Z założenia nie komentuję toczących się spraw. Zrobię jednak wyjątek dotyczący zabójstwa na Uniwersytecie Warszawskim, która była intensywnie relacjonowana medialnie, a „diagnozy” dotyczące stanu zdrowia psychicznego domniemanego sprawcy pojawiały się w mediach w zasadzie zaraz po zdarzeniu.

Dziś Prokuratura Okręgowa w Warszawie opublikowała komunikat w tej sprawie. Wynika z niego, że w ocenie biegłych Mieszko R. działał w stanie niepoczytalności, a z uwagi na stwarzane przez niego zagrożenie związane z chorobą psychiczną, powinien zostać umieszczony w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym.

Dalej w komunikacie zawarta jest informacja, że jeżeli kiedykolwiek istniałyby przesłanki do zwolnienia podejrzanego z zakładu psychiatrycznego, to zdaniem biegłych należy rozważyć umieszczenie go w Krajowym Ośrodku Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie.

• Zobacz komunikat z 9 lutego 2026: Aktualne informacje w śledztwie dotyczącym zabójstwa na Uniwersytecie Warszawskim

Jeżeli biegli stwierdzili, że stan psychiczny Mieszka R. z uwagi na występującą u niego chorobę psychiczną skutkował tym, że Mieszko R. nie mógł w czasie czynu rozpoznać prawidłowo tego, co robi, lub nie mógł pokierować swoim postępowaniem, to sąd nie będzie mógł go skazać na karę pobawienia wolności, ale umieści go w zamkniętym szpitalu psychiatrycznym.

Nie chodzi tu o zwykły szpital psychiatryczny, ale o umieszczenie na specjalnym oddziale, przeznaczonym dla sprawców „sądowych”, którzy popełnili poważny czyn zabroniony. Czas pobytu w takim zakładzie nie jest ustalony z góry – zwolnienie z niego zależy wyłącznie od stanu zdrowia psychicznego sprawcy i stwarzanego przez niego zagrożenia.

Teoretycznie pobyt w zakładzie psychiatrycznym może trwać do końca życia.

Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym (KOZZD) w Gostyninie jest zaś ośrodkiem, do którego mogą trafić osoby z zaburzeniami psychicznymi – ale nie chore psychicznie – jeżeli zostały skazane za przestępstwo popełnione przed 1 lipca 2015 r., przebywały w zakładzie karnym, a po odbyciu kary pozbawienia wolności nadal stwarzają (z uwagi na zaburzenia psychiczne niebędące chorobą psychiczną) bardzo wysokie zagrożenie popełnienia poważnego przestępstwa.

Czy Mieszko R. będzie mógł zostać umieszczony w KOZZD po opuszczeniu szpitala psychiatrycznego? Jeżeli zostanie uznany za niepoczytalnego i umieszczony w szpitalu psychiatrycznym – nie.

KOZZD nie jest ośrodkiem dla sprawców chorych psychicznie. Do KOZZDu nie trafiają osoby zwalniane z zakładów psychiatrycznych.

Niezależnie od tego nie ma możliwości, żeby Mieszko R. trafił do KOZZDu także z innego powodu: nie będzie osobą skazaną za przestępstwo popełnione przed 1 lipca 2015 r. To stwierdzenie nie wymaga przeprowadzenia skomplikowanych interpretacji prawa – wynika jasno z pierwszych przepisów ustawy o KOZZD, które określają w jakich sytuacjach ustawa ta może znaleźć zastosowanie.

Mogłabym jeszcze na marginesie dodać do tego, że podjęcie decyzji o zwolnieniu niepoczytalnego sprawcy z zakładu psychiatrycznego zakłada, że nie stwarza on już wysokiego zagrożenia popełnienia poważnego czynu zabronionego. Umieszczenie w KOZZD zakłada z kolei istnienie bardzo wysokiego prawdopodobieństwa popełnienia poważnego przestępstwa. Czy jedno z drugim nie jest sprzeczne?

Sprawy, w których dochodzi do popełnienia bardzo brutalnego czynu przez osobę, u której stwierdza się zaburzenia psychiczne, budzą w społeczeństwie ogromne emocje. Są relacjonowane przez media, a nierzadko umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym sprawcy niepoczytalnego – takiego, który z powodu choroby psychicznej nie może zostać uznany za winnego i skazany – bywa odbierane jako wybieg, ucieczka od odpowiedzialności, „linia obrony”.

Z komunikatu prasowego Prokuratury Okręgowej w Warszawie wynika, że prokuratura po zapoznaniu się z treścią opinii biegłych nie widzi podstaw do jej kwestionowania czy uzupełnienia. Czy jednak rozważania dotyczące ewentualnego umieszczenia w KOZZD, które nie znajdują żadnego poparcia w przepisach prawa, powinny być publikowane? Czy w sprawach takich jak ta, organy ścigania nie powinny dbać w najwyższym stopniu o jakość i treść wydawanych przez siebie komunikatów?

Opinia ukazała się pierwotnie w mediach społecznościowych Autorki.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Dr Małgorzata Pyrcak-Górowska: Niepoczytalny sprawca zabójstwa na Uniwersytecie Warszawskim nie może trafić do ośrodka w Gostyninie pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 6 lutego 2023 r. był dr Maciej Bocheński – pracownik Katedry Kryminologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor monografii o prawnokarnej reakcji wobec sprawców przestępstw z art. 197 k.k. i art. 200 k.k. w świetle teorii i badań empirycznych.

Ojciec kryminologii Cesare Lombroso twierdził, że przestępcę, w pewnym uproszczeniu, można rozpoznać po specyficznych cechach, m.in. asymetrii twarzy, dużych uszach, długich rękach czy nieregularnym kształcie głowy. Współczesna kryminologia stanowczo zakwestionowała koncepcję przestępcy z urodzenia. Wprawdzie człowiek rodzi się z zestawem cech osobowościowych, które mogą kształtować jego podatność wejścia na drogę przestępstwa, jednak na końcu każdy ma wolną wolę i decyduje o tym, czy popełnić czyn zabroniony.

Wyznaczenie kryteriów identyfikujących przestępców z urodzenia wiązałoby się w konkretnych przypadkach z ryzykiem zarzutu, że danemu sprawcy nie można przypisać winy za popełniony czyn, ponieważ jego cechy i wyjątkowe okoliczności popchnęły go do jego popełnienia. Maciej Bocheński wskazał, że w dyrektywach wymiaru kary z art. 53 k.k. znajdują się także właściwości i warunki osobiste sprawcy, które sąd powinien uwzględniać przy wymierzaniu kary, a nie przy całkowitej jego ekskulpacji. Ponadto w demokratycznym państwie prawnym nie można prewencyjnie karać, nawet gdyby popełnienie przestępstwa w przyszłości przez konkretnego sprawcę było sprawdzalne, bowiem konieczne jest podjęcie zachowania, które może podlegać prawnokarnemu wartościowaniu.

Pedofilia czy znak czasów?

Maciej Bocheński w swojej monografii szeroko omawia zagadnienia przestępstw seksualnych (M. Bocheński, Prawnokarna reakcja wobec sprawców przestępstw z art. 197 KK i art. 200 KK w świetle teorii i badań empirycznych, Warszawa 2016). Potocznie nazywane przestępstwo pedofilskie z art. 200 § 1 k.k., polegające na wykorzystaniu seksualnym małoletniego poniżej lat 15, w praktyce nie jest popełniane wyłącznie przez osoby z zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii.

Jak tłumaczył Maciej Bocheński, preferencja seksualna tylko części sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. jest ukierunkowana wyłącznie wobec osób w wieku przedpokwitaniowym, czyli dzieci. 

Sprawcy z zaburzeniem pedofilii są potencjalnie niebezpieczni, bowiem nie można ich wyleczyć. Co istotne, część sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. to osoby bez zaburzenia preferencji seksualnych. Znamiona tego typu czynu zabronionego realizuje osoba, która dopuszcza się kontaktu seksualnego z małoletnim poniżej lat 15, nawet jeżeli jest to wynik związku prywatnego, łączącego sprawcę z małoletnim. Maciej Bocheński podał przykład obcowania płciowego pomiędzy niespełna piętnastoletnim chłopakiem i osiemnastoletnią dziewczyną, które wypełnia znamiona z art. 200 § 1 k.k., a sprawca, czyli osiemnastoletnia dziewczyna, nie jest dotknięty zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii. Podkreślił, że takich przypadków jest około 40% w stosunku do wszystkich skazań za przestępstwo z art. 200 § 1 k.k., a ich sprawcy nie są potencjalnie niebezpieczni, bowiem nie są to osoby z zaburzeniem preferencji seksualnych. Możliwe jest rozważanie przyczyn niezastosowania się do normy prawnej w tej części przypadków, ale zdaniem Macieja Bocheńskiego trudno twierdzić, że decyduje o tym wrodzona cecha sprawcy, tylko współczesna tendencja do podejmowania kontaktów seksualnych w coraz niższym wieku.

Podsumowując, o ile w przypadku pierwszej grupy sprawców w znacznym uproszeniu możliwe jest uznanie, że osoby te są dotknięte wrodzonym zaburzeniem pedofilii, o tyle w przypadku drugiej grupy sprawców należy pamiętać, iż takie twierdzenie nie jest uzasadnione, mimo tego, że są to sprawcy tego samego przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. Ponadto, zaliczenie sprawcy do pierwszej grupy, z uwagi na jego zaburzenia preferencji seksualnych, nie przesądza o pewności popełnienia przez niego przestępstwa i w efekcie określenia mianem przestępcy z urodzenia.

Maciej Bocheński podkreślił zatem, że na sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. składają się w większości dwie zupełnie różne grupy osób, spośród których nie wszyscy są pedofilami w rozumieniu medycznym. 

W literaturze prawa karnego podnosi się, że w przypadku drugiej grupy sprawców, czyli nastolatków nawiązujących kontakty seksualne z młodszymi partnerami, zastosowanie powinna znaleźć konstrukcja z art. 1 § 2 k.k., iż: „Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma”. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki dodał, że cel ustanowienia takiego przestępstwa nie obejmował zapewne takich sytuacji. Przeciwnicy jednak twierdzą, że cel ten obejmuje takie sytuacje, bowiem ewentualne skutki przedwczesnego rodzicielstwa są na tyle istotne, iż usprawiedliwiają paternalizm prawa. Maciej Bocheński przywołał słowa prof. dr. hab. Jarosława Warylewskiego, który powiedział, że w takich sytuacjach nie powinno operować się prawem karnym, ale edukacją seksualną w zakresie możliwych skutków wczesnych kontaktów seksualnych.

W tym wątku jeden z widzów skomentował, że: „No tak, ale oprócz pedofilii właściwej jest także pedofilia zastępcza, która występuje u osób, które może i by chciały, ale nie mają możliwości realizowania swoich potrzeb seksualnych z dorosłymi”. Maciej Bocheński wskazał, że takie osoby są zaliczane do trzeciej grupy sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k., określane są również pedofilami regresywnymi, którzy postrzegają dzieci jako przedmiot działań seksualnych wtedy, gdy nie mają dostępu do adekwatnego dla nich partnera seksualnego. W przypadku tej grupy badacze zastanawiają się, jaki zestaw cech psychicznych sprawia, że sprawcy gotowi są złamać normę prawną dla podjęcia zakazanego kontaktu seksualnego.

Etiologia przestępczości seksualnej

Większość przestępstw seksualnych stanowią zgwałcenia, opisane w art. 197 k.k., których sprawców społecznie błędnie postrzega się jako osoby predestynowane do popełnienia tego typu przestępstwa. Zdaniem Macieja Bocheńskiego sprawcy zgwałceń są bardzo zaniedbaną grupą, ponieważ prezentują oni charakterystyczne sposoby myślenia, na które można skutecznie oddziaływać przez wielorakie formy. Badania dowiodły, że czasami ludzie bardzo różnie odczytują zachowania swoich partnerów seksualnych. Tłumaczył, że niezwykłym problemem jest rozstrzygnięcie, która argumentacja stanowi linię obrony oskarżonego, a która odzwierciedla przebieg jego procesu myślowego podczas czynu. Z tego względu prowadzenie badań kryminologicznych jest najbardziej zasadne po uprawomocnieniu się wyroku w konkretnej sprawie, bowiem opis czynu z perspektywy sprawcy jest obarczony mniejszym ryzykiem jego fałszywości, z uwagi na fakt, że pozyskiwane informacje nie wpłyną na jego sytuację procesową.

Maciej Bocheński podkreślił, że sprawców zgwałceń nie można określać mianem przestępców z urodzenia, bowiem ich czyny są m.in. uwarunkowane kulturowo i wynikają przykładowo z obecności w przestrzeni publicznej reklam z wizerunkiem roznegliżowanych kobiet, z których wynikają społeczne stereotypy, a właśnie jednym ze sposobów myślenia sprawców zgwałceń jest postrzeganie kobiet jako obiektów seksualnych (woman a sexual object).

W kontekście recydywistów Maciej Bocheński wskazał, że popełnienie przestępstwa nie przesądza o konieczności jego powtórnego popełnienia w przyszłości. 

Wypadkową ponownego popełnienia przestępstwa, oprócz cech indywidualnych sprawcy, jest w dużej mierze sprawność wymiaru sprawiedliwości i przebieg wykonania kary. Kalifornijska koncepcja three strikes and you are out, z której wynika skazanie na dożywotnie więzienie, w przypadku popełnienia trzech ciężkich przestępstw, nie spowodowała pozytywnych efektów ani w skali mikro, czyli poprawy sprawców, którzy popełnili pierwsze lub drugie przestępstwo spośród trzech, ani w skali makro, czyli spadku przestępczości.

Funkcjonujący Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie, do którego trafiają osoby z zaburzeniami psychicznymi stwarzające zagrożenie dla życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, kojarzony jest z tytułowym stwierdzeniem, przestępcami z urodzenia, określanymi stygmatyzująco jako „bestie”. Sprawcy przestępstw są tam umieszczani prewencyjnie, a nie w reakcji na popełnione przestępstwo, z uwagi na negatywną prognozę kryminologiczną. Maciej Bocheński ocenił wprowadzenie takiego rozwiązania negatywnie i wyjaśnił, że jego efektem nie był spadek przestępczości seksualnej.

Normalizacja przestępców

W dalszej części programu widz zadał pytanie: „Czy obecna moda na «normalizowanie» przestępców we współczesnej kulturze ma wpływ na tendencję do usprawiedliwiania przestępców i tym samym ignorancji celowości prawa karnego?”. Jak zauważył kolejny z widzów, ludzie z danego społeczeństwa funkcjonują jednak w podobnej kulturze i mogą być eksponowani na te same czynniki, a nie wszyscy decydują się popełnić przestępstwo. Mikołaj Małecki zwrócił uwagę na osoby, które niejako czerpią korzyści z faktu, że w przeszłości popełniły przestępstwo i są obecnie kontrowersyjne, a tym samym popularne. Maciej Bocheński w odpowiedzi zaproponował najpierw zdefiniowanie normalizacji przestępców, bowiem jeżeli oznacza akceptację, gloryfikowanie popełniania przestępstw czy fascynację przestępstwem, to należy się jej sprzeciwiać, natomiast jeżeli oznacza zrozumienie sprawców przestępstw i dostrzeżenie w nich człowieczeństwa, to należy ją aprobować. Przekonywał, że osoby, które popełniły przestępstwo różnią się relatywnie niewiele od pozostałego społeczeństwa, ponieważ mogą prezentować ten sam zestaw cech, być narażone na te same bodźce i treści, ale dokonać innego wyboru i zdecydować się jednak na popełnienie przestępstwa. Natomiast wszelkie odmienności, jak zauważył inny z widzów, takie jak stan majątkowy, kapitał kulturowy, kwestie biologiczne czy środowisko dorastania, są powiązane z indywidualizacją kary i innych oddziaływań.

Teoria przestępcy z urodzenia została całkowicie odrzucona przez badaczy, jednak myślenie o przestępcach jako urodzonych zbrodniarzach niestety wciąż tkwi głęboko w przekonaniach ludzi. Współczesna kryminologia rekomenduje wspieranie działań zgodnych z prawem i wykorzystywanie w tym celu zasobów człowieka, w szczególności poprzez edukację seksualną młodej części społeczeństwa, obalanie stereotypów i efektywne oddziaływanie na sprawców przestępstw.

#ŁĄCZYNASKARNE

Urodzeni zbrodniarze – 6.02.2023 r., gość: dr Maciej Bocheński

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Urodzeni zbrodniarze – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Maciejem Bocheńskim pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 16 stycznia 2023 r. była dr Małgorzata Pyrcak-Górowska – pracownik Zakładu Bioetyki i Prawa Medycznego Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorka monografii o detencji psychiatrycznej orzekanej jako środek zabezpieczający w świetle badań aktowych oraz redaktorka i współautorka monografii o środkach zabezpieczających w ujęciu systemowym.

Ustawa z 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, stygmatyzująco nazywana „ustawą o bestiach”, związana jest z funkcjonowaniem Krajowego Ośrodka Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym (KOZZD) w Gostyninie. Odrębną kategorią od takich osób są osoby chore psychicznie, jak podkreśliła Małgorzata Pyrcak-Górowska, które nie rozpoznają znaczenia swoich czynów, nieprawidłowo odbierają i przetwarzają rzeczywistość. Osobom takim nie można przypisać winy w prawnokarnym rozumieniu, a w konsekwencji skazać, wymierzyć kary za dany czyn i umieścić w zakładzie karnym. W takich sytuacjach konieczne może okazać się orzeczenie środka zabezpieczającego z art. 93a § 1 k.k., który w najdalej idącej postaci wiąże się z pobytem w zakładzie psychiatrycznym, a inaczej – detencją psychiatryczną. Tłumaczyła, że oczywiście nie wszyscy chorzy psychicznie dopuszczają się czynów zabronionych, są to bowiem sytuacje marginalne, jednak w systemie prawnym muszą istnieć na nie odpowiednie rozwiązania.

Amnestia kary śmierci

Przywołaną ustawę stosuje się do osób skazanych za czyn popełniony przed dniem 1 lipca 2015 r., czyli przed datą wejścia w życie nowelizacji Kodeksu karnego, obejmującej m.in. zmianę regulacji dotyczących orzekania środków zabezpieczających. Przyczyną jej uchwalenia były upływające kary 25 lat pozbawienia wolności osób, które początkowo zostały skazane na karę śmierci. Po 1989 r. kary tej nie można było wykonać, a z uwagi na to, że polski porządek prawny nie przewidywał kary dożywotniego pozbawienia wolności, zamieniono ją na –wówczas najsurowszą – karę 25 lat pozbawienia wolności.

Przy spełnieniu przesłanek ustawowych, wobec osoby stwarzającej zagrożenie możliwe jest stosowanie nadzoru prewencyjnego albo umieszczenie w KOZZD w Gostyninie. Dla pełnego obrazu warty przytoczenia jest art. 1 ww. ustawy, który stanowi, że:

„Ustawa reguluje postępowanie wobec osób, które spełniają łącznie następujące przesłanki:

1) odbywają prawomocnie orzeczoną karę pozbawienia wolności lub karę 25 lat pozbawienia wolności, wykonywaną w systemie terapeutycznym,

2) w trakcie postępowania wykonawczego występowały u nich zaburzenia psychiczne w postaci upośledzenia umysłowego, zaburzenia osobowości lub zaburzenia preferencji seksualnych,

3) stwierdzone u nich zaburzenia psychiczne mają taki charakter lub takie nasilenie, że zachodzi co najmniej wysokie prawdopodobieństwo popełnienia czynu zabronionego z użyciem przemocy lub groźbą jej użycia przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności seksualnej, zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 10 lat

– zwanych dalej «osobami stwarzającymi zagrożenie»”.

Celem uchwalenia ustawy było m.in. odizolowanie od społeczeństwa wspomnianych osób, którym upływała kara 25 lat pozbawienia wolności, prewencyjnie, aby nie popełniły więcej podobnego przestępstwa. Uznano, że jest to niejako naprawa błędu popełnionego przez poprzednią władzę polityczną, która zamieniła kary śmierci na kary 25 lat pozbawienia wolności, tym samym dopuszczając w przyszłości wyjście na wolność sprawców bardzo poważnych przestępstw.

Jak tłumaczyła Małgorzata Pyrcak-Górowska, absolutnie nie można stosować jakichkolwiek form izolacji postpenalnej oraz izolacji sprawców chorych psychicznie na wszelki wypadek czy też ze strachu. 

Kodeks karny ściśle określa przesłanki stosowania środków zabezpieczających, a orzeczenie detencji psychiatrycznej jest możliwe, tylko aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości. Pod znakiem zapytania pozostaje wobec tego legalność umieszczania w KOZZD w Gostyninie sprawców, którzy odbyli wymierzoną im karę za dopuszczenie się określonego przestępstwa. Trybunał Konstytucyjny uznał, że omawiana ustawa jest zgodna z Konstytucją, uzasadniając i zastrzegając, iż umieszczenie w KOZZD w Gostyninie wiąże się z terapią, a nie wyłącznie z pozbawieniem wolności. Podnosi się jednak, że warunki tam panujące mogą być gorsze niż w zakładach karnych.

Problemy z detencją psychiatryczną

Z przeprowadzonych przez Małgorzatę Pyrcak-Górowską badań aktowych, z których wnioski opisuje w swojej monografii (M. Pyrcak-Górowska, Detencja psychiatryczna orzekana jako środek zabezpieczający w świetle badań aktowych, Kraków 2017), wynikło, że problemem systemowym jest umieszczanie pewnej kategorii osób w szpitalach psychiatrycznych na wszelki wypadek. Możliwość orzeczenia detencji psychiatrycznej jest uzależniona od popełnienia poważnego czynu zabronionego i wysokiego prawdopodobieństwa jego ponownego popełnienia w przyszłości. Intuicyjnie takimi poważnymi czynami są przykładowo zabójstwo, ciężkie uszkodzenie ciała czy zgwałcenie. Tymczasem w praktyce do szpitali psychiatrycznych trafiają głównie sprawcy przestępstw znęcania się, kierowania gróźb karalnych, uporczywego nękania oraz przestępstw przeciwko mieniu, w tym kradzieży z włamaniem – tłumaczyła Małgorzata Pyrcak-Górowska. Do kategorii poważnych czynów zabronionych powinno zaliczać się czyny, które w świetle konstytucyjnej zasady proporcjonalności uzasadniają pozbawienie człowieka wolności.

Zdaniem Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej nie powinno dochodzić do sytuacji, że przestępstwa przeciwko mieniu, w przypadku których nie zostaje naruszone żadne dobro osobiste, uzasadniają detencję psychiatryczną. 

W ramach prac nad drugą monografią o środkach zabezpieczających (Środki zabezpieczające. Ujęcie systemowe, red. A. Barczak-Oplustil, M. Pyrcak-Górowska, A. Zoll, Kraków 2021) przeprowadzono badania prawnoporównawcze, z których wyniknęło, że w Niemczech niemożliwe jest orzeczenie środka zabezpieczającego, w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, jeżeli przestępstwem, które miałoby zostać popełnione, byłoby przestępstwo przeciwko mieniu. Uważa się, że nie uzasadnia to pozbawienia człowieka wolności. W Polsce dochodzi jednak do takich sytuacji. Nie ma bowiem ani pozytywnego, ani negatywnego katalogu przestępstw, w przypadku których popełnienia można orzec detencję psychiatryczną. Zawsze o tym, czy dany czyn cechował się znacznym ładunkiem społecznej szkodliwości, rozstrzyga sąd.

Małgorzata Pyrcak-Górowska przeprowadziła badania aktowe przed i po 1 lipca 2015 r. (dzień wejścia w życie nowelizacji Kodeksu karnego, która wprowadziła wolnościowe lecznicze środki zabezpieczające, takie jak terapia i terapia uzależnień, oraz środek w postaci elektronicznej kontroli miejsca pobytu), które dowiodły, że wolnościowe środki zabezpieczające nie wyparły detencji psychiatrycznej, tylko zaczęły być orzekane w związku z mniej poważnymi czynami zabronionymi, w przypadku których przed nowelizacją nie zostałyby w ogóle orzeczone.

Podczas programu jeden z widzów zapytał, czy gdyby wynaleziono metodę operacyjną leczenia zaburzeń psychicznych, to możliwe byłoby, w obecnym stanie prawnym, nakazanie osobie chorej poddania się takiej operacji. W odpowiedzi Małgorzata Pyrcak-Górowska wskazała, że przede wszystkim rozstrzygać o tym mógłby jedynie sąd, jednak na gruncie obowiązującego stanu prawnego nie jest to najprawdopodobniej możliwe. Kodeks karny w katalogu środków zabezpieczających, oprócz pobytu w zakładzie psychiatrycznym, przewiduje wprawdzie środki w postaci terapii i terapii uzależnień, ale precyzuje jednocześnie sposoby ich przeprowadzania. Zgodnie bowiem z art. 93f § 1 k.k.: „Sprawca, wobec którego orzeczono terapię, ma obowiązek stawiennictwa we wskazanej przez sąd placówce w terminach wyznaczonych przez lekarza psychiatrę, seksuologa lub terapeutę i poddania się terapii farmakologicznej zmierzającej do osłabienia popędu seksualnego, psychoterapii lub psychoedukacji w celu poprawy jego funkcjonowania w społeczeństwie”. Natomiast zgodnie z art. 93f § 2 k.k.: „Sprawca, wobec którego orzeczono terapię uzależnień, ma obowiązek stawiennictwa we wskazanej przez sąd placówce leczenia odwykowego w terminach wyznaczonych przez lekarza i poddania się leczeniu uzależnienia od alkoholu, środka odurzającego lub innego podobnie działającego środka”. W wymienionych powyżej obowiązkach sprawcy nie ma obowiązku poddania się operacji, a przepisy dotyczące terapii, w kontekście metody operacyjnej, czyli dalekiej ingerencji w wolności i prawa człowieka, należy wykładać jak najwęziej, co potwierdza negatywną odpowiedź na zadane pytanie.

Przyszłość środków zabezpieczających

Kolejne pytanie dotyczyło efektywnego systemu prewencyjnego leczenia i ewentualnej izolacji sprawców.

W opinii Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej system ten powinien być przede wszystkim bardziej elastyczny i gwarantujący godne warunki pobytu osobom poddawanym terapii. 

W kwestii osób chorych psychicznie wskazała, że w ustawodawstwie państw zachodnioeuropejskich istnieje szereg form pośrednich, pomiędzy wolnościowym środkiem w postaci terapii i izolacyjnym środkiem w postaci detencji psychiatrycznej, związanych ze stopniowym przechodzeniem środkami od pozbawienia wolności do wolności człowieka. Uważa, że system polski również powinien być w ten sposób ukształtowany i przewidywać przykładowo możliwość orzeczenia terapii z detencją psychiatryczną, ale z warunkowym zawieszeniem jej wykonania – tylko wtedy, gdy sprawca nie będzie stosował się do terapii. Gdyby jednak doszło do detencji psychiatrycznej, wychodzenie na wolność powinno być stopniowe, początkowo na przykład do domu, który mieściłby się w pobliżu szpitala psychiatrycznego, gdzie byłaby opieka, nadzór i pomoc osobom, wobec których zastosowano taki środek zabezpieczający, lub powinno wiązać się z przydzieleniem kuratora, który miałby, oprócz nadzoru, ułatwić powrót do społeczeństwa.

Według Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej drugą kwestią, która powinna ulec zmianie, to warunki pobytu osób umieszczonych w szpitalach psychiatrycznych. Jej zdaniem powinny być one zbliżone do normalnych, godnych warunków życiowych, ponieważ przebywanie w takich miejscach nie jest karą, a jedynie środkiem zabezpieczającym, dlatego nie mogą temu towarzyszyć warunki penitencjarne. Praktycy twierdzą bowiem, że przebywanie w lepszych warunkach bytowych przekłada się na wyższą skuteczność prowadzonej terapii.

Na zakończenie prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki zadał pytanie, czy o detencji psychiatrycznej powinny orzekać sądy administracyjne, cywilne, rodzinne czy karne. Zdaniem Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej orzekać w tym przedmiocie powinny w przyszłości sądy cywilne, jednak wtedy konieczna byłaby nowelizacja procedury cywilnej, bowiem aktualnie nie jest ona do tego przystosowana. Stwierdziła, że przeniesienie kompetencji orzekania o detencji psychiatrycznej z sądów karnych na sądy cywilne pozwoliłoby uniknąć stygmatyzacji osób, w stosunku do których sprawy takie by się toczyły.

W przestrzeni publicznej zauważalna jest coraz większa wrażliwość na osoby, których dotykają choroby psychiczne. Nie inaczej powinny być postrzegane, a przede wszystkim niestygmatyzowane, osoby stwarzające zagrożenie, z uwagi na swoje dysfunkcje psychiczne. Podsumowując Małgorzata Pyrcak-Górowska z nadzieją wyraziła postulat, aby także sądy były bardziej wrażliwe przy orzekaniu środków zabezpieczających, w szczególności detencji psychiatrycznej.

#ŁĄCZYNASKARNE

Bestia? Nie, człowiek! – 16.01.2023 r., gość: dr Małgorzata Pyrcak-Górowska

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Bestia? Nie, człowiek! – ŁĄCZY NAS KARNE z dr Małgorzatą Pyrcak-Górowską pochodzi z serwisu Karne24.com.