa i takich, do których doprowadzono nieumyślnie naruszając zasady bezpieczeństwa, a sprawca w każdym przypadku obejmował nieumyślnością skutek, który nastąpił.

Umyślne naruszenie zasad bezpieczeństwa, w przypadku spowodowania w następstwie nieumyślnie śmierci człowieka, mogłoby oznaczać popełnienie tzw. zabójstwa drogowego.

Umyślne spowodowanie śmierci człowieka w wyniku wypadku wiąże się bowiem z popełnieniem przestępstwa zabójstwa z art. 148 § 1 k.k. Jak tłumaczył Grzegorz Bogdan, byłoby to przeniesienie na płaszczyznę ustawową rozgraniczenia, które powinno następować na płaszczyźnie sędziowskiego wymiaru kary. To sąd powinien brać pod uwagę charakter i rozmiar naruszenia reguły postępowania z dobrem prawnym. Specyficzna konstrukcja art. 177 § 1 k.k. ma jednak przede wszystkim na celu odseparowanie go od typów przestępstw z rozdziału XIX Kodeksu karnego dotyczącego przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu – sprawca wypadku komunikacyjnego ma naruszać zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym. Jeżeli sprawca narusza inne zasady, to wówczas jego zachowanie nie mieści się w granicach wyznaczonych przez art. 177 § 1 k.k., ale może się mieścić w granicach art. 157 § 1 k.k.

Radykalne naruszenie reguły postępowania

Kwalifikacja prawna zdarzeń z udziałem piratów drogowych jako przestępstwa zabójstwa z art. 148 § 1 k.k. nie jest obca polskiemu wymiarowi sprawiedliwości. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z 19 grudnia 2017 r. (sygn. II AKa 281/17) przypisał piratowi drogowemu, który w Jeleniej Górze, uciekając przed Policją, doprowadził do śmierci pieszego na przejściu dla pieszych, odpowiedzialność karną za zabójstwo z zamiarem ewentualnym (a nie za wypadek komunikacyjny ze skutkiem śmiertelnym). Sprawca oskarżony był o to, że: „(…) działając w celu uniknięcia odpowiedzialności karnej za wcześniej popełnione przestępstwa, z zamiarem ewentualnym, przewidując możliwość zabicia R. K. i godząc się na to, pozbawił go życia w ten sposób, że kierując samochodem (…), jadąc z prędkością nie mniejszą niż 108,9 km/h, lewym pasem, widząc przechodzącego prawidłowo ze strony lewej na prawą na zielonym świetle przez oświetlone przejście dla pieszych wymienionego pokrzywdzonego, przy włączonej czerwonej sygnalizacji świetlnej wjechał na przejście dla pieszych, nie wykonując pomimo możliwości żadnego manewru zmierzającego do uniknięcia potrącenia pieszego, uderzył w niego przednią lewą częścią prowadzonego pojazdu, w wyniku czego pokrzywdzony doznał obrażeń ciała (…), skutkujących jego zgonem na miejscu, tj. o czyn z art. 148 § 1 k.k.”.

Sąd argumentował, że: „w zależności od rodzaju stworzonej przez kierującego pojazdem mechanicznym sytuacji drogowej, wynikającej z naruszenia podstawowych zasad ruchu drogowego, ze świadomością wysokiego prawdopodobieństwa zaistnienia negatywnych skutków, którym sprawca nie stara się przeciwdziałać, możliwe jest uznanie, że potrącenie na przejściu dla pieszych człowieka ze skutkiem śmiertelnym, stanowi zbrodnię zabójstwa popełnionego w formie zamiaru ewentualnego (art. 148 § 1 k.k.), a nie wypadek komunikacyjny określony w art. 177 § 2 k.k.”. W opinii Grzegorza Bogdana wykazanie zamiaru ewentualnego, tj. w szczególności „godzenia się” sprawcy na realizację znamion przestępstwa, może być problematyczne, jednak obecnie wątpliwości mogą być usunięte przez zgromadzone dowody, często techniczne, takie jak zapisy kamer rejestrujących dane zdarzenie drogowe.

W Polsce za spowodowanie wypadku komunikacyjnego ze skutkiem śmiertelnym w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego grozi kara od 5 do 20 lat pozbawienia wolności, co wynika z art. 178 § 1a pkt 2 k.k. W przestrzeni publicznej formułowane są postulaty, aby okoliczności takie jak rażące przekroczenie prędkości, udział w nielegalnych wyścigach samochodowych, czy niestosowanie się do zakazu prowadzenia pojazdów, również powinny obostrzać odpowiedzialność karną za wypadek komunikacyjny ze skutkiem śmiertelnym. W związku z tym proponowane jest rozbudowanie art. 178 k.k. o tego typu okoliczności.

Grzegorz Bogdan wyjaśnił, że konstrukcje związane z radykalnym naruszeniem reguły postępowania z dobrem prawnym pojawiają się w ustawodawstwach innych państw, dlatego możliwe byłoby rozważenie ich wprowadzenia do Kodeksu karnego.

Dla przykładu, § 315d niemieckiego kodeksu karnego penalizuje organizację, prowadzenie lub udział w nielegalnych wyścigach samochodowych, jak też brawurowe poruszanie się z prędkością niewłaściwą i rażąco sprzeczną z ruchem drogowym w celu osiągnięcia jak najwyższej prędkości. We Włoszech tzw. zabójstwo drogowe zagrożone jest karą od 5 do 10 lat pozbawienia wolności i może polegać na dwukrotnym przekroczeniu prędkości (nie mniej niż 70 km/h), poruszaniu się poza obszarem zabudowanym z prędkością większą niż 50 km/h w porównaniu z dopuszczalną, przejechaniu przez skrzyżowanie na czerwonym świetle, poruszaniu się pod prąd, czy wyprzedzaniu w pobliżu skrzyżowań, zakrętów, w sposób niebezpieczny, na przejściu dla pieszych lub linii ciągłej.

Konieczne byłoby jednak rozstrzygnięcie, czy tzw. bezwypadkowa jazda może prowadzić do popełnienia przestępstwa, tak jak w przypadku prowadzenia pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, które stanowi przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. Oceny wymagałby wpływ wprowadzenia takiego rozwiązania na funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości, ponieważ tego rodzaju sprawy nie mogłyby być rozstrzygane poprzez wystawienie mandatu, bowiem konieczne byłoby przeprowadzanie postępowań sądowych.

Spadek przestępczości komunikacyjnej

Oczywiste jest, że ewentualne wprowadzenie nowego typu przestępstwa – o niefortunnej, medialnej nazwie – tzw. zabójstwa drogowego do Kodeksu karnego nie powinno być wynikiem działań populistycznych, ale m.in. przeprowadzenia badań. Jerzy Lachowski wskazał, że ze statystyk Biura Ruchu Drogowego Komendy Głównej Policji z ostatnich 3 lat (lata 2021-2023) wynika, iż od 2021 r. spada liczba wypadków komunikacyjnych, w tym tych z winy kierujących oraz ze skutkiem śmiertelnym. Według niego wątpliwa jest propozycja zaostrzenia odpowiedzialności karnej za różnego rodzaju zdarzenia drogowe, ponieważ kary obecnie przewidziane w Kodeksie karnym, zwłaszcza obostrzenia kary wynikające z art. 178 k.k., są dość radykalne.

Jerzy Lachowski uważa, że przy spadku przestępczości komunikacyjnej, wprowadzenie do Kodeksu karnego przestępstwa tzw. zabójstwa drogowego nie wydawałoby się uzasadnione.

W opinii Jerzego Lachowskiego wyodrębnienie przestępstwa tzw. zabójstwa drogowego powodowałoby pewną niejasność, jeżeli chodzi o relację zwłaszcza między wypadkiem komunikacyjnym (przestępstwem nieumyślnym) a zabójstwem (przestępstwem umyślnym). Tłumaczył, że z określenia „zabójstwa drogowego” bezpośrednio nie wynika, iż nawiązuje ono do wypadku komunikacyjnego, o którym mowa w art. 177 § 1 k.k., ale w sensie potocznym zdarzenia drogowe kojarzą się z wypadkami komunikacyjnymi, dlatego takie określenie nie jest do końca konsekwentne.

Jerzy Lachowski przekonywał, że na gruncie obecnie obowiązującego Kodeksu karnego są wystarczające instrumenty, aby pociągać piratów drogowych do odpowiedzialności karnej, ponieważ ustawowe zagrożenie karą za przestępstwo z art. 177 § 2 k.k. (kara od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności) jest wysokie. Świadomość funkcjonowania zakładu karnego od wewnątrz, warunków, w jakich skazani odbywają karę, w tym wyglądu celi więziennej może zmienić perspektywę surowości kary 8 lat pozbawienia wolności. Uwzględnienie obostrzeń kary wynikających z art. 178 k.k. pozwala nawet stwierdzić, że są to kary drastyczne. Zdaniem Jerzego Lachowskiego, jeżeli sprawcy zdarzenia drogowego ze skutkiem śmiertelnym, z uwagi na szczególne okoliczności, można przypisać zamiar zabójstwa, to można go odpowiednio surowo, aczkolwiek sprawiedliwie potraktować.

Karanie piratów drogowych wymaga odpowiedniej interpretacji przepisu dotyczącego zamiaru ewentualnego w Kodeksie karnym, czyli reinterpretacji „godzenia się” na zabójstwo, w sytuacji, gdy dana osoba rażąco przekracza dopuszczalną prędkość. Jerzy Lachowski tłumaczył, że na istotę zamiaru składa się świadomość i wola sprawcy, które podlegają udowodnieniu w procesie karnym. Mimo coraz częstszego wykorzystywania sztucznej inteligencji, analiza myśli sprawcy w czasie popełniania czynu nie jest jeszcze możliwa. Z tego względu dowodzenie zamiaru możliwe jest tylko w oparciu o okoliczności zewnętrzne, zeznania sprawcy, które są instrumentami dość ułomnymi, ponieważ istnieje duże ryzyko popełnienia błędu, zarówno w jedną, jak i drugą stronę. Jak wskazał Jerzy Lachowski, może dojść do tego, że albo niezasadnie ustali się zamiar sprawcy, albo niezasadnie ustali się nieumyślność sprawcy.

Są jednak takie okoliczności, które wydają się zmniejszać wątpliwości dotyczące przypisania zamiaru ewentualnego zabójstwa w stosunku do pirata drogowego, który bierze udział w nielegalnych wyścigach samochodowych, jadąc na obszarze zabudowanym z prędkością 200 km/h i doprowadza do śmierci pieszego na przejściu dla pieszych. W opinii Jerzego Lachowskiego taka osoba ma świadomość tego, że będzie pokonywała co najmniej kilka przejść dla pieszych, a biorąc udział w wyścigu samochodowym musi liczyć się z tym, „godzi się” na to, iż nie będzie w stanie odpowiednio zareagować na sytuację, która może wystąpić na drodze. Na taką konkluzję wpływają jeszcze inne okoliczności, ale rozwinięcie wysokiej prędkości wręcz odbiera kierowcy właściwe zapanowanie nad pojazdem w nagłej sytuacji. Jerzy Lachowski zaznaczył, że taki sposób rozumowania dotyczący procesu prowadzenia pojazdu w trakcie wyścigu samochodowego oznacza, iż jeżeli nie dojdzie do skutku w postaci śmierci człowieka, to pirat drogowy dopuszcza się usiłowania zabójstwa, a takie wnioskowanie jest problematyczne z perspektywy zbiegu różnych przepisów Kodeksu karnego.

Innym rozwiązaniem kryminalizacyjnym mogłoby być dodanie do Kodeksu karnego typów czynów zabronionych z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo, podobnych do art. 178a § 1 k.k. (prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego), polegających przykładowo na udziale w nielegalnych wyścigach samochodowych. Według Jerzego Lachowskiego należy odpowiedzieć na pytanie, czy wprowadzenie takich nowych typów czynów zabronionych byłoby skuteczne i wyeliminowałoby tego typu zachowania. W jego odczuciu piratów drogowych nie powstrzymałaby regulacja prawnokarna, a dużo bardziej skuteczne byłyby monitoring w miejscach, gdzie odbywają się takie wyścigi i natychmiastowa reakcja Policji, pozwalająca na ujęcie pirata drogowego na gorącym uczynku, czy ogólnie – częste patrole funkcjonariuszy Policji nieoznakowanymi radiowozami.

Zdaniem Jerzego Lachowskiego należy ostrożnie podchodzić do mnożenia typów czynów zabronionych w Kodeksie karnym, który i tak już jest niezwykle kazuistyczny, a tym bardziej do kryminalizacji na przedpolu naruszenia dobra prawnego.

Tworzenie typu z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo dotyczącego sytuacji, w której nie ma realnego zagrożenia dla dobra prawnego, musi obejmować również stwierdzenie jego zgodności z art. 31 ust. 3 Konstytucji i konieczności wprowadzenia takiej kryminalizacji.

Postęp techniczny i nieuchronność kary

Niestosowanie się do zakazu prowadzenia pojazdów orzeczonego przez sąd to przestępstwo z art. 244 k.k., zagrożone karą od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Grzegorz Bogdan wskazał, że przemyślenia wymaga, czy wszystkie rodzaje zakazów wymienione w art. 244 k.k. powinny być objęte tym samym ustawowym zagrożeniem karą. Szczególnie, że zakres kryminalizacji obejmuje nie tylko niestosowanie się do zakazu prowadzenia pojazdów, ale także niewykonanie zarządzenia sądu o ogłoszeniu orzeczenia w sposób w nim przewidziany. Mikołaj Małecki dodał, że być może rozwiązaniem byłoby wydzielenie niestosowania się do zakazu prowadzenia pojazdów do odrębnego typu kwalifikowanego, zagrożonego surowszą karą. Grzegorz Bogdan natomiast wyjaśnił, że mogłaby to być również przesłanka wyższej karalności zawarta w art. 178 k.k., jednak takie oddziaływanie jest skuteczne w stosunku do dość ograniczonej grupy sprawców, którzy ze względów zawodowych lub pozycji społecznej mają zbyt dużo do stracenia, aby nie stosować się do zakazu prowadzenia pojazdów. Większość sprawców wypadków komunikacyjnych nie zalicza się do tej grupy.

Nadzieją na zaprzestanie nagminnego popełniania przestępstwa z art. 244 k.k. może okazać się postęp techniczny, który umożliwi organom ścigania skuteczną na dużą skalę weryfikację stosowania się do zakazu prowadzenia pojazdów.

W przekonaniu Grzegorza Bogdana na wzrost bezpieczeństwa w ruchu drogowym mogłaby wpłynąć nieuchronność ujawnienia faktu popełnienia jakiegokolwiek wykroczenia czy przestępstwa drogowego.

W przestrzeni publicznej podnosi się, że wprowadzenie przepadku pojazdu mechanicznego lub jego równowartości wpłynęło na zmniejszenie o 30% liczby wypadków komunikacyjnych ze skutkiem śmiertelnym powodowanych przez kierowców w stanie nietrzeźwości. Pozytywne oddziaływanie mogłoby być również przeniesione na uczestników nielegalnych wyścigów samochodowych, którzy w szczególny sposób traktują pojazdy, którymi się poruszają.

Rozszerzenie katalogu przypadków, w których sąd może orzec przepadek pojazdu mechanicznego prowadzonego przez sprawcę w ruchu lądowym, o którym mowa w art. 44b § 1 k.k., o udział w nielegalnych wyścigach samochodowych, ale także dodanie typu czynu zabronionego polegającego na takim zachowaniu, wymagałoby skonstruowania definicji wyścigów samochodowych w Prawie o ruchu drogowym. To jeden z kroków, które może podjąć ustawodawca w kwestii bezpieczeństwa w ruchu drogowym. Pierwszym krokiem powinno być rzetelne i konsekwentne stosowanie obecnie obowiązującego Kodeksu karnego, a dopiero następnie dyskusja o konieczności wprowadzenia nowych typów czynów zabronionych, czy zaostrzania kar.

#ŁĄCZYNASKARNE

Zabójstwo drogowe Jak udowodnić zamiar? Surowe kary za uliczne wyścigi – 30 września 2024 r., goście: dr Grzegorz Bogdan i dr hab. Jerzy Lachowski, prof. UMK

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Zabójstwo drogowe Jak udowodnić zamiar? Surowe kary za uliczne wyścigi – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Grzegorzem Bogdanem i dr. hab. Jerzym Lachowskim, prof. UMK pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gośćmi programu 22 stycznia 2024 r. byli: Łukasz Zboralski – redaktor naczelny portalu o bezpieczeństwie ruchu drogowego „BRD24.PL” oraz dr Grzegorz Bogdan – adiunkt w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor artykułów dotyczących wykroczeń i przestępstw drogowych.

Prawo, a w szczególności prawo karne, wyznacza granice postępowania ludzkiego. W kontekście bezpieczeństwa ruchu drogowego ścierają się ze sobą dwie racje, jedna – kładąca nacisk na wolność kierowców i druga – kładąca nacisk na bezpieczeństwo w komunikacji. Wiąże się to z pewnym paradoksem, bowiem wprowadzanie wysokich kar za wykroczenia i przestępstwa drogowe ma swoich przeciwników, jednak gdy dochodzi do poważnych zdarzeń drogowych, ta sama część społeczeństwa oczekuje wymierzania jak najsurowszych kar.

W Polsce wypadki zdarzają się bardzo rzadko, ale gdy się zdarzają, to są spektakularne i ginie w nich wiele osób – przywołał swoje słowa Łukasz Zboralski i skomentował, że tak działają media. Problem przekazu medialnego polega na szerokim dyskutowaniu groźnych wypadków drogowych, co wywołuje wrażenie, że to jeden z poważniejszych problemów w życiu społecznym. Rzeczywistość jest nieco odmienna, ponieważ od 2022 r. Polska sytuuje się w środku europejskiej stawki, biorąc pod uwagę liczbę ofiar śmiertelnych w wypadkach na 1 mln mieszkańców. W przekonaniu Łukasza Zboralskiego narastającym problemem są wypadki drogowe z udziałem młodych kierowców, co wynika z bogacenia się społeczeństwa i sprzedaży usportowionych samochodów, które w praktyce nie powinny poruszać się po drogach publicznych. Problem ten związany jest również z uwarunkowaniami psychicznymi oraz próbami przekraczania granic przez młodych kierowców.

Prędkość poza skalą kary

Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki nawiązał do wypadku przy moście Dębnickim w Krakowie i wypadku na ulicy Sokratesa w Warszawie, a następnie zapytał Łukasza Zboralskiego, jakie sytuacje kwalifikuje jako tzw. zabójstwo drogowe, a nie jako wypadek komunikacyjny.

Łukasz Zboralski w odpowiedzi odwołał się do uregulowań prawnych w Niemczech i Włoszech, tłumacząc, że zagraniczna kwalifikacja prawna tzw. zabójstwa drogowego nie oznacza stricte skazywania za celowe pozbawienie życia.

W Polsce przestępstwo spowodowania wypadku komunikacyjnego kryminalizuje art. 177 k.k., który w typie kwalifikowanym z § 2, wiążącym się z następstwem wypadku w postaci śmierci lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu innej osoby, przewiduje karę od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Są jednak takie wypadki, w przypadku których wymierzenie nawet najsurowszej kary wydaje się nieadekwatne. Dla przykładu – wspomniany wypadek na ulicy Sokratesa w Warszawie, gdzie kierowca w środku miasta, na osiedlowej ulicy rozwinął bardzo wysoką prędkość czy wypadek na autostradzie A1 w Sierosławiu, gdzie kierowca jechał z prędkością ponad 300 km/h. Zdaniem Łukasza Zboralskiego w takich sytuacjach brakuje skali wymiaru kary.

W przypadku sprawców powodujących wypadki w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego maksymalny wymiar kary pozbawienia wolności to nawet 20 lat, co wynika z art. 178 § 1a pkt 2 k.k.

W tym kontekście Łukasz Zboralski zwrócił uwagę, że przy wypadkach, wysoka prędkość rozwijana przez trzeźwych kierowców, nie ma jeszcze przełożenia na surowsze zagrożenie karą.

Inaczej jest w Niemczech i Włoszech, gdzie regulacje prawnokarne uwzględniają kwestię prędkości pojazdu. Dla zobrazowania, we Włoszech jest to dwukrotne przekroczenie dopuszczalnej prędkości na obszarze zabudowanym, jednak nie mniej niż o 70 km/h, a na obszarze niezabudowanym – przekroczenie dopuszczalnej prędkości o 50 km/h. W Niemczech odpowiedzialność karna grozi za organizację i udział w nielegalnych wyścigach samochodowych, nawet gdy jest to jeden kierowca, którego celem jest rozwijanie jak najwyższych prędkości.

Propozycja przestępstwa zabójstwa drogowego

Mikołaj Małecki odwołał się do artykułu dotyczącego tzw. zabójstwa drogowego (E. Dzielińska, K. Proć, Wypadek drogowy ze skutkiem śmiertelnym czy zabójstwo w zamiarze ewentualnym – kwalifikacja prawna najpoważniejszych zdarzeń drogowych, „Prokuratura i Prawo” 2022, nr 4, s. 123–156), w którym autorzy wskazują, że: „(…) de lege ferenda należałoby postulować wprowadzenie do ustawy karnej nowego typu przestępstwa w postaci zabójstwa drogowego, gdzie wśród znamion strony przedmiotowej znalazłyby się znamiona ostre (jak przekroczenie prędkości co najmniej o 50 km/h) czy nieostre (jak rażąco niebezpieczna jazda). Popełnienie tego rodzaju czynu zabronionego mogłoby się wiązać z wyższą karą pozbawienia wolności oraz chociażby wydłużonym czasem obowiązywania środka karnego w postaci zakazu prowadzenia pojazdów”.

Następnie Mikołaj Małecki zapytał Łukasza Zboralskiego o opinię w kwestii sztywnego ustalenia granicy prędkości pojazdu, a w związku z tym pewnego arbitralnego wyboru. Inna jest bowiem społeczna szkodliwość przekroczenia o 50 km/h dopuszczalnej prędkości określonej na poziomie 20 km/h, a inna, gdy dopuszczalna prędkość określona jest na poziomie 130 km/h. Łukasz Zboralski zwrócił uwagę, że prędkość decyduje o czasie reakcji kierowcy i skutkach wypadku, natomiast niewyznaczenie granicy prędkości tzw. zabójstwa drogowego spowoduje, iż to sędziowie będą arbitralnie ją wyznaczać. Ponadto przy jednym z wykroczeń również przyjęto sztywną granicę, albowiem kierowanie pojazdem z prędkością przekraczającą dopuszczalną prędkość o więcej niż 50 km/h na obszarze zabudowanym, w oparciu o art. 135 ust. 1 pkt 2 lit. a Prawa o ruchu drogowym, skutkuje zatrzymaniem prawa jazdy na 3 miesiące. Rozwiązanie to nie jest jednak idealne, ponieważ we Włoszech, poza znamieniem prędkości, znaczenie ma również przejechanie przez skrzyżowanie na czerwonym świetle lub poruszanie się pod prąd – nie uwzględniono przy tym chociażby znaku „STOP”.

Według Łukasza Zboralskiego mimo tego trzeba przyjąć jakąś granicę prędkości pojazdu, dla wprowadzenia pewnego mechanizmu działania, przy możliwym rozróżnieniu obszaru zabudowanego i niezabudowanego, w przypadku tzw. zabójstwa drogowego.

Kolejne pytanie dotyczyło propozycji alternatywnych znamion nieostrych, czyli „rażąco niebezpiecznej jazdy” i sytuacji, w których mogłyby one znaleźć zastosowanie. Łukasz Zboralski wskazał, że sędziowie mogliby wówczas, po zasięgnięciu opinii biegłych, uwzględniać przy wymiarze kary, oprócz prędkości pojazdu, np. poruszanie się pod prąd czy fakt udziału w nielegalnych wyścigach samochodowych. Dodał, że pierwsze prawomocne skazanie w Polsce za tzw. zabójstwo drogowe – zabójstwo z zamiarem ewentualnym – dotyczyło sprawcy, który w Jeleniej Górze ukradł samochód i uciekając przed Policją doprowadził do śmierci pieszego na przejściu dla pieszych. Zdaniem Łukasza Zboralskiego przyjęcie takiej kwalifikacji prawnej nie jest niestety możliwe w większości podobnych przypadków.

Godzenie się na zabójstwo drogowe

W dalszej części programu Mikołaj Malecki zwrócił się z pytaniem do Grzegorza Bogdana, czy obecnie obowiązujące prawo karne pozwala na adekwatne i sprawiedliwe karanie piratów drogowych, a w szczególności tych, którzy doprowadzają do tzw. zabójstw drogowych. Grzegorz Bogdan wskazał, że trudno udzielić jednoznacznej odpowiedzi, a to z uwagi na przeświadczenie, iż polskie prawo karne jest „prawem karnym zamiaru”, a nie „prawem karnym skutku”. Z tego względu ustawodawca przewiduje zdecydowanie surowsze kary dla sprawców, którzy doprowadzają do następstw swoich czynów umyślnie, a łagodniejsze kary dla sprawców, którzy następstwa swoich czynów obejmują nieumyślnością. Taka tendencja może być głównym źródłem problemu – posługiwanie się sformułowaniem „zabójstwo drogowe” może stawiać znak równości między umyślnością a nieumyślnością. Jak tłumaczył Grzegorz Bogdan, powodowanie zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym to wykroczenie z art. 86 § 1 k.w., jednak de lege lata ten typ nie jest wystarczający do najpoważniejszych sytuacji.

Jeden z widzów zapytał, czy w kontekście tzw. zabójstwa drogowego nie jest potrzebna rewizja pojęcia „godzenia się”. Zgodnie z art. 9 § 1 k.k. przestępstwo może być popełnione umyślnie z zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym. Wykazanie zamiaru ewentualnego wiąże się z koniecznością udowodnienia, że sprawca „godził się” na realizację znamion przestępstwa.

Grzegorz Bogdan wyjaśnił, że zdarzają się w ruchu drogowym takie przypadki, które można kwalifikować jako zabójstwo z art. 148 § 1 k.k.

Kontrowersje nie tyczą się jednak zamiaru bezpośredniego, ale zamiaru ewentualnego zabójstwa. Niektóre koncepcje zamiaru ewentualnego dają podstawy do rozszerzającego rozumienia zabójstwa z art. 148 § 1 k.k., również jako tzw. zabójstwa drogowego, np. koncepcja prawdopodobieństwa. Mikołaj Małecki dodał, że jest to koncepcja obiektywizująca, która w połączeniu ze świadomością sprawcy może uzasadniać przyjęcie zamiaru ewentualnego, w przypadku kierowcy prowadzącego samochód z prędkością 200 km/h. Kierowca podejmuje to zachowanie mimo świadomości wysokiego prawdopodobieństwa niemożliwości uniknięcia śmiertelnego potrącenia pieszego. Grzegorz Bogdan podkreślił, że alternatywne koncepcje zamiaru ewentualnego wymagają elementu wolicjonalnego, którego w takich sytuacjach często brakuje. Kierowca może być świadomy niebezpieczeństwa swojego zachowania, przy jednoczesnej pewności, że uniknie jego ewentualnych skutków.

Mikołaj Małecki powrócił do wypadku na autostradzie A1 w Sierosławiu, gdzie kierowca jechał z prędkością ponad 300 km/h i zapytał, na jaki moment należy ustalać „godzenie się”, zamiar ewentualny.

Można bowiem twierdzić, że kierowca, rozpędzając pojazd do bardzo wysokiej prędkości, nie panuje nad nim, tylko „godzi się” na to, iż jego pojazd jest pociskiem i może doprowadzić do tzw. zabójstwa drogowego.

Wtedy momentem przypisania odpowiedzialności karnej nie jest wypadek drogowy, ale ostatni moment, w którym kierowca mógł podjąć adekwatną reakcję. Grzegorz Bogdan zauważył, że należy rozstrzygnąć, czy „godzenie się” obejmuje sprowadzenie danego skutku w ruchu drogowym czy sprowadzenie niebezpiecznej sytuacji, w której niemożliwe będzie przeciwdziałanie temu skutkowi. Podał przykład kierowcy samochodu, poruszającego się po lewej stronie drogi, pod prąd, który w tej sytuacji może:

1. zjechać na prawą stronę i uderzyć w ciężarówkę (a w konsekwencji spowodować swoją śmierć),
2. skręcić w lewo i spaść w przepaść (a w konsekwencji spowodować swoją śmierć),
3. pozostać po lewej stronie drogi i zderzyć się z nadjeżdżającym z naprzeciwka samochodem gorszej klasy (a w konsekwencji zwiększyć swoje szanse na przeżycie, z uwagi na zabezpieczenia swojego samochodu i spowodować śmierć kierowcy samochodu gorszej klasy – w tym wariancie niewykluczone jest pociągnięcie kierowcy do odpowiedzialności karnej za zabójstwo z art. 148 § 1 k.k.).

Wątpliwe jest jednak, jak zaznaczył Grzegorz Bogdan, czy można wymagać od kierowcy, który sprowadził niebezpieczną sytuację w ruchu drogowym, aby popełnił samobójstwo.

Otwarta pozostaje kwestia przypisania kierowcy usiłowania zabójstwa, jeśli momentem przypisania odpowiedzialności karnej ma być moment sprowadzenia niebezpiecznej sytuacji, a nie wystąpienia skutku. Grzegorz Bogdan zwrócił uwagę, że wówczas nawet 30% spraw, które aktualnie kończą się mandatem za wykroczenie z art. 86 § 1 k.w. byłoby usiłowaniami zabójstwa z kwalifikacją prawną art. 13 § 1 lub 2 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k. Problem potęguje się przy uwzględnieniu, że ustawodawca spenalizował przygotowanie do zabójstwa w art. 148 § 5 k.k., a więc jeszcze wcześniejszy etap zabójstwa.

Kolejne pytanie widza dotyczyło tego, czy kierowanie samochodem w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego nie oznacza „godzenia się” na ryzyko zabicia kogoś. Grzegorz Bogdan odpowiedział, że zatrzymanie takiego kierowcy, przykładowo po 200 m od włączenia się do ruchu drogowego, musiałoby w konsekwencji oznaczać, iż dopuścił się usiłowania zabójstwa. Usiłowanie, podobnie jak dokonanie, jest zawsze karalne. Zaostrzenie kary wobec sprawcy wypadku lub katastrofy komunikacyjnej, który znajdował się w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, zbiegł z miejsca zdarzenia lub spożywał alkohol lub zażywał środek odurzający po popełnieniu czynu, a przed poddaniem go badaniu przez uprawniony organ, przewiduje art. 178 k.k. W obecnie obowiązującym Kodeksie karnym za spowodowanie wypadku komunikacyjnego ze skutkiem śmiertelnym przez nietrzeźwego lub odurzonego kierowcę (przestępstwo nieumyślno-nieumyślne) grozi kara 20 lat pozbawienia wolności, a w przypadku katastrofy komunikacyjnej (przestępstwo umyślno-nieumyślne) – 30 lat pozbawienia wolności. Dla porównania, za zabójstwo (przestępstwo umyślne) grozi kara od 10 do 30 lat pozbawienia wolności lub kara dożywotniego pozbawienia wolności.

Luki w prawie i pomysły na przyszłość

Mikołaj Małecki zapytał, czy są jakieś luki w regulacjach prawnokarnych dotyczących zdarzeń komunikacyjnych z udziałem piratów drogowych.

W odpowiedzi Grzegorz Bogdan wskazał, że w Polsce występuje kłopot z nielegalnymi wyścigami, dlatego należy rozważyć rozbudowanie art. 178 k.k. o taką okoliczność zaostrzającą karę.

Mikołaj Małecki nawiązał do § 315d niemieckiego kodeksu karnego, który penalizuje organizację, prowadzenie lub udział w nielegalnych wyścigach samochodowych, jak też brawurowe poruszanie się z prędkością niewłaściwą i rażąco sprzeczną z ruchem drogowym w celu osiągnięcia jak najwyższej prędkości. Następnie zapytał, czy taki przepis mógłby być wprowadzony do polskiego Kodeksu karnego. Zdaniem Grzegorza Bogdana taki katalog zachowań mógłby sprawdzić się właśnie w obrębie art. 178 k.k. Konieczne byłoby przeprowadzenie badań pozwalających ustalić, czy nowelizacja w zakresie art. 178 k.k. przełożyłaby się na większe bezpieczeństwo w ruchu drogowym. Podkreślił jednak, że art. 178 k.k. nie jest zbyt dobrym rozwiązaniem, ponieważ ustanawia przesłanki wyższej karalności, a nie mechanizmy modyfikujące opis czynu zabronionego. To zaś wpływa na percepcję społeczną wymierzonej sprawcy kary. Do rozważenia pozostaje również wprowadzenie podobnego typu przestępstwa do rozdziału XXI Kodeksu karnego, dotyczącego przestępstw przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, z tym zastrzeżeniem, że byłby to typ umyślny.

W art. 173 k.k. skryminalizowano spowodowanie katastrofy komunikacyjnej, zaś w art. 174 k.k. – sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa takiej katastrofy. W kontekście tych typów przestępstw Grzegorz Bogdan skomentował, że pojawia się przy nich problem dużej skali katastrofy – ma bowiem ona powodować zagrożenie dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach. W sytuacjach, gdy skala katastrofy jest mniejsza – art. 173 k.k. i art. 174 k.k. nie znajdą zastosowania. Oba typy przestępstw mają jednak swoje nieumyślne odpowiedniki, dlatego ich zakres penalizacji jest szerszy. Nieumyślnością muszą być objęte także ewentualne skutki katastrofy komunikacyjnej dla zastosowania art. 173 § 3 lub 4 k.k., dlatego wykazanie, że sprawca „godził się” na śmierć innych osób, a więc miał zamiar ewentualny, wiąże się z dodaniem do kwalifikacji prawnej typu zabójstwa z art. 148 § 1 k.k.

Na koniec Mikołaj Małecki poprosił o ocenę przywołanej wcześniej propozycji legislacyjnej, czyli wprowadzenia do Kodeksu karnego przestępstwa tzw. zabójstwa drogowego, którego część znamion alternatywnych byłaby ostra („przekroczenie prędkości co najmniej o 50 km/h”), a część nieostra („rażąco niebezpieczna jazda”). W opinii Grzegorza Bogdana znamiona alternatywne „rażąco niebezpieczna jazda”, to „grzech pierworodny” innych typów przestępstw z Kodeksu karnego. Kiedyś określano taką konstrukcję mianem „gumowego paragrafu”. Związanie wymogiem ustawowej określoności znamion typu czynu zabronionego oznacza, że konieczne jest zagwarantowanie podobnego rozumienia znamion przez potencjalnego sprawcę i przez sąd, który będzie orzekał w jego sprawie.

Zdaniem Grzegorza Bogdana konstrukcja znamion „rażąco niebezpieczna jazda” budzi wątpliwości z perspektywy określoności znamion typu czynu zabronionego.

W kontekście znamion „przekroczenia prędkości co najmniej o 50 km/h” wyjaśnił, że miałby być to typ z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo, a to wymaga zastanowienia, jak surowo należy karać za tego rodzaju zachowania, bowiem jest to tzw. bezwypadkowa jazda – podobnie do typu z art. 178a § 1 k.k. (prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego). Podsumowując wskazał, że raczej lepszym rozwiązaniem byłoby dodanie do Kodeksu karnego typów kwalifikowanych przestępstw drogowych o stronie podmiotowej umyślno-nieumyślnej.

Przeprowadzona dyskusja wymusza określenie dopuszczalnej głębokości ingerencji prawnokarnej ustawodawcy w niebezpieczne zachowania w komunikacji, które nie powodują żadnych skutków, w przeciwieństwie do wypadku czy katastrofy komunikacyjnej. Rozwijanie bardzo wysokich prędkości, jazda pod prąd lub nielegalne wyścigi to tylko przykłady zachowań mogących prowadzić do drastycznych skutków, również tych śmiertelnych. Propozycja penalizacji takich zachowań, czyli tzw. bezwypadkowej jazdy może być uzasadniona. W zakresie zdarzeń komunikacyjnych ze skutkiem śmiertelnym, wystarczająca może okazać się zmiana podejścia do obowiązującego prawa i reinterpretacja „godzenia się” na zabójstwo, co pozwoli pociągać piratów drogowych do odpowiedzialności karnej za tzw. zabójstwo drogowe w oparciu o art. 148 § 1 k.k. W polskiej praktyce sądowej takie rozstrzygnięcia już zapadają.

#ŁĄCZYNASKARNE

Zabójstwo drogowe – 22 stycznia 2024 r., goście: Łukasz Zboralski i dr Grzegorz Bogdan

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II. 

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Zabójstwo drogowe – ŁĄCZY NAS KARNE z Łukaszem Zboralskim i dr. Grzegorzem Bogdanem pochodzi z serwisu Karne24.com.

Jak bardzo różnią się od siebie perspektywy przyjmowane przez ustawodawców poszczególnych, nie tylko europejskich, porządków prawnych? Jakie konsekwencje przewidziane są dla sprawców tego czynu? Czy polskie regulacje, wykreowane w ustawie karnej podobne są do unormowań obowiązujących w innych państwach, czy może różnią się od nich w sposób diametralny?

Na te i szereg innych pytań odpowiedzi szukano 15 grudnia na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, gdzie odbyła się studencko-doktorancka konferencja naukowa pt. „Kara za zabójstwo – aspekty społeczne i doktrynalne w różnych porządkach prawnych”. W Lublinie swoje referaty wygłosiło 30 studentów i doktorantów, którzy reprezentowali w sumie osiem uczelni.

Wśród referentów znalazło się dwoje przedstawicieli Uniwersytetu Jagiellońskiego – Patrycja Palichleb i Michał Mrzygłód.

Przedmiotem spotkania była analiza występujących w różnych porządkach prawnych kar za zabójstwo w ujęciu porównawczym i doktrynalnym, a także sformułowanie postulatów co do kształtu poszczególnych przepisów de lege ferenda. Dyskusja dotyczyła regulacji występujących w takich państwach jak Wielka Brytania, Rosja, Białoruś, Niemcy, Izrael i Chiny.

Patrycji Palichleb z UJ mówiła o rosyjskim ustawodawstwie dotyczącym zabójstwa człowieka (umieszczonego w Уголовном Кодексе Российской Федерации). W wystąpieniu pt. „Prawo drakońskie czy liberalne? Rozważania nad karami przewidzianymi za zabójstwo w rosyjskim kodeksie karnym”, autorka skoncentrowała się nie tylko na analizie typów podstawowych i kwalifikowanych zabójstwa, ale i poruszyła kwestię szerokiego zakresu reakcji prawnokarnej, obejmującego pełen wachlarz konsekwencji – od mandatu aż do kary śmierci (objętej wprawdzie moratorim, nie derogowanej jednak z kodeksu karnego), wyznaczonego przez prawodawcę w części ogólnej ustawy.

Referat Michała Mrzygłoda z UJ nosił tytuł „Czy zabójca jest mordercą? Pozbawienie życia na gruncie polskiej i niemieckiej kodyfikacji karnej”.

Poprzez przedstawienie argumentów natury dogmatycznej i prawnoporównawczą analizę zmian dokonanych w niemieckim prawie na przestrzeni ostatnich lat oraz problemów pojawiających się w orzecznictwie, wystąpienie miało na celu ukazanie, na ile odmienna jest sytuacja osób skazywanych za zabójstwa w obu krajach zarówno na płaszczyźnie wymiaru kary, jak i jej wykonania.

Wydarzenie zostało zorganizowane z inicjatywy trzech przyuczelnianych kół: Koła Naukowego Doktryn Politycznych i Prawnych, Koła Naukowego Prawa Karnego Porównawczego oraz Koła Naukowego Socjologii Prawa. Konferencja stanowiła okazję do poszerzenia wiedzy na temat innych porządków prawnych i zaowocowała dyskusją na temat kierunków rozwoju polskiego ustawodawstwa.

Zobacz więcej na Facebooku.

Foto: Pixabay.com

Artykuł Konferencja na UMCS: Zabójstwo w różnych porządkach prawnych pochodzi z serwisu Karne24.com.

De Souza został skazany na karę 22 lat pozbawienia wolności za brutalne morderstwo swojej kochanki. Tym, co pchnęło go do popełnienia okropnej zbrodni, była niechciana ciąża 25-letniej modelki. Piłkarz miał już wtedy żonę i dziecko. Gdy jego przyszła ofiara nie chciała zgodzić się na przerwanie ciąży, zwabił ją do samochodu pod pretekstem przekazania pieniędzy niezbędnych do wychowania ich wspólnego syna – czytamy na portalu tvn24.pl.

Eliza została porwana i uwięziona w domu jednego ze swoich oprawców, gdzie przez blisko tydzień była bita, duszona i torturowana.

Po jej śmierci, wraz ze swoimi poplecznikami, którym de Souza zlecił zabójstwo, pozbyto się ciała rzucając je na pożarcie psom, zaś kilkumiesięcznego syna piłkarza podrzucono do faveli. Sprawa wyszła na jaw dzięki zeznaniom wtajemniczonego w całą historię kuzyna Bruna – Jorge Luizy Roza, który całą historię przedstawił organom ścigania.

Bruno Fernandez został skazany na karę 22 lat pozbawienia wolności, którą odbywał w zakładzie karnym o zaostrzonym rygorze. W trakcie odbywania kary jego adwokaci wystosowali apelację do Sądu Najwyższego, który uznał, że de Souza może wyjść na wolność i tam oczekiwać ostatecznego rozstrzygnięcia jego sprawy. Za kratami spędził w sumie 6 lat i 7 miesięcy.

Indywidualizacja kary

W historii znanego piłkarza na pierwszy plan wybija się kwestia kwestia indywidualizacji kary, szczególnie w kontekście faktu, że w zbrodni brało udział więcej osób, a karę należy wymierzyć każdej z osobna.

Gdyby podobne zdarzenie miało miejsce w Polsce, zwrócilibyśmy uwagę na art. 21 oraz art. 55 Kodeksu karnego. Przepisy te wskazują, że okoliczności, które mogą mieć wpływ na wymiar kary lub na samą odpowiedzialność karną, mają zastosowanie jedynie do osoby, której dotyczą.

Innymi słowy, gdy w zbrodni bierze udział więcej niż jedna osoba, sąd nie może wszystkich jej uczestników potraktować surowiej tylko dlatego, że jeden z nich miał już przeszłość kryminalną i będzie sądzony jako recydywista. Podobnie nie mógłby wszystkich potraktować łagodniej ze względu na fakt, iż jeden ze sprawców był w czasie popełniania przestępstwa np. niepoczytalny.

Sąd wymierzając sprawiedliwość ma patrzeć na każdego sprawcę „z osobna” i wymierzyć mu karę odpowiadającą stopniowi jego winy.

Kara zastosowana przez sąd nie powinna dotykać nikogo poza samym sprawcą.

Represja czy prewencja?

Zgodnie z polskim prawem, kara powinna być dla sprawcy czymś, co spowoduje u niego określoną refleksję – aby w przyszłości zapobiec popełnieniu przez niego kolejnego przestępstwa. Taki cel kary określany jest często celem zapobiegawczym. Chodzi więc o to, aby pobyt w zakładzie karnym nie był dla sprawcy czasem straconym, ale żeby zrozumiał on, że naruszył określone reguły postępowania oraz unikał podobnych zachowań w przyszłości.

Oprócz prewencji indywidualnej kara ma oddziaływać pośrednio na całe społeczeństwo. Ten cel kary określany jest mianem prewencji ogólnej.

Wymierzenie sprawiedliwości ma również dać ludziom poczucie, że nie ma zbrodni bez kary i nie warto popełniać przestępstw.

W naukach społecznych wskazuje się, że w każdej zbiorowości panuje przekonanie o tym, że za przestępstwo sprawcę powinna spotkać kara, tj. jakaś dolegliwość. Sąd wymierzając karę powinien brać to społeczne oczekiwanie pod uwagę, aby zbyt łagodna sankcja nie spotkała się z oporem społecznym i poczuciem niesprawiedliwości.

Równość wobec prawa

Piłka nożna to w Brazylii niemalże religia, a piłkarze mają status chodzących legend. Szczególnie wyraźnie widać to po reakcji kibiców na fakt zatrudnienia Bruno Fernandeza przez ich ukochany klub – wielu z nich całkowicie zaaprobowało ten fakt.

https://twitter.com/BrazilStat/status/841376691142447104

Miłość kibiców nie może być jednak brana pod uwagę przez sąd przy wymierzaniu kary sprawcy czynu zabronionego. Naczelną i niepodważalną zasadą sprawiedliwego procesu karnego jest równość wobec prawa. A zatem niezależnie od tego, kim jesteś, skąd pochodzisz i jaki jest twój status społeczny – w obliczu sprawiedliwości powinieneś być traktowany jak każdy inny człowiek.

Marcin Ćwiertnia
Foto: picjumbo.com

Artykuł Brazylia: Po 7 latach odsiadki piłkarz-morderca wraca na boisko pochodzi z serwisu Karne24.com.