Nowelizacja Kodeksu Karnego z 13 lutego 2025 roku miała być receptą na właściwą implementację przepisów Konwencji Stambulskiej w polskim systemie prawnym oraz ujednoliceniem orzecznictwa w zakresie spraw o zgwałcenie. W rzeczywistości dodane do art. 197 § 1 k.k. znamię „w inny sposób mimo braku zgody” wzbudza kontrowersje, których obszernej analizy podjęli się Dominika Czerniak i Artur Pietryka w artykule Nowe znamiona przestępstwa zgwałcenia? opublikowanym na łamach miesięcznika „Palestra” 2025, nr 2.

Co z konwencją?

Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Komitetu do spraw Likwidacji Dyskryminacji Kobiet kładzie nacisk na znamię zgody jako warunku penalizacji zgwałcenia, a w Konwencji Stambulskiej o kluczowym znaczeniu zgody w kontekście działań legislacyjnych obejmujących przemoc seksualną i zgwałcenie czytamy wprost w art. 36.

Mimo wytycznych i określonych wzorców, polski ustawodawca do podstawowego typu przestępstwa zgwałcenia wprowadził znamię „w inny sposób mimo braku zgody”.

Autorzy dowodzą, że konstrukcja przepisu nie czyni zadość wymaganiom określonym przez prawo międzynarodowe oraz zaleceniom GREVIO.

A to chociażby ze względu na dalsze istnienie klauzul wskazujących na konieczność wykazania środków przymusu (przemocy, groźby bezprawnej, podstępu) zastosowanych wobec ofiary oraz wynikające z przepisu wątpliwości interpretacyjne.

Nowe znamię – niejasne znaczenie

Interesujące są rozważania autorów na temat tego, czy nowe znamię użyte w art. 197 § 1 k.k. jest odrębnym znamieniem tego przepisu oraz czy odnosi się ono do wszystkich sposobów doprowadzania do obcowania płciowego tj. przemocy, podstępu, groźby i „innego sposobu”.  

Analizując etap prac senackich oraz głosy ekspertów D. Czerniak i A. Pietryka dochodzą do wniosku, że zgodnie z zamysłem ustawodawcy znamię „mimo braku zgody” odnosi się jedynie do „innego sposobu”, a taki zabieg uzasadniany jest faktem, że w przypadkach w których do obcowania płciowego doprowadzono przy pomocy przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu nie będzie konieczne dodatkowe dowodzenie braku zgody. Oznacza to, że przy zastosowaniu powyższej wykładni w przepisie powstałaby nowa postać zgwałcenia, polegająca na doprowadzeniu do obcowania płciowego w inny sposób mimo braku zgody ofiary.

Autorzy sygnalizują problemy, jakie okoliczności doprowadzenia do obcowania płciowego mogłyby zostać zakwalifikowane jako te popełnione w „inny sposób mimo braku zgody”.

Wskazują, że „z uwagi na zmianę relacji między przepisami art. 197–200 k.k. innym sposobem doprowadzenia do obcowania płciowego bez zgody drugiej osoby nie może być żadna z okoliczności (…)” wymieniona w art. 197 § 1a – 200 § 1 k.k. Po wejściu w życie nowelizacji, art. 197 § 1 k.k. stał się bowiem regułą ogólną, a pozostałe normami szczególnymi.

To zaś ukazuje, że nowelizacja nie ułatwia sytuacji prawnej ofiary, prowadząc raczej do interpretacyjnego chaosu.

Nowelizacja czy zmiana pozorna?

Zdaniem autorów, istotne są następujące kwestie, które należy brać pod uwagę przy wykładni nowelizacji:

• Ze względu na obecność znamion niedookreślonych takich jak „w inny sposób” nie powinno się w nieproporcjonalny sposób rozszerzać zakresu kryminalizacji – zapobiegnie to naruszeniu zasady określoności prawa karnego oraz penalizacji zachowań, które nigdy nie miały podpadać pod nowe przepisy
• Zachowania zakwalifikowane jako spełniające znamię „doprowadzenia do obcowania płciowego w inny sposób mimo braku zgody”, powinny mieć zbliżony stopień karygodności – zapobiegnie to stosowaniu prawa w sposób arbitralny i zmniejszy poczucie niepewności oraz niesprawiedliwości
• Spełnienie przesłanek za każdym razem będzie zależeć od wykazania, w jaki sposób doprowadzono do obcowania płciowego bez zgody drugiej osoby, a nie od samego faktu zaistnienia takiego stanu rzeczy.

W podsumowaniu autorzy stwierdzają: „Efekt prac legislacyjnych wydaje się jednak być kompromisem, który nie zadowala nikogo. Nie realizuje celów, gdyż nie jest zgodny z Konwencją stambulską i nie realizuje wymagań GREVIO. Nie realizuje celu ostatecznego, tj. zmiany i uporządkowania linii orzeczniczej dotyczącej przestępstw seksualnych z art. 197–200 k.k. Przeciwnie, konsekwencją wejścia w życie zmian może być pogłębienie dotychczasowych rozbieżności oraz pojawienie się nowych, odmiennych linii orzeczniczych na gruncie art. 197 § 1a i art. 198 k.k.”

Nowelizacja nie tylko nie rozwiązała problemów wynikających ze starego brzmienia omawianego przepisu, lecz dodatkowo wprowadziła zupełnie nowe kontrowersje i wątpliwości interpretacyjne – wynika z opracowania Nowe znamiona przestępstwa zgwałcenia? opublikowanego na łamach „Palestry”.

Opracował Hubert Grucela – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Kompromis, który nie zadowala nikogo: D. Czerniak i A. Pietryka o nowelizacji znamion zgwałcenia pochodzi z serwisu Karne24.com.

Dotychczasowy dominujący pogląd w literaturze prawniczej nie zakładał istnienia podstępu w rozumienia art. 197 § 1 Kodeksu karnego w przypadku, w którym ofiara świadomie godzi się na stosunek seksualny, będąc w błędzie co do jedynie ubocznych motywów podjęcia swojej decyzji.

Michał Grudecki z Uniwersytetu Śląskiego w artykule: Podstęp jako znamię przestępstwa zgwałcenia a uboczne motywy podjęcia decyzji o obcowaniu płciowym, „Studia Prawnoustrojowe” Nr 55/2022 na nowo podejmuje problematykę klasyfikacji motywów, które skłaniają partnerkę lub partnera do wyrażenia zgody na kontakt intymny.

Siła podstępu

Podstępem jest zachowanie polegające na wprowadzeniu w błąd drugiej osoby co do elementu, który determinuje, że ofiara podejmie współżycie ze sprawcą.

W artykule wspomniane są dwa główne ujęcia podstępu:  podstęp w ujęciu wąskim i podstęp w ujęciu szerokim.

• Podstępem w ujęciu wąskim jest sytuacja, w której ofiara wyraża zgodę na obcowanie płciowe, w oparciu o fałszywe przesłanki motywacyjne powstałe w wyniku działania sprawcy lub przy jego udziale.
• Podstęp w ujęciu szerokim obejmuje podstęp w ujęciu wąskim oraz sytuacje, w których sprawca całkowicie wyłącza możliwość podejmowania decyzji u ofiary. Klasycznym przykładem podstępu w ujęciu szerokim jest podanie ofierze tabletki gwałtu.

Mimo przyjęcia w nauce prawa karnego podstępu w ujęciu szerokim, duża część autorów opowiada się przeciwko przyjęciu podstępu w rozumieniu art. 197 k.k. w sytuacji, w których ofiara jest w błędzie co do ubocznych motywów podjęcia decyzji.

Różne motywacje

Aby lepiej zrozumieć problem omawiany przez Grudeckiego, przyjrzyjmy się następującym stanom faktycznym:

• Osoba świadcząca usługi seksualne zgodziła się na obcowanie płciowe z powodu uprzedniej obietnicy otrzymania za stosunek pieniędzy. Sprawca jednak nigdy nie planował jej zapłacić;
• Kobieta zgodziła się na współżycie z powodu obietnicy zawarcia związku małżeńskiego. Sprawca nigdy nie planował zawarcia związku z tą kobietą;
• Mężczyzna okłamał kobietę, że użyje prezerwatywy;
• Kobieta okłamała mężczyznę, że używa tabletek antykoncepcyjnych;

Przedstawione sytuacje budzą kontrowersje w doktrynie i orzecznictwie. Michał Grudecki argumentuje, że takie zachowania stanowią przykłady podstępu w rozumieniu art. 197 § 1 k.k.

Autor proponuje odejście od nazwy „uboczne motywy podjęcia decyzji o stosunku seksualnym”.

Wprowadza bardziej precyzyjną nazwę: motywy klasyfikowane jako uboczne, wskazując tym samym, że bez zaistnienia takiego motywu ofiara nigdy nie podjęłaby stosunku seksualnego ze sprawcą.

Głównym uzasadnieniem poglądu Grudeckiego jest argumentacja związana z dobrem prawnym chronionym przez przestępstwo zgwałcenia, czyli z wolnością seksualną. Autor proponuje przeprowadzenie wnioskowania hipotetycznego i zadanie sobie następującego pytania: „Czy osoba podjęłaby decyzję o obcowaniu płciowym, bez zaistnienia motywu klasyfikowanego jako uboczny”?

Czy byłaby zgoda, gdyby…

Operując na przykładach, zestaw pytań kontrolnych wyglądałby następująco:

• Czy osoba świadcząca usługi seksualne zdecydowałaby się na współżycie gdyby wiedziała, że nie dostanie zapłaty?
• Czy kobieta zdecydowałaby się na stosunek współżycie gdyby wiedziała, że nie zostanie zawarte małżeństwo?
• Czy kobieta zdecydowałaby się współżycie gdyby znała prawdziwą tożsamość drugiej osoby?
• Czy kobieta zdecydowałaby się na współżycie bez prezerwatywy?
• Czy mężczyzna zdecydowałby się na współżycie gdyby wiedział, że kobieta nie przyjmuje antykoncepcji?

Odpowiedź negatywna na każde z tych pytań prowadzi do jednoznacznego wniosku: osoby nie korzystają ze swojego życia erotycznego w świadomy i dobrowolny sposób, a więc naruszona zostaje wolność seksualna, a zatem dobro prawne chronione przez ustawodawcę.

„Bez zaistnienia motywu klasyfikowanego jako uboczny, ofiara najczęściej nie zdecydowałaby się na podjęcie obcowania płciowego. Sprawca wyzyskuje także i w tym przypadku fałszywą przesłankę wpływającą na proces decyzyjny ofiary” – pisze Grudecki.

Autor wskazuje, że wolność seksualna jest również rozumiana jako możliwość sprzeciwu wobec niechcianych stosunków seksualnych. Tym samym niechcianym stosunkiem seksualnym może być współżycie bez zapłaty, współżycie bez zabezpieczenia czy współżycie bez zawarcia w przyszłości związku małżeńskiego. Trauma ofiary aktualizuje się po wykryciu błędu. Do tej chwili stosunek seksualny mógł wydawać się pożądany.   

Karać za złamanie obietnicy?

Autor konfrontuje zaprezentowane przez siebie ujęcie z dotychczasowymi poglądami doktryny.

Część autorów wskazuje, że w przedstawionych stanach faktycznych następuje świadome zadysponowanie przez ofiarę wolnością seksualną. Wola ofiary nie jest wyłączona, a więc współżycie jest konsensualne, co podważałoby wniosek o wyczerpaniu znamion przestępstwa.

Dodatkowo autorzy obawiają się nadmiernego ingerowaniu prawa karnego w relacje międzyludzkie. Jeszcze inni podnoszą, że reakcja prawnokarna względem osób niedotrzymujących obietnic jest zbyt daleko idąca ze względu na niską społeczną szkodliwość takiego czynu.

Opracowanie: Podstęp jako znamię przestępstwa zgwałcenia a uboczne motywy podjęcia decyzji o obcowaniu płciowym ukazało się w czasopiśmie „Studia Prawnoustrojowe” Nr 55/2022.

Opracował Kacper Hejnar – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Czy w łóżku wolno kłamać? Michał Grudecki o definicji podstępu na tle seksualnym pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 16 grudnia 2024 r. była dr hab. Monika Płatek, prof. UW – kierownik Zakładu Kryminologii Uniwersytetu Warszawskiego, była pełnomocnik Rzecznika Praw Obywatelskich ds. ochrony praw ofiar przestępstw, członkini, współzałożycielka i była prezes Polskiego Stowarzyszenia Edukacji Prawnej.

Kształt znamion przestępstwa zgwałcenia budzi wiele emocji społecznych i wątpliwości w doktrynie prawa karnego. Podnosi się, że uregulowanie przestępstw seksualnych w Kodeksie karnym, sięgające 1997 r., jest błędne. Nowelizacja Kodeksu karnego, która miała naprawić ten błąd jest postrzegana za niezbyt doskonałą.

Proces legislacyjny rozpoczął się 14 lutego 2024 r., kiedy do Sejmu wpłynął poselski projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny (druk nr 209, Sejm X kadencji), zakładający przede wszystkim zmianę art. 197 § 1 k.k. dotyczącego przestępstwa zgwałcenia z obecnego brzmienia: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12” na brzmienie: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego bez wcześniejszego wyrażenia świadomej i dobrowolnej zgody przez tę osobę, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3”. Na różnych etapach procesu legislacyjnego, w Sejmie i Senacie, eksperci wyrażali swoje opinie dotyczące wzmiankowanego projektu ustawy. Ostatecznie, w efekcie uchwalenia ustawy z 28 czerwca 2024 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, art. 197 § 1 k.k. od 13 lutego 2025 r. będzie brzmiał: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego przemocą, groźbą bezprawną, podstępem lub w inny sposób mimo braku jej zgody, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15”.

Historia znamienia „bez zgody”

Jak przekonywała Monika Płatek, rozważania dotyczące przestępstwa zgwałcenia należy rozpocząć od rosyjskiego Kodeksu karnego z 1903 r. (tzw. kodeksu Tagancewa), który obowiązywał na terenie Polski do 31 sierpnia 1932 r. – zastąpił go dopiero Kodeks karny z 1932 r. (tzw. kodeks Makarewicza). Tzw. kodeks Tagancewa w kontekście zgwałcenia operował znamieniem „bez zgody”. Projekt wspomnianego tzw. kodeksu Makarewicza również operował znamieniem „bez zgody”. Monika Płatek tłumaczyła, że potem znamię „bez zgody” znika i nie ma go w tzw. kodeksie Makarewicza, który wszedł w życie 1 września 1932 r., mimo tego, iż do tego momentu znamię „bez zgody” było stosowane na terenie Polski.

W tzw. kodeksie Tagancewa rozróżnione było „prawdziwe zgwałcenie” od „innego zgwałcenia”. „Prawdziwe zgwałcenie” obejmowało znamię „bez zgody”, ale musiało być jednocześnie związane z przemocą, groźbą lub podstępem. W tzw. kodeksie Makarewicza również posłużono się znamionami „przemocy, groźby bezprawnej albo podstępu” w kontekście doprowadzenia do zgwałcenia, a także znamieniem „kto”, co oznacza, że tego przestępstwa może dopuścić się zarówno mężczyzna, jak i kobieta – na kobiecie lub mężczyźnie (w dowolnej konfiguracji). W tamtym czasie była to bardzo postępowa zmiana normatywna.

Wymogi konwencji stambulskiej

Istotna z punktu widzenia kształtu znamion przestępstwa zgwałcenia jest Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (tzw. konwencja stambulska) sporządzona w Stambule 11 maja 2011 r., która w Polsce weszła w życie 1 sierpnia 2015 r.

Zgodnie z treścią art. 36 tzw. konwencji stambulskiej:

„1. Strony przyjmą konieczne środki ustawodawcze lub inne środki w celu zapewnienia, by za następujące umyślne czynności groziła odpowiedzialność karna:

a. penetracja waginalna, analna lub oralna o charakterze seksualnym ciała innej osoby jakąkolwiek częścią ciała lub przedmiotem, bez jej zgody,

b. inne czynności o charakterze seksualnym wobec innej osoby, bez jej zgody,

c. doprowadzenie innej osoby, bez jej zgody, do podjęcia czynności o charakterze seksualnym z osobą trzecią.

2. Zgoda musi być udzielona dobrowolnie jako wyraz wolnej woli, co należy oceniać w świetle danych okoliczności.

3. Strony przyjmą konieczne środki ustawodawcze lub inne środki w celu zapewnienia, by postanowienia ustępu 1 stosowały się również do czynów podejmowanych wobec byłych lub obecnych małżonków, lub partnerów, zgodnie z tym, jak to uznaje prawo wewnętrzne”.

Monika Płatek wskazała, że zgoda wymaga respektowania godności człowieka i dostrzegania w nim nie ciała, nie rzeczy, tylko istoty ludzkiej, która ma prawo decydować o sobie.

Powyższe zobowiązanie wiąże się z koniecznością wprowadzenia do Kodeksu karnego przepisu, który definiuje zgwałcenie jako czynność o charakterze seksualnym, do której dochodzi bez zgody innej osoby. Tzw. konwencja stambulska nie może być stosowana bezpośrednio – musi być transponowana do Kodeksu karnego, chyba że treść przepisów Kodeksu karnego odpowiada jej wymogom.

Nowe brzmienie, stare problemy

Zastanawiające jest, czy interpretacja obowiązującego jeszcze brzmienia Kodeksu karnego w zakresie przestępstw seksualnych w duchu tzw. konwencji stambulskiej byłaby możliwa, co pozwoliłoby uniknąć nowelizacji. Monika Płatek poświęciła tej kwestii artykuł naukowy (M. Płatek, Zgwałcenie. Gdy termin nabiera nowej treści. Pozorny brak zmian i jego skutki, „Archiwum Kryminologii” 2018, s. 263–325), stając na stanowisku, by spróbować interpretować Kodeks karny w taki sposób, żeby nie dokonywać jego nowelizacji. Podczas programu wskazała jednak, że nie jest to możliwe.

Zgodnie z tzw. konwencją stambulską zgwałceniem jest czynność o charakterze seksualnym, do której dochodzi bez zgody innej osoby. Stosowanie przemocy, groźby bezprawnej, podstępu lub w inny sposób doprowadzanie innej osoby do czynności seksualnej oznacza brak zgody (choć wyjątek może stanowić np. BDSM), ale dla bytu zgwałcenia w obecnym i w przyszłym stanie prawnym brak zgody nie jest i nie będzie wystarczający – konieczne będzie doprowadzenie do czynności seksualnej w jakiś sposób mimo braku zgody. Pytanie o realizację znamion przestępstwa zgwałcenia będzie zatem sprowadzać się do tego, czy zaistniała przemoc, groźba bezprawna, podstęp lub inny sposób, a nie sam brak zgody. Do zgwałceń dochodzi często bez użycia przemocy, a reakcją pokrzywdzonego nie jest opór (problematyczny i niestety wymagany w orzecznictwie sądowym), tylko zmrożenie, utrata możliwości odzywania się (tzw. paniczny bezruch).

Zdaniem Moniki Płatek nowelizacja Kodeksu karnego nie usuwa problemu i nie jest zgodna z wymogami tzw. konwencji stambulskiej.

Monika Płatek uważa, że art. 197 § 1 k.k. powinien brzmieć: „Kto bez zgody doprowadza inną osobę do obcowania płciowego (…)”, w nawiązaniu do art. 36 tzw. konwencji stambulskiej. Dopiero typ kwalifikowany, art. 197 § 2 k.k. mógłby brzmieć: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego (…)”. Zauważyła przy tym, że używa się pojęcia „zgwałcenia” w kontekście art. 197 § 1 k.k., choć nie występuje ono w tym przepisie, a jest to jedynie tytuł dodany przez redakcję. W opinii Moniki Płatek „zgwałceniem ustawowym” są również typy czynów zabronionych z art. 198 k.k., art. 199 k.k. i art. 200 k.k., a bardzo często także z art. 203 k.k. W związku z tym uważa, że art. 197 § 4 k.k., w zakresie zgwałcenia „wobec małoletniego poniżej lat 15”, powinien zostać uchylony. Natomiast art. 200 k.k. powinien przewidywać tzw. prawo Romea i Julii, czyli brak popełnienia przestępstwa w przypadku obcowania płciowego, gdy chłopak/dziewczyna jest wieku poniżej określonej granicy (np. 15 lat), a druga strona relacji osobistej jest starsza (np. 17–20 lat) – pod warunkiem wyrażenia zgody przez obie strony. Jak dodała Monika Płatek, ściganie przestępstwa art. 200 § 1 k.k. często nie dotyczy osób z zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii, ale właśnie relacji nastolatków, co wynikło z badań dr Małgorzaty Dziewanowskiej.

Zgwałcenie w małżeństwie

Jeden z widzów zapytał, czy w związku z nowym brzmieniem art. 197 § 1 k.k. znamiona „w inny sposób” będą obejmować sytuacje, takie jak:

1. osoba prostytuująca się nie otrzymała umówionego wynagrodzenia za obcowanie płciowe,
2. małżonek został wprowadzony w błąd co do środka antykoncepcyjnego.

Monika Płatek tłumaczyła, że możliwe jest zgwałcenie osoby prostytuującej się, jednak nie obejmuje to sytuacji, w której nie otrzymała ona umówionego wynagrodzenia za obcowanie płciowe. Taka osoba może domagać się zapłaty wynagrodzenia w drodze procesu cywilnego. W niektórych krajach prostytucja, czyli świadczenie usług seksualnych za wynagrodzeniem, jest objęta ochroną i osoby prostytuujące się płacą składki na ubezpieczenia społeczne, co w przyszłości zapewnia im emeryturę.

W kontekście drugiego pytania Monika Płatek wyjaśniła, że wprowadzenie małżonka w błąd co do środka antykoncepcyjnego nie oznacza z zasady zgwałcenia. Dochodzi do zgwałcenia kobiety, gdy mężczyzna miał używać środka antykoncepcyjnego, a przestał go używać w trakcie obcowania płciowego, co potwierdza również orzecznictwo sądowe. Natomiast nie dochodzi do zgwałcenia mężczyzny, gdy sądzi on, że kobieta nie stosuje środka antykoncepcyjnego, a kobieta w rzeczywistości je stosuje. Monika Płatek podkreśliła, że to, czy kobieta stosuje środek antykoncepcyjny, należy do jej praw reprodukcyjnych i wynika z ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. W preambule tej ustawy ustawodawca uznaje: „prawo każdego do odpowiedzialnego decydowania o posiadaniu dzieci oraz prawo dostępu do informacji, edukacji, poradnictwa i środków umożliwiających korzystanie z tego prawa”, w tym środków antykoncepcyjnych, badań prenatalnych, zapłodnienia pozaustrojowego (in vitro) czy aborcji. Podobnie w odwrotnym przypadku – nie dochodzi do zgwałcenia kobiety, gdy sądzi ona, że mężczyzna jest płodny, a mężczyzna w rzeczywistości poddał się wazektomii. Monika Płatek dodała, że taki podstęp co do środka antykoncepcyjnego może być powodem do zerwania relacji osobistej lub nawet rozwodu, ale nie prowadzenia sprawy karnej. Jak zauważył prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki, to także kwestia wykładni znamienia „podstępu” – nie każda pomyłka co do rzeczywistości jest pomyłką istotną z perspektywy dysponowania swoją autonomią seksualną.

Zaakcentowania jednak wymaga, że zgwałcenie w małżeństwie jest możliwe.

W opinii Moniki Płatek musi nastąpić moment, w którym zostaną wyraźnie wyjaśnione dwie koncepcje dotyczące przestępstw seksualnych – koncepcja wolności seksualnej („nie znaczy nie”) i koncepcja autonomii seksualnej („tak znaczy tak”). To rewolucyjna i trudna zmiana, dlatego vacatio legis, czyli tzw. okres spoczywania ustawy nowelizującej powinien być dłuższy niż 6 miesięcy. Nie ma powszechnej, szeroko zakrojonej kampanii uświadamiającej społeczeństwu, co to znaczy „zgoda”, co to znaczy „brak zgody”, a celem vacatio legis jest przygotowanie obywateli na wejście w życie danego aktu prawnego. Mikołaj Małecki dodał, że vacatio legis jest zmarnowana, brakuje dyskusji publicznej o nowelizacji Kodeksu karnego w zakresie przestępstw seksualnych. Zmiana znamion w przepisach Kodeksu karnego lub zaostrzenie kar samoczynnie nie zmniejszą liczby skazań, w przeciwieństwie do kampanii informacyjnej o zmianach w prawie oraz edukacji w zakresie relacji osobistych, które mogą przynieść oczekiwane efekty.

#ŁĄCZYNASKARNE

Przepisy zbędne, niesprawiedliwe, groźne Błędy w Kodeksie karnym – 16 grudnia 2024 r., gość: dr hab. Monika Płatek, prof. UW

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Przepisy zbędne, niesprawiedliwe, groźne Błędy w Kodeksie karnym – ŁĄCZY NAS KARNE z dr hab. Moniką Płatek, prof. UW pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gośćmi programu 19 lutego 2024 r. byli: dr Michał Grudecki – adiunkt w Instytucie Nauk Prawnych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach oraz Karolina Śliwecka – absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, zajmujący się naukowo przestępstwami seksualnymi.

24 lutego obchodzony jest Dzień niespodziewanego całusa. Prawnokarna ochrona sfery intymnej człowieka z biegiem czasu się rozszerza, co powoduje, że coraz więcej zachowań intymnych jest kryminalizowanych. Do zawężania granic dozwolonych zachowań intymnych dochodzi nie tylko poprzez zmianę przepisów Kodeksu karnego, ale również poprzez zmianę funkcjonujących reguł postępowania i zwyczajów w społeczeństwie. Z tego względu podejmowanie nietypowych zachowań intymnych, w tym niespodziewanych całusów, wymaga szczególnej ostrożności.

Niespodziewany całus jako przestępstwo

Michał Grudecki wskazał, że niespodziewany całus może powodować kłopoty prawnokarne, dlatego lepiej nie całować innych osób bez ich zgody. Dzień niespodziewanego całusa nie jest zakorzeniony w rodzimej kulturze czy znany jako zwyczaj przez polskie społeczeństwo. Zachowania, które naruszają dobro prawne, przekraczają przyjęte reguły postępowania z dobrem prawnym, należy uznawać za bezprawne. Sfera zachowań intymnych jest wrażliwa na przeobrażenia społeczno-kulturalne, ale nie mogą one przysłaniać konieczności wyrażenia zgody przez osobę będącą nośnikiem dobra prawnego w postaci wolności seksualnej.

Toczy się spór teoretyczny dotyczący faworyzowania wykładni dynamicznej (treść normatywna przepisów zmienia się z czasem) lub wykładni statycznej (zmiana treści normatywnej przepisów wymaga ich nowelizacji) Kodeksu karnego. Zdaniem Michała Grudeckiego w sposób umiarkowany należy stosować wykładnię dynamiczną, traktując Kodeks karny jak żywe narzędzie. Granicami tego poglądu są sytuacje w związku z którymi funkcjonuje zbyt wiele linii interpretacyjnych, a wykładnia dynamiczna byłaby sprzeczna z wykładnią literalną danego przepisu.

W swojej monografii Michał Grudecki szeroko omawia kontratypy pozaustawowe (M. Grudecki, Kontratypy pozaustawowe w polskim prawie karnym, Warszawa 2022), jednak podczas programu potwierdził ich nieistnienie na gruncie polskiego prawa karnego. To wymaga analizy innych instytucji prawa karnego, które mogłyby wyłączać odpowiedzialność za zachowania godzące w sferę intymną człowieka.

Dzień niespodziewanego całusa, w opinii Michała Grudeckiego, nie uprawnia do generalnego usprawiedliwiania ewentualnych sprawców instytucją błędu co do bezprawności czynu, ale możliwe jest przyjęcie znikomego stopnia społecznej szkodliwości podjętych zachowań.

Z perspektywy typów przestępstw w Kodeksie karnym niespodziewany całus niewątpliwie narusza nietykalność cielesną innej osoby (art. 217 § 1 k.k.), jednak niewykluczone jest również doprowadzenie jej do poddania się innej czynności seksualnej (art. 197 § 2 k.k.). Michał Grudecki tłumaczył, że inna czynność seksualna wymaga od sprawcy nastawienia na pobudzenie seksualne, ma być osadzona w kontekście seksualnym. Przykładowo szybki całus w policzek nie ma konotacji seksualnych. Całus w usta budzi wątpliwości, ponieważ usta to taka część ciała człowieka, która nieodłącznie kojarzy się z silną intymnością, dlatego zarezerwowana jest dla osób pozostających w relacji intymnej. Z tego względu kontekst sytuacyjny decyduje o tym, czy całus powoduje atak na wolność seksualną.

Na ten problem nakłada się konieczność wykazania przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu jako sposobu doprowadzenia do innej czynności seksualnej. O ile nietrudno pominąć przy analizach niespodziewanego całusa groźbę bezprawną czy podstęp, o tyle zachodzić może przemoc – interpretowana szeroko jako samo naruszenie integralności cielesnej bez wyrażonej na to zgody. W orzecznictwie do przyjęcia przemocy wymaga się oporu ze strony pokrzywdzonego, jednak niespodziewany całus to takie zachowanie, na które reakcja (opór) z natury jest spóźniona.

Zmiana definicji przestępstwa zgwałcenia

14 lutego 2024 r. do Sejmu wpłynął poselski projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny (druk nr 209, Sejm X kadencji), który zakłada m.in. zmianę art. 197 § 1 k.k. dotyczącego przestępstwa zgwałcenia z obecnego brzmienia: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12” na brzmienie: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego bez wcześniejszego wyrażenia świadomej i dobrowolnej zgody przez tę osobę, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3”.

Powyższy projekt ustawy został już 8 marca 2021 r. wniesiony do Sejmu, jednak nie był on procedowany.

Karolina Śliwecka wskazała, że dyskutowany projekt ustawy to niewątpliwie krok w dobrą stronę, ponieważ obecne brzmienie art. 197 § 1 k.k. jest niewystarczające i doprowadza do oburzających wyroków.

W jej opinii wymóg oporu, tj. że pokrzywdzony musi zamanifestować w sposób wyraźny i zrozumiały swój sprzeciw, jest archaiczny i doprowadza do wtórnej wiktymizacji pokrzywdzonych, ale także do prawnego nierozpoznawania zachowań, które powinny być rozpoznawane jako zgwałcenia. Wymóg oporu dotyczy przede wszystkim dwóch znamion z obecnego brzmienia art. 197 § 1 k.k., czyli przemocy i groźby bezprawnej, ponieważ oba te zachowania mają prowadzić do przełamania oporu pokrzywdzonego.

Karolina Śliwecka wyjaśniła, że pokrzywdzony w sytuacji zgwałcenia nie jest w stanie fizycznie zamanifestować oporu, czemu dowodzą badania przeprowadzone w Szwecji. 70% pokrzywdzonych przestępstwem zgwałcenia doświadcza tzw. panicznego bezruchu, czyli stanu, w którym nie tylko nie są w stanie się poruszać, ale często także nie są w stanie wyrazić sprzeciwu słownego. Niesprawiedliwe jest wymaganie od pokrzywdzonego oporu, który może przecież doprowadzić do eskalacji niebezpieczeństwa ze strony sprawcy. Takiego wymogu nie stawia się pokrzywdzonym innymi przestępstwami, jak chociażby w przypadku przestępstwa kradzieży z art. 278 § 1 k.k. – pokrzywdzony kradzieżą nie musi się jej przeciwstawiać, a nawet dopuszcza się, że nie jest świadomy ataku na swoje mienie. Wobec tego wymaganie oporu od pokrzywdzonego przestępstwem zgwałcenia jest nieracjonalne.

Obecne brzmienie art. 197 § 1 k.k. jest niemal niezmienione od Kodeksu karnego z 11 lipca 1932 r. (tzw. kodeksu Makarewicza). Zdaniem Karoliny Śliweckiej linia orzecznicza jest na tyle utrwalona i zakorzeniona w umysłach prawników, że bez zmiany brzmienia art. 197 § 1 k.k. nie dojdzie do reinterpretacji znamion przestępstwa zgwałcenia. Nowelizacja przepisów jest konieczna, aby zmienić mentalność prawników w kontekście przestępstw seksualnych.

Nieprzewidziane problemy interpretacyjne

Według Karoliny Śliweckiej wspomniany projekt ustawy jest niekompleksowy i ma wiele niedociągnięć. Typy przestępstw z art. 198 i 199 k.k. dotyczą czynów zabronionych, które obecnie nie wchodzą w zakres normowania przestępstwa zgwałcenia.

Konieczne jest znowelizowanie całego rozdziału XXV Kodeksu karnego, ponieważ zmiana brzmienia tylko art. 197 k.k. spowoduje, że poszczególne przepisy będą się zazębiać.

Wprowadzenie w art. 197 § 1 k.k. wymogu zgody w konsekwencji sprawi, że w zakres jego normowania będą wchodzić czyny zabronione obecnie kwalifikowane z art. 198 k.k. (seksualne wykorzystanie niepoczytalności lub bezradności) czy art. 200 § 1 k.k. (seksualne wykorzystanie małoletniego).

Projekt przewiduje również zmianę tytułu rozdziału XXV Kodeksu karnego, obecnie pod tytułem: „Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności”, na tytuł: „Przestępstwa przeciwko autonomii seksualnej”. W ocenie Karoliny Śliweckiej propozycja zmiany w tym zakresie jest słuszna, bowiem odwołuje się do dwóch koncepcji dotyczących przestępstw seksualnych, tj. „tak znaczy tak” (koncepcja autonomii seksualnej) i „nie znaczy nie” (koncepcja wolności seksualnej). Druga z koncepcji, „nie znaczy nie”, wymaga oporu od pokrzywdzonego poprzez zamanifestowanie w sposób wyraźny i zrozumiały sprzeciwu, dlatego to pierwsza z koncepcji, „tak znaczy tak”, odnosi się do wymogu zgody – wyraźnej, niekoniecznie werbalnej. Taka propozycja zmiany jest konsekwencją nowelizacji brzmienia art. 197 § 1 k.k.

Michał Grudecki również jest zwolennikiem pozytywnej definicji przestępstwa zgwałcenia, dlatego bardzo pozytywnie ocenił poselski projekt ustawy.

Tytuł rozdziału Kodeksu karnego ma jednak znaczenie interpretacyjne. Proponowany tytuł rozdziału XXV Kodeksu karnego nie zawiera w swojej treści dobra prawnego w postaci obyczajności, z czego mogą wyniknąć problemy związane chociażby z przestępstwem kazirodztwa z art. 201 k.k., jak też przestępstwami związanymi z pornografią z art. 202 k.k. czy z prostytucją z art. 203 i 204 k.k. Przestępstwa te dotyczą nie tyle autonomii seksualnej, co przede wszystkim obyczajności. Michał Grudecki wyjaśnił, że dobra prawne w postaci autonomii seksualnej i obyczajności przeplatają się wzajemnie oraz wiążą ze sobą, dlatego uchwalenie proponowanego brzmienia („Przestępstwa przeciwko autonomii seksualnej”) w kontekście kryminalizacji kazirodztwa będzie wręcz godziło w autonomię seksualną (odznaczającą się pełną dobrowolnością). Z tego względu pozostawienie dobra prawnego w postaci obyczajności w tytule rozdziału XXV Kodeksu karnego jest niezbędne.

Proponowana zmiana sankcji w art. 197 § 1 k.k., art. 198 § 1 k.k. i art. 199 § 1 k.k., czyli dolnej granicy ustawowego zagrożenia na karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 (co zmienia ich charakter prawny z występku na zbrodnię), po nowelizacji na mocy ustawy z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, doprowadziłaby do tego, że górną granicą ustawowego zagrożenia byłaby kara 30 lat pozbawienia wolności. Typy kwalifikowane z art. 197 § 3 k.k., z większym ładunkiem bezprawia, zagrożone są karą od 3 do 20 lat pozbawienia wolności, dlatego byłyby niespójne z proponowanym brzmieniem art. 197 § 1 k.k. Projekt również w zakresie sankcji wymaga modyfikacji.

Nowelizacja antidotum na linię orzeczniczą

Różnicę między dwoma koncepcjami, tj. „tak znaczy tak” i „nie znaczy nie”, ukazują przestępstwa przeciwko mieniu. Kradzież nie następuje w momencie zaprotestowania na zabór cudzej rzeczy ruchomej, ale następuje już w momencie zaboru tej rzeczy w celu przywłaszczenia. Powinno być tak również w przypadku wiele cenniejszego dobra jakim jest autonomia seksualna.

Prawo karne jest systemem naczyń połączonych, dlatego niewystarczająca jest zmiana jednego przepisu, gdyż należy za każdym razem kompleksowo spojrzeć na cały rozdział Kodeksu karnego w obrębie którego dokonywane są zmiany, a nawet na cały Kodeks karny. Zmiany, szczególnie w prawie karnym, każdorazowo wymagają analizy sprzeczności i problemów wykładniczych poszczególnych przepisów, które wynikają z nowelizacji.

Podsumowując Michał Grudecki podkreślił, że nie należy spieszyć się z tworzeniem prawa oraz działać pod wpływem chwili i emocji, ale trzeba dostatecznie przemyśleć wszystkie proponowane zmiany, aby nowe prawo służyło wiele lat. Jeżeli zmiana utrwalonej linii orzeczniczej definicji przestępstwa zgwałcenia poprzez działalność naukową nie jest możliwa, to ostatnim rozwiązaniem pozostaje nowelizacja przepisów i niejako zmuszenie sądów do wypracowania nowej linii orzeczniczej. Natomiast niespodziewany całus i inne nietypowe zachowania intymne wymagają dostosowania do kontekstu sytuacyjnego oraz zgody drugiej osoby, której brak może powodować odpowiedzialność karną już na gruncie obecnie obowiązującego Kodeksu karnego.

#ŁĄCZYNASKARNE

Dzień niespodziewanego całusa – 19 lutego 2024 r., goście: dr Michał Grudecki i Karolina Śliwecka

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II. 

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Dzień niespodziewanego całusa – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Michałem Grudeckim i Karoliną Śliwecką pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 6 lutego 2023 r. był dr Maciej Bocheński – pracownik Katedry Kryminologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor monografii o prawnokarnej reakcji wobec sprawców przestępstw z art. 197 k.k. i art. 200 k.k. w świetle teorii i badań empirycznych.

Ojciec kryminologii Cesare Lombroso twierdził, że przestępcę, w pewnym uproszczeniu, można rozpoznać po specyficznych cechach, m.in. asymetrii twarzy, dużych uszach, długich rękach czy nieregularnym kształcie głowy. Współczesna kryminologia stanowczo zakwestionowała koncepcję przestępcy z urodzenia. Wprawdzie człowiek rodzi się z zestawem cech osobowościowych, które mogą kształtować jego podatność wejścia na drogę przestępstwa, jednak na końcu każdy ma wolną wolę i decyduje o tym, czy popełnić czyn zabroniony.

Wyznaczenie kryteriów identyfikujących przestępców z urodzenia wiązałoby się w konkretnych przypadkach z ryzykiem zarzutu, że danemu sprawcy nie można przypisać winy za popełniony czyn, ponieważ jego cechy i wyjątkowe okoliczności popchnęły go do jego popełnienia. Maciej Bocheński wskazał, że w dyrektywach wymiaru kary z art. 53 k.k. znajdują się także właściwości i warunki osobiste sprawcy, które sąd powinien uwzględniać przy wymierzaniu kary, a nie przy całkowitej jego ekskulpacji. Ponadto w demokratycznym państwie prawnym nie można prewencyjnie karać, nawet gdyby popełnienie przestępstwa w przyszłości przez konkretnego sprawcę było sprawdzalne, bowiem konieczne jest podjęcie zachowania, które może podlegać prawnokarnemu wartościowaniu.

Pedofilia czy znak czasów?

Maciej Bocheński w swojej monografii szeroko omawia zagadnienia przestępstw seksualnych (M. Bocheński, Prawnokarna reakcja wobec sprawców przestępstw z art. 197 KK i art. 200 KK w świetle teorii i badań empirycznych, Warszawa 2016). Potocznie nazywane przestępstwo pedofilskie z art. 200 § 1 k.k., polegające na wykorzystaniu seksualnym małoletniego poniżej lat 15, w praktyce nie jest popełniane wyłącznie przez osoby z zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii.

Jak tłumaczył Maciej Bocheński, preferencja seksualna tylko części sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. jest ukierunkowana wyłącznie wobec osób w wieku przedpokwitaniowym, czyli dzieci. 

Sprawcy z zaburzeniem pedofilii są potencjalnie niebezpieczni, bowiem nie można ich wyleczyć. Co istotne, część sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. to osoby bez zaburzenia preferencji seksualnych. Znamiona tego typu czynu zabronionego realizuje osoba, która dopuszcza się kontaktu seksualnego z małoletnim poniżej lat 15, nawet jeżeli jest to wynik związku prywatnego, łączącego sprawcę z małoletnim. Maciej Bocheński podał przykład obcowania płciowego pomiędzy niespełna piętnastoletnim chłopakiem i osiemnastoletnią dziewczyną, które wypełnia znamiona z art. 200 § 1 k.k., a sprawca, czyli osiemnastoletnia dziewczyna, nie jest dotknięty zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii. Podkreślił, że takich przypadków jest około 40% w stosunku do wszystkich skazań za przestępstwo z art. 200 § 1 k.k., a ich sprawcy nie są potencjalnie niebezpieczni, bowiem nie są to osoby z zaburzeniem preferencji seksualnych. Możliwe jest rozważanie przyczyn niezastosowania się do normy prawnej w tej części przypadków, ale zdaniem Macieja Bocheńskiego trudno twierdzić, że decyduje o tym wrodzona cecha sprawcy, tylko współczesna tendencja do podejmowania kontaktów seksualnych w coraz niższym wieku.

Podsumowując, o ile w przypadku pierwszej grupy sprawców w znacznym uproszeniu możliwe jest uznanie, że osoby te są dotknięte wrodzonym zaburzeniem pedofilii, o tyle w przypadku drugiej grupy sprawców należy pamiętać, iż takie twierdzenie nie jest uzasadnione, mimo tego, że są to sprawcy tego samego przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. Ponadto, zaliczenie sprawcy do pierwszej grupy, z uwagi na jego zaburzenia preferencji seksualnych, nie przesądza o pewności popełnienia przez niego przestępstwa i w efekcie określenia mianem przestępcy z urodzenia.

Maciej Bocheński podkreślił zatem, że na sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. składają się w większości dwie zupełnie różne grupy osób, spośród których nie wszyscy są pedofilami w rozumieniu medycznym. 

W literaturze prawa karnego podnosi się, że w przypadku drugiej grupy sprawców, czyli nastolatków nawiązujących kontakty seksualne z młodszymi partnerami, zastosowanie powinna znaleźć konstrukcja z art. 1 § 2 k.k., iż: „Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma”. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki dodał, że cel ustanowienia takiego przestępstwa nie obejmował zapewne takich sytuacji. Przeciwnicy jednak twierdzą, że cel ten obejmuje takie sytuacje, bowiem ewentualne skutki przedwczesnego rodzicielstwa są na tyle istotne, iż usprawiedliwiają paternalizm prawa. Maciej Bocheński przywołał słowa prof. dr. hab. Jarosława Warylewskiego, który powiedział, że w takich sytuacjach nie powinno operować się prawem karnym, ale edukacją seksualną w zakresie możliwych skutków wczesnych kontaktów seksualnych.

W tym wątku jeden z widzów skomentował, że: „No tak, ale oprócz pedofilii właściwej jest także pedofilia zastępcza, która występuje u osób, które może i by chciały, ale nie mają możliwości realizowania swoich potrzeb seksualnych z dorosłymi”. Maciej Bocheński wskazał, że takie osoby są zaliczane do trzeciej grupy sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k., określane są również pedofilami regresywnymi, którzy postrzegają dzieci jako przedmiot działań seksualnych wtedy, gdy nie mają dostępu do adekwatnego dla nich partnera seksualnego. W przypadku tej grupy badacze zastanawiają się, jaki zestaw cech psychicznych sprawia, że sprawcy gotowi są złamać normę prawną dla podjęcia zakazanego kontaktu seksualnego.

Etiologia przestępczości seksualnej

Większość przestępstw seksualnych stanowią zgwałcenia, opisane w art. 197 k.k., których sprawców społecznie błędnie postrzega się jako osoby predestynowane do popełnienia tego typu przestępstwa. Zdaniem Macieja Bocheńskiego sprawcy zgwałceń są bardzo zaniedbaną grupą, ponieważ prezentują oni charakterystyczne sposoby myślenia, na które można skutecznie oddziaływać przez wielorakie formy. Badania dowiodły, że czasami ludzie bardzo różnie odczytują zachowania swoich partnerów seksualnych. Tłumaczył, że niezwykłym problemem jest rozstrzygnięcie, która argumentacja stanowi linię obrony oskarżonego, a która odzwierciedla przebieg jego procesu myślowego podczas czynu. Z tego względu prowadzenie badań kryminologicznych jest najbardziej zasadne po uprawomocnieniu się wyroku w konkretnej sprawie, bowiem opis czynu z perspektywy sprawcy jest obarczony mniejszym ryzykiem jego fałszywości, z uwagi na fakt, że pozyskiwane informacje nie wpłyną na jego sytuację procesową.

Maciej Bocheński podkreślił, że sprawców zgwałceń nie można określać mianem przestępców z urodzenia, bowiem ich czyny są m.in. uwarunkowane kulturowo i wynikają przykładowo z obecności w przestrzeni publicznej reklam z wizerunkiem roznegliżowanych kobiet, z których wynikają społeczne stereotypy, a właśnie jednym ze sposobów myślenia sprawców zgwałceń jest postrzeganie kobiet jako obiektów seksualnych (woman a sexual object).

W kontekście recydywistów Maciej Bocheński wskazał, że popełnienie przestępstwa nie przesądza o konieczności jego powtórnego popełnienia w przyszłości. 

Wypadkową ponownego popełnienia przestępstwa, oprócz cech indywidualnych sprawcy, jest w dużej mierze sprawność wymiaru sprawiedliwości i przebieg wykonania kary. Kalifornijska koncepcja three strikes and you are out, z której wynika skazanie na dożywotnie więzienie, w przypadku popełnienia trzech ciężkich przestępstw, nie spowodowała pozytywnych efektów ani w skali mikro, czyli poprawy sprawców, którzy popełnili pierwsze lub drugie przestępstwo spośród trzech, ani w skali makro, czyli spadku przestępczości.

Funkcjonujący Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie, do którego trafiają osoby z zaburzeniami psychicznymi stwarzające zagrożenie dla życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, kojarzony jest z tytułowym stwierdzeniem, przestępcami z urodzenia, określanymi stygmatyzująco jako „bestie”. Sprawcy przestępstw są tam umieszczani prewencyjnie, a nie w reakcji na popełnione przestępstwo, z uwagi na negatywną prognozę kryminologiczną. Maciej Bocheński ocenił wprowadzenie takiego rozwiązania negatywnie i wyjaśnił, że jego efektem nie był spadek przestępczości seksualnej.

Normalizacja przestępców

W dalszej części programu widz zadał pytanie: „Czy obecna moda na «normalizowanie» przestępców we współczesnej kulturze ma wpływ na tendencję do usprawiedliwiania przestępców i tym samym ignorancji celowości prawa karnego?”. Jak zauważył kolejny z widzów, ludzie z danego społeczeństwa funkcjonują jednak w podobnej kulturze i mogą być eksponowani na te same czynniki, a nie wszyscy decydują się popełnić przestępstwo. Mikołaj Małecki zwrócił uwagę na osoby, które niejako czerpią korzyści z faktu, że w przeszłości popełniły przestępstwo i są obecnie kontrowersyjne, a tym samym popularne. Maciej Bocheński w odpowiedzi zaproponował najpierw zdefiniowanie normalizacji przestępców, bowiem jeżeli oznacza akceptację, gloryfikowanie popełniania przestępstw czy fascynację przestępstwem, to należy się jej sprzeciwiać, natomiast jeżeli oznacza zrozumienie sprawców przestępstw i dostrzeżenie w nich człowieczeństwa, to należy ją aprobować. Przekonywał, że osoby, które popełniły przestępstwo różnią się relatywnie niewiele od pozostałego społeczeństwa, ponieważ mogą prezentować ten sam zestaw cech, być narażone na te same bodźce i treści, ale dokonać innego wyboru i zdecydować się jednak na popełnienie przestępstwa. Natomiast wszelkie odmienności, jak zauważył inny z widzów, takie jak stan majątkowy, kapitał kulturowy, kwestie biologiczne czy środowisko dorastania, są powiązane z indywidualizacją kary i innych oddziaływań.

Teoria przestępcy z urodzenia została całkowicie odrzucona przez badaczy, jednak myślenie o przestępcach jako urodzonych zbrodniarzach niestety wciąż tkwi głęboko w przekonaniach ludzi. Współczesna kryminologia rekomenduje wspieranie działań zgodnych z prawem i wykorzystywanie w tym celu zasobów człowieka, w szczególności poprzez edukację seksualną młodej części społeczeństwa, obalanie stereotypów i efektywne oddziaływanie na sprawców przestępstw.

#ŁĄCZYNASKARNE

Urodzeni zbrodniarze – 6.02.2023 r., gość: dr Maciej Bocheński

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Urodzeni zbrodniarze – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Maciejem Bocheńskim pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 5 grudnia 2022 r. była Karolina Śliwecka – absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorka pracy magisterskiej o znamieniu zgody w kontekście przestępstwa zgwałcenia.

„Tak znaczy tak” i „nie znaczy nie” to tytułowe odwołania do dwóch głównych koncepcji teoretycznych, związanych przede wszystkim z przestępstwem zgwałcenia – wyjaśniła Karolina Śliwecka. Pierwsza z koncepcji, czyli „tak znaczy tak” (yes means yes), została stworzona po części w odpowiedzi na ruch Me too, zapoczątkowany przez Alyssę Milano, która 15 października 2017 r. we swoim wpisie na platformie Twitter zachęciła do używania tego sformułowania, w celu uświadomienia społeczeństwu skali problemu przestępczości seksualnej. Zgodnie z tą koncepcją, zgwałceniem jest każdy kontakt seksualny, którego sprawca dopuszcza się bez zgody pokrzywdzonego. Zgoda nie może być domniemana, a bierność, zmrożenie czy samo nieokazywanie chęci nie są wystarczające, aby dane zachowanie było legalne. Druga z koncepcji, czyli „nie znaczy nie” (no means no), to koncepcja wolności seksualnej, która według Karoliny Śliweckiej występuje w polskim Kodeksie karnym. Zgodnie z tą koncepcją, do naruszenia wolności seksualnej dochodzi, gdy pokrzywdzony uzewnętrznia, manifestuje swój sprzeciw – stawia opór, a sprawca go przełamuje i doprowadza do kontaktu seksualnego. Kodeks karny penalizuje w art. 197 § 1 trzy sposoby przełamania tego oporu, czyli przemoc, groźbę bezprawną i podstęp. Sąd, ustalając okoliczności popełnienia czynu, skupia się zatem na wykazaniu oporu pokrzywdzonego, który zgodnie z poglądami doktrynalnymi i orzeczniczymi może być wyrażony w jakikolwiek sposób.

Zgoda czy sprzeciw?

W polskiej doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się koncepcję „nie znaczy nie”, jednak, jak się okazuje, w skrajnym jej rozumieniu. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 9 czerwca 2021 r. (sygn. V KK 165/21) stwierdził, że: „Sprzeciw, który jest warunkiem koniecznym przestępstwa zgwałcenia, musi być przez ofiarę wyraźnie zamanifestowany, choć może to nastąpić w różny sposób (…)”. Dr hab. Joanna Piórkowska-Flieger wskazuje, że: „Niezbędne jest zatem wystąpienie dostrzegalnego przez sprawcę oporu, stanowiącego uzewnętrznienie braku zgody na obcowanie płciowe. Opór może przejawiać się w postaci słownej odmowy lub jakiejkolwiek innej, np. przez wyrywanie się z objęć sprawcy” (J. Piórkowska-Flieger, [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. T. Bojarski, Warszawa 2016, komentarz do art. 197 k.k., teza 3). Według dr. Sławomira Hypsia: „Opór ofiary natomiast oznacza brak zgody na zachowanie sprawcy, musi być rzeczywisty i uzewnętrzniony w sposób zrozumiały dla sprawcy. Słusznie przyjęto w orzecznictwie, że zamach na wolność seksualną ofiary nie musi się łączyć z powstaniem na jej ciele obrażeń i o ile uzewnętrzniony jest brak zgody pokrzywdzonej, odpowiednio do proporcji sił, to mamy do czynienia z realizacją znamion tego przestępstwa” (S. Hypś, [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Warszawa 2019, komentarz do art. 197 k.k., teza 14).

Zdaniem Karoliny Śliweckiej interpretacja zmierzająca w kierunku konieczności wykazania sprzeciwu pokrzywdzonego, przy przestępstwie zgwałcenia, nie jest uzasadniona przepisami Kodeksu karnego. 

Zgodnie z art. 197 § 1 k.k. karze za to przestępstwo podlega ten: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego (…)”. Dla porównania podała przykład przestępstwa rozboju z art. 280 § 1 k.k. [„Kto kradnie, używając przemocy wobec osoby lub grożąc natychmiastowym jej użyciem albo doprowadzając człowieka do stanu nieprzytomności lub bezbronności (…)”], w przypadku którego nie wymaga się sprzeciwu pokrzywdzonego dla wypełnienia kompletu znamion, a są one zbieżne ze znamionami z art. 197 § 1 k.k. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki zauważył ponadto, że taka skrajna wykładnia tworzy niejako wymóg stosowania obrony koniecznej przez pokrzywdzonego, czego nie można zaakceptować.

Inne przestępstwa seksualne

W rozdziale XXV Kodeksu karnego wyszczególnione są przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Oprócz wynikającego z art. 197 k.k. przestępstwa zgwałcenia i wymuszenia czynności seksualnej, ustawodawca penalizuje również seksualne wykorzystanie bezradności lub niepoczytalności w art. 198 k.k. oraz seksualne wykorzystanie stosunku zależności lub krytycznego położenia w art. 199 k.k. Na tym gruncie jeden z widzów zadał pytanie, czy możliwy jest zbieg przepisów z art. 197 k.k. i art. 198 k.k., a jeśli tak, to w jakich sytuacjach. Pytanie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy możliwe jest jednoczesne użycie przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu oraz wykorzystanie bezradności lub niepoczytalności w ramach tego samego czynu. W odpowiedzi na to pytanie Karolina Śliwecka przytoczyła dwa poglądy doktryny. Zgodnie z pierwszym – zbieg taki nie zachodzi, zgodnie z drugim – zbieg taki zachodzi, jednak bardzo rzadko, zaznaczając, że stan bezradności nie może być wywołany przez sprawcę. Odwołała się przy tym do orzecznictwa, w którym wskazuje się, że zbieg przepisów z art. 197 k.k. i art. 198 k.k. może wystąpić, gdy sprawca kilkukrotnie dopuszcza się podstępem obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej z pokrzywdzonym, którego stan bezradności pogłębia się, aż osiąga poziom, w którym zniesiona zostaje możliwość rozumienia podejmowanych wobec niego działań i w związku z tym zdolność manifestowania jakiegokolwiek oporu.

Kolejne pytanie dotyczyło potencjalnego stanu faktycznego, w którym sprawca wprowadza pokrzywdzonego w stan bezradności, np. upija go do nieprzytomności, i dochodzi do obcowania płciowego. Widz zapytał, czy jest to realizacja znamion przestępstwa z art. 198 k.k., skoro sprawca wywołał stan bezradności, a nie jedynie go wykorzystał. Karolina Śliwecka powołała się na pogląd, zgodnie z którym, jeżeli sprawca upija pokrzywdzonego, z zamiarem następczego wykorzystania wywołanej bezradności do obcowania płciowego, to działa podstępem i realizuje znamiona przestępstwa z art. 197 § 1 k.k., a nie z art. 198 k.k. Mikołaj Małecki dodał, że jest to analogiczna sytuacja, jak w przypadku podania tzw. pigułki gwałtu. Wówczas również dochodzi do zgwałcenia w rozumieniu art. 197 § 1 k.k., a nie wykorzystania bezradności, o którym mowa w art. 198 k.k.

Znamię zgody w Kodeksie karnym

8 marca 2021 r. do Sejmu wpłynął poselski projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny (druk nr 1091, Sejm IX kadencji; wniosek o jego rozpatrzenie został odrzucony 10 czerwca 2022 r.), który zakłada zmianę art. 197 § 1 k.k. z aktualnego brzmienia: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12”, na brzmienie: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego bez wcześniejszego wyrażenia świadomej i dobrowolnej zgody przez tę osobę, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3”.

Karolina Śliwecka rozpoczynając ocenę powyższej propozycji zaznaczyła, że taki kształt znamion opisujących przestępstwo zgwałcenia funkcjonuje już w kilku państwach na świecie, a ostatnio taki przepis został uchwalony w Hiszpanii. Ponadto treść proponowanego przepisu jest spójna z prawem międzynarodowym, w szczególności z Konwencją Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (tzw. konwencją stambulską) sporządzona w Stambule 11 maja 2011 r. oraz orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (wyrok ETPC z 4 grudnia 2003 r., skarga nr 39272/98, M.C. przeciwko Bułgarii). Podsumowując wskazała, że taka propozycja legislacyjna jest krokiem w dobrym kierunku, ale jednocześnie jest zbyt mało kompleksowa, bowiem nowelizacja art. 197 § 1 k.k. wymaga równoległej zmiany innych przepisów z tego rozdziału Kodeksu karnego.

Małżeństwo i BDSM

Kontrowersyjna społecznie jest kwestia zgwałcenia w małżeństwie, którą rozważa się także w nauce (A. Michalska-Warias, Zgwałcenie w małżeństwie. Studium prawnokarne i kryminologiczne, Warszawa 2016). Tej kwestii pośrednio dotyczyło pytanie widza zadane podczas programu, czy w przypadku małżeństw lub długotrwałych związków konieczne jest każdorazowe pozyskanie obopólnej zgody na kontakt seksualny.

Jak stwierdziła Karolina Śliwecka, powtarzalność i sposób wyrażenia zgody są uzależnione od stopnia relacji konkretnych osób. 

Wystarczający jest jej zdaniem gest, który w kontekście danej sytuacji jest czytelny, a ponadto wynika z niego zakres dopuszczalnych czynności seksualnych. W swojej pracy magisterskiej postuluje, że zgoda może być wyrażona również uprzednio na serię zachowań, a jej granicą jest moment sprzeciwu jednej z osób.

W ostatnim pytaniu poruszono wątek blankietowej zgody, na przyszłość, bez możliwości wycofania jej w trakcie czynności seksualnej, w perspektywie spotkań BDSM. Karolina Śliwecka wyjaśniła, że w publikacjach podkreśla się jednoznaczność zgód wyrażanych w tego typu środowisku, a ich wycofanie jest respektowane. Wątpliwy jest jednak wątek wycofania zgody na kontakt seksualny, bowiem według niej, w przypadku zmiany brzmienia art. 197 § 1 k.k., która spowodowałaby penalizację obcowania płciowego bez zgody pokrzywdzonego, konieczne byłoby stworzenie nowych ram interpretacji znamion przestępstwa zgwałcenia.

Wykładnia przepisów, dotyczących w szczególności przestępstw przeciwko wolności seksualnej, wymaga uwzględnienia aktualnego aspektu społecznego poddawanych ocenie zachowań. W zależności od przyjętej koncepcji, do realizacji znamion przestępstwa zgwałcenia dochodzi w momencie nawiązania kontaktu seksualnego: bez zgody lub w efekcie przełamania oporu pokrzywdzonego. Z przeprowadzonych rozważań wynika, że wymóg sprzeciwu pokrzywdzonego na czynność seksualną, podnoszony w doktrynie i orzecznictwie, nie ma umocowania w przepisach obowiązującego prawa. Przyjęcie takiego poglądu prowadzi do niespójności literalnej i systemowej przepisów kodeksowych. Rozwiązaniem tego problemu byłoby wyraźne uregulowanie przeciwstawnej, ale lepszej koncepcji „tak znaczy tak”, czyli znowelizowanie art. 197 § 1 k.k., poprzez dodanie znamienia braku zgody, jako warunku popełnienia przestępstwa zgwałcenia, oraz innych przepisów rozdziału XXV Kodeksu karnego, w celu zachowania ich harmonii.

#ŁĄCZYNASKARNE

Tak znaczy Tak. Nie znaczy Nie – 5.12.2022 r., gość: Karolina Śliwecka

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Tak znaczy Tak. Nie znaczy Nie – ŁĄCZY NAS KARNE z Karoliną Śliwecką  pochodzi z serwisu Karne24.com.

„Pragnienie” to już 11. tom z Harrym w roli głównej. Czytelnikom, którzy już mieli do czynienia z kryminałami z tej serii, nie trzeba go przedstawiać. Dla wielbicieli książek Nesbø dobra wiadomość jest taka, że w 11. tomie w zasadzie nic się nie zmieniło.

Czy warto sięgnąć po kolejną część przygód Harry’ego?

Harry jest tak samo niepokorny (lub irytujący – co kto woli), a pewne wydarzenia z jego udziałem po prostu da się przewidzieć. Tego ostatniego nie traktuję jednak jako wady – mój spokój zostałby pewnie zaburzony, gdyby Harry nagle przeszedł diametralną przemianę i zmienił swój modus operandi.

Osobom, które jeszcze go nie znają, nie polecam rozpoczynania swojej przygody z Nesbø akurat od tego tomu.

Chociaż historia opowiedziana w „Pragnieniu” zapewne byłaby interesująca także bez znajomości poprzednich części serii, to jednak „Upiory”, „Policja” i „Pragnienie” stanowią szerszą całość, a liczne nawiązania do poprzednich wydarzeń mogą utrudniać odbiór nowej opowieści. Poza tym szkoda psuć sobie zabawę. Kiedy jeszcze nie wiedziałam, że książki Nesbø najlepiej jednak czytać po kolei, sięgnęłam najpierw po „Pancerne serce”, a dopiero potem po „Pierwszy śnieg” i nieopatrznie dowiedziałam się kim jest Bałwan. Nie popełniajcie mojego błędu.

Osoby, którym Harry jest już znany, powinny być z lektury zadowolone.

Nesbø konsekwentnie trzyma poziom, który sam sobie wyznaczył poprzednimi tomami.

(Może poza słabszymi „Człowiekiem nietoperzem” i „Karaluchami”). Autor próbuje zastawić na czytelnika te same zasadzki, co dotychczas, chociaż – szczerze mówiąc – za 11. razem dużo łatwiej jest w nie nie wpaść (tutaj niezrównany był dla mnie „Wybawiciel””, w którym wszystko było zupełnie inne, niż się na pierwszy rzut oka wydawało). Ponieważ chciałabym uniknąć spoilerów, dodam tylko, że mam nadzieję, że w jednej z ostatnich scen dałam się jednak nabrać. Ale żeby dowiedzieć się tego na pewno, trzeba będzie jeszcze trochę poczekać.

Z kim tym razem mierzy się Harry? Dla osób zaznajomionych z poprzednimi tomami serii nie będzie stanowiło niespodzianki, że zabójca jest brutalny, a sposób popełnienia zbrodni – nietypowy. Jeżeli wolicie kryminały typu cozy, to wszechobecna w „Pragnieniu” krew może Wam przeszkadzać. Jeżeli natomiast jeszcze nie wiecie czy Nesbø jest dla Was odpowiedni, zerknijcie na okładkę. Dość dobrze odzwierciedla ona to, co czeka na czytelnika wewnątrz.

Merytorycznie o przestępczości seksualnej

Tematem przewodnim „Pragnienia” jest przestępczość seksualna. W jednej ze scen podczas odprawy policyjnej w książce padają takie oto słowa: „(…) powszechnie sądzono, że z przestępstwami na tle seksualnym wiąże się największe ryzyko recydywy. Nowoczesne badania wykazują, że wcale tak nie jest. Prawdopodobieństwo powtórzenia się gwałtu jest najmniejsze. BBC Radio 4 podało niedawno, że szansa na ponowne aresztowanie przestępców wynosi w USA sześćdziesiąt procent, a w Wielkiej Brytanii pięćdziesiąt. Często osoby takie są aresztowane za ten sam rodzaj przestępstwa. Ale nie jest tak w wypadku gwałtu. Ze statystyk amerykańskiego Departamentu Sprawiedliwości wynika, że siedemdziesiąt osiem przecinek osiem procent osób przyłapanych na kradzieży pojazdów aresztowano za takie samo przestępstwo w ciągu trzech lat, a spośród skazanych za przechowywanie i sprzedaż przedmiotów pochodzących z kradzieży było to siedemdziesiąt cztery procent. I tak dalej. Natomiast w wypadku gwałtów liczba ta wynosi zaledwie dwa i pół procent”.

Zainspirowana tym fragmentem postanowiłam sprawdzić:

Czy Jo Nesbø przygotował się merytorycznie do pisania powieści?

O komentarz poprosiliśmy dra Macieja Bocheńskiego, specjalistę od spraw przestępczości seksualnej, autora licznych publikacji naukowych na ten temat, m.in. monografii pt. „Prawnokarna reakcja wobec sprawców przestępstw z art. 197 k.k i art. 200 k.k w świetle teorii i badań empirycznych”. Oto, czego się dowiedzieliśmy.

Dr Bocheński: Niskie ryzyko recydywy wśród gwałcicieli

„Przedstawiona konkluzja zawiera pewne – jak się wydaje nie do końca uprawnione – uproszczenie. Nie sposób bowiem nie zwrócić uwagi, że w pierwszym fragmencie bohater powieści wskazuje na „przestępstwa na tle seksualnym”, a dalsza część koncentruje się wyłącznie na zgwałceniu. To pierwsza istotna kwestia wymagająca uwagi:

Poziom recydywy różni się bowiem pomiędzy poszczególnymi typami czynów zabronionych

– choćby między sprawcami obcowania płciowego z małoletnimi (ang. child molesters) a sprawcami zgwałceń (ang. rapists).

Co do sprawców zgwałceń: istotnie odsetek sprawców dopuszczających się ponownego popełnienia przestępstwa zgwałcenia nie jest zatrważająco wysoki. Większość badań (w zależności od przyjętej metodologii badawczej, doboru próby oraz sposobu analizy) wskazuje, że ponownego popełnienia przestępstwa dopuszcza się między 6% a nawet 36% sprawców zgwałceń. W niektórych badaniach odsetek ten wynosił jednak nawet ponad 50%.

Dokonując oceny i analizy badań należy jednak zawsze zwracać uwagę na to czy mierzony był ogólny poziom recydywy, czy też brano pod uwagę ponowne popełnienie jakiegoś konkretnego przestępstwa (lub określonego rodzaju przestępstwa).

Wyniki badań istotnie pozwalają na zasadne twierdzenie, że wśród sprawców zgwałceń relatywnie najmniejsze jest ryzyko ponownego popełnienia zgwałcenia

(nie więcej niż kilka procent), nieco większe – jakiegokolwiek przestępstwa seksualnego (kilkanaście procent), choć już w przypadku jakiegokolwiek przestępstwa z użyciem przemocy poziom ten sięgać może 20-30%, a generalnie ujmowanego ponownego popełnienia przestępstwa nawet 50%.

W Polsce niestety nie są prowadzone badania, które pozwoliłyby dokładnie przeanalizować omawiane zagadnienie. W USA lub Anglii i Walii przyjęty sposób badania sprawców polega na długofalowej analizie i monitorowaniu zachowania sprawców po zakończeniu odbywania przez nich kary. W naszym kraju zdarzają się badania akt spraw sądowych, które pozwalają jedynie stwierdzić jaki odsetek sprawców przestępstwa zgwałcenia uprzednio był karany za zgwałcenie – odsetek ten istotnie nie jest wysoki i zazwyczaj nie przekracza 10%”.

Wnioski?

W świetle wypowiedzi eksperta odpowiedź na pytanie:

Czy lektura kryminału z Harrym Hole poza rozrywką dostarcza nam również wiedzy merytorycznej?

– powinna brzmieć: w zasadzie tak. To kolejny punkt dla pana Nesbø!

Jo Nesbø, „Pragnienie”, Wydawnictwo Dolnośląskie 2017.

Foto: M.P.-G.

Artykuł Czy warto było czekać na powrót Harry’ego Hole? Jo Nesbø, „Pragnienie” pochodzi z serwisu Karne24.com.