W literaturze i orzecznictwie podnosi się, że aby zgoda była prawnie relewantna musi ona spełniać co najmniej dwa warunki:

• konsekwencje zachowania, na które zgodził się dzierżyciel, obejmują wyłącznie jego dobra prawne (zachowanie nie ingeruje w dobra innych osób lub dobra ponadindywidualne);
• dzierżyciel podejmował decyzje w warunkach dostatecznego poziomu świadomości i dobrowolności

Jednak w świetle dominującego stanowiska doktryny oraz orzecznictwa Sądu Najwyższego, nawet świadoma i dobrowolna zgoda na spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu pozostaje prawnie irrelewantna.

W glosie do wyroku Sądu Najwyższego, która ukazała się w Orzecznictwie Sądów Polskich nr 6/2025 Michał Derek argumentuje, że zachowania, które mogą prowadzić do ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, są zróżnicowane. W konsekwencji przy ustalaniu prawnej relewantności zgody należy brać pod uwagę całokształt okoliczności konkretnej sprawy.

Dr Derek przywołuje następujące przykłady zachowań, pojawiające się w literaturze karnistycznej, które mogą podpadać pod opis ciężkiego uszczerbku na zdrowiu:

• ubezpłodnienie bez wskazań medycznych
• usunięcie wszystkich zębów i zastąpienie ich srebrnymi implantami w celu wyłącznie estetycznym
• wykonanie tatuażu na całym ciele
• odcięcie kończyn z przyczyn pozamedycznych
• podanie dopalaczy skutkujące długotrwałym zatruciem organizm

Kluczowy argument za możliwością uznania zgody za prawnie relewantną wyrażony przez Michała Derka brzmi:

“Dzierżyciel nie wyraża zgody na skutek w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, ale na zachowanie, które z pewnym prawdopodobieństwem może się w tym skutku urzeczywistnić”.

Co za tym idzie, przy ustalaniu, czy zgoda jest prawnie relewantna, powinniśmy oceniać, czy ryzykowne zachowanie, mogące potencjalnie doprowadzić do ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w rozumieniu art. 156 § k.k. jest społecznie akceptowalne.

Powyższe stwierdzenie prowadzi do jednoznacznego wniosku: badanie znaczenia prawnego zgody powinno być ustalane in concreto, a nie in abstracto (nie przez pryzmat stopnia ciężkości uszczerbku, lecz in concreto, biorąc pod uwagę ryzyko dla zdrowia i jego społeczną tolerancję).

Przykładowo, zgoda na odcięcie kończyn z przyczyn pozamedycznych będzie znacznie trudniejsza do obrony niż zgoda na ubezpłodnienie z przyczyn pozamedycznych, właśnie z uwagi na różny poziom społecznej akceptacji takich zachowań.

Kolejnym spornym zagadnieniem będącym przedmiotem rozważań Michała Derka w glosie do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2022 r. jest kwestia tego, czy zgoda wyrażona nieświadomie lub niedobrowolnie automatycznie staje się prawnie nieważna.

Zdaniem Michała Derka zgoda wyrażona z deficytem świadomości i dobrowolności nie zawsze prowadzi do nieważności. Autor wskazuje sytuacje, w których sam dzierżyciel dobra prawnego wprowadził się w stan, który uniemożliwił mu podjęcie świadomej i dobrowolnej zgody.;

„Stan deficytu świadomości lub dobrowolności mógł zostać wywołany w sposób zawiniony przez samego dzierżyciela” – zaznacza autor.

Autor zwraca jednak uwagę, że aby można było mówić o fikcji zgody, należy ocenić in concreto obowiązujące w danej sprawie reguły ostrożności. Innymi słowy, należy zadać sobie pytanie, czy w danej sytuacji sprawca powinien podjąć starania mające na celu ustalenie, że pokrzywdzony wyraził zgodę w warunkach dostatecznej świadomości i dobrowolności.

Opracował Kacper Hejnar – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Grafika została wygenerowana przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Czy zgoda na ciężki uszczerbek ekskulpuje sprawcę? Dr Michał Derek polemizuje z Sądem Najwyższym pochodzi z serwisu Karne24.com.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 11 stycznia 2017 roku, III KK 196/16, jednoznacznie wypowiedział się na temat wykładni znamienia „wiele”, występującego między innymi w art. 163 § 1 k.k. Znamię to nie musi oznaczać co najmniej dziesięciu osób, a określenia „kilka” oraz „wiele” nie są względem siebie przeciwstawne lub rozłączne i nie funkcjonują jako takie w ogólnym języku polskim – stwierdził SN.

O konieczności reinterpretacji powszechnie przyjmowanych w doktrynie i orzecznictwie poglądów dotyczących znaczenia liczebnika „wiele” na gruncie prawa karnego piszą w „Orzecznictwie Sądów Polskich” dr Mikołaj Małecki, Wojciech Płóciennik i Natalia Szabatowska (wszyscy autorzy z UJ).

Przełom w orzecznictwie?

Ucinając – jak się zdaje – toczącą się od wielu lat w doktrynie i orzecznictwie dyskusję dotyczącą tego, jak rozumieć słowo „wiele”, Sąd Najwyższy uznał, że skoro znamię to nie zostało przez ustawodawcę określone w sposób konkretny, nie ma powodu, aby w drodze wykładni przyjmować, że ma ono swój jednoznaczny wymiar w postaci jakiejś określonej liczby „minimum”.

Co za tym idzie, sąd rozpoznający sprawę powinien na gruncie ustaleń faktycznych konkretnej sprawy przyjąć, dla ilu osób istniało realne zagrożenie, a następnie dokonać subsumcji tych ustaleń np. pod treść art. 163 k.k., wskazując, czy w realiach sprawy zagrożenie to dotyczyło wielu osób, czy też nie.

Uzasadnienie przywołane przez SN – co zauważają autorzy glosy – dostarcza klarownych argumentów kwestionujących trafność większości koncepcji prezentowanych dotychczas w literaturze i orzecznictwie.

Zapatrywania wyrażone w postanowieniu rzutują zaś, co istotne, nie tylko na wykładnię znamion z art. 163 § 1 pkt 2-4 k.k., ale także innych przepisów, w przypadku których ustawa karna posługuje się tym samym określeniem – piszą współautorzy.

Odmienne interpretacje, odmienne orzeczenia

Jak podkreślają Małecki, Płóciennik i Szabatowska, wykładnia znamienia „wiele” od dłuższego czasu nastręcza trudności przedstawicielom doktryny i władzy sądowniczej. Rozbieżne stanowiska prezentowane w tej materii stanowiły do tej pory podstawę wielu sprzecznych decyzji procesowych i wyrażane były w wielu odmiennych judykatach.

Choć część przedstawicieli nauki prawa karnego stoi na stanowisku, że w ramach zdarzenia zagrażającego „wielu” osobom musi zostać zagrożone życie lub zdrowie co najmniej 10 osób, inni zaś podnoszą pogląd, zgodnie z którym znamię wielości pokrzywdzonych wyczerpuje grupa złożona co najmniej z 6 osób, zdaniem SN – co zaznaczają autorzy glosy – żadna z przytoczonych koncepcji nie zasługuje na aprobatę.

Jak zauważają glosatorzy, należy zgodzić się ze stanowiskiem najwyższej instancji sądowej, że znamię „wiele” ma charakter liczebnika nieokreślonego wskazującego na dużą liczbę obiektów.

Relatywizacja, nieodzowna przy interpretacji wspomnianego określenia – co podkreślają autorzy – może zależeć od co najmniej dwojakiego rodzaju czynników: uwzględnienia charakteru prawnego i funkcji przepisu Kodeksu karnego, który się nim posługuje, jego wewnętrznej konstrukcji i relacji do innych jednostek redakcyjnych tekstu ustawy karnej oraz od oceny prawnej zdarzeń podpadających pod jeden typ czynu zabronionego pod groźbą kary.

Konieczność kontekstowej interpretacji znamienia „wiele” sprawia natomiast, że powinna być ona prowadzona w oparciu o kompleksową ocenę stopnia społecznej szkodliwości czynu poddawanego prawnokarnemu wartościowaniu.

Podwyższone standardy

Na organ stosujący prawo nałożone zostały przy tym, co uwypukla się w glosie, zdecydowane większe wymagania odnośnie do uzasadniania podjętej decyzji procesowej w stosunku do odrzuconej przez SN interpretacji wyznaczającej minimalną liczbę osób narażonych na niebezpieczeństwo.

Sąd ma uzasadnić, czy zdarzenie zagrażało wielu osobom czy nie. Ale nie może skorzystać z argumentu: „bo było ich więcej niż 10”.

Glosatorzy piszą zatem, że nie ma możliwości odwołania się do jednej abstrakcyjnie i a priori ustalonej granicy oddzielającej liczbę wyczerpującą znamię „wielości” osób od liczby, która znamienia tego nie spełnia.

Dr Mikołaj Małecki jest adiunktem Katedry Prawa Karnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. 

Wojciech Płóciennik jest doktorantem Katedry Prawa Karnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Natalia Szabatowska jest studentką Wydziału Prawa i Administracji UJ.

Glosa została opublikowana w „Orzecznictwie Sądów Polskich” nr 3/2018.

Foto: KIPK, okładka OSP

Artykuł Wiele hałasu o słowo „wiele”. Małecki, Płóciennik, Szabatowska o postanowieniu SN w OSP pochodzi z serwisu Karne24.com.

Sąd Najwyższy (IV KK 116/17) wskazał, że prawo do obrony koniecznej przysługuje zaatakowanemu zawsze – niezależenie od tego czy możliwym było uniknięcie niebezpieczeństwa w inny sposób. Wskazał on także, że na ratio legis obrony koniecznej składa się nie tylko wzgląd na ochronę zaatakowanego dobra, ale też fakt powinności respektowania zasady, że „prawo nie powinno ustępować przez bezprawiem”.

Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, „osoba napadnięta ma prawo odpierać zamach wszelkimi dostępnymi środkami, które są konieczne do zmuszenia napastnika do odstąpienia od kontynuowania zamachu”.

Dla uznania, że dane zachowanie stanowiło obronę konieczną wystarczy ustalenie, że oskarżony świadomy istnienia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na jakiekolwiek dobro chronione prawem, zamach ten odpierał w sposób współmierny do niebezpieczeństwa. Zdaniem sądu nie ma tu znaczenia fakt, czy oskarżony rzeczywiście czuł strach przed napastnikiem.

Wyłączenie bezprawności

„W polskim prawie karnym przesłanki obrony koniecznej zostały uregulowane w art. 25 k.k. Zgodnie z nimi obrona konieczna polega na odpieraniu bezpośredniego i bezprawnego zamachu na jakiekolwiek dobro chronione prawem” – wskazuje autor glosy.

Ustawodawca posłużył się przesłanką „jakiekolwiek dobro prawne”, która odnosi się do wszelkich dóbr pozostających pod ochroną prawną, zarówno tych o charakterze materialnym, jak i niematerialnym – pisze P. Petasz.

Zachowanie ma zostać podjęte „w obronie koniecznej”, co wyklucza możliwość zastosowania tego rozwiązania do wszelkich zachowań nierealizujących tego znamienia. Autor posługuje się tu przykładem bójki, gdzie nie ma mowy o zaistnieniu tej przesłanki z uwagi na występowanie osoby równocześnie w dwóch rolach, ofensywnej i defensywnej.

Co ciekawe, nie jest wcale obowiązkowe uznanie, że zamach stanowił formę przestępstwa, a jedynie wystarczy, by był on bezpośredni, bezprawny i skierowany na jakiekolwiek dobro prawne. Autor dokonuje wyjaśnienia przesłanek obrony koniecznej wskazując, że zamach to jakakolwiek nieusprawiedliwiona aktywność innego człowieka wobec dobra prawnego, który równocześnie jest bezprawny, czyli niezgodny z obowiązującymi normami prawnymi i bezpośredni, czyli występujący w obecnej chwili lub niedalekiej przyszłości.

„Odpieranie zamachu jest usprawiedliwione tak długo, jak długo ów zamach trwa, czyli tak długo, jak długo istnieje niebezpieczeństwo dla jakiegokolwiek dobra prawnego (…)” – pisze autor.

Ponadto autor wskazuje na trafność poglądu SN, który wskazuje, że na ratio legis kontratypu obrony koniecznej składa się nie tylko wzgląd na ochronę zaatakowanego dobra prawnego, ale także „respektowanie zasady, iż prawo nie powinno ustępować przed bezprawiem”.

Współmierność obrony a proporcja dóbr

Zdaniem Autora to doktryna i orzecznictwo powinny wyinterpretować oraz doprecyzować, co oznacza przesłanka „współmierności” sposobu obrony. Jego zdaniem należy brać pod uwagę między innymi sam sposób zachowania sprawcy, jego siłę fizyczną, używane przez niego narzędzia, czy też przewagę liczebną napastników. Każdy przypadek należy badać in concreto, ponieważ sytuacja w trakcie zamachu może w każdej chwili się zmienić i każdy broniący się powinien brać pod uwagę skuteczność swojej obrony.

Kończąc swoje rozważania, autor wskazuje, że Sąd Najwyższy nie pochylił się nad kwestią proporcjonalności między dobrem chronionym a naruszonym dobrem napastnika. Co prawda nie jest to kwestia unormowana ustawowo, jest ona jednak związana z kwestią współmierności sposobu obrony. W takim przypadku proponuje on uznanie, że dopiero w razie wystąpienia rażącej dysproporcji między dobrami, zachowanie broniącego się będzie bezprawne i będzie on odpowiadał na podstawie określonych przepisów karnych.

Glosa dr. Pawła Petasza została opublikowana w „Gdańskich Studiach Prawniczych – Przeglądzie Orzecznictwa” 2017, nr 3.

Dr Paweł Petasz jest adiunktem w Katedrze Prawa Karnego Materialnego i Kryminologii Uniwersytetu Gdańskiego.

Foto: KIPK, okładka czasopisma GSP PO

Artykuł „Prawo nie powinno ustępować przed bezprawiem” – dr P. Petasz o postanowieniu SN pochodzi z serwisu Karne24.com.

W glosie do postanowienia Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2016 r., III KK 265/15, opublikowanej w „Orzecznictwie Sądów Polskich” nr 11/2017, Arkadiusz Lach sceptycznieodnosi się do różnicowania minimalnego stopnia społecznej szkodliwości czynu od całkowitego jej braku i do wyznaczonych przez Sąd Najwyższy granic ochrony wypowiedzi z art. 267 k.k.

Ochrona informacji

Powstały wątpliwości, jakie sytuacje mogą być obejmowane z tytułu odpowiedzialności za przestępstwo z art. 267 § 3 kk. W ocenie Sądu Najwyższego są to rozmowy którym, nawet w sposób dorozumiany, nadano charakter poufności. Nie zgodził się z tym Arkadiusz Lach, dla którego jest to kryterium zbyt wąskie, a wspomniany artykuł nie stawia aż takich wymogów.

Art. 267 § 3 k.k.: Tej samej karze podlega, kto w celu uzyskania informacji, d o której nie jestuprawniony, zakłada lub posługuje się urządzeniem podsłuchowym, wizualnym albo innym urządzeniem lub oprogramowaniem

Zdaniem autora nawet nagrywanie dwóch osób podczas rozmowy o pogodzie będzie przestępstwem z art. 267 § 3 kk, ale niektóre sytuacje zostaną wyeliminowane przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości.

Z poglądem Sądu Najwyższego zgodzili się natomiast częściowo Włodzimierz Wróbel i Dominik Zając w komentarzu do art. 267 § 3 k.k. (wyd. 2017), ale zaznaczają oni, że „nie zawsze wola osób uczestniczących w wymianie informacji będzie wystarczającym argumentem dla pozbawienia innej osoby uprawnienia do zapoznania się z jej treścią”.

Zgodnie odrzucone, zarówno w glosie jak i postanowieniu Sądu Najwyższego, zostało uznanie przez sądy I i II instancji oskarżonej za uprawnioną do uzyskania informacji ze względu na cel jej działania. Dopuszczalność takiego dowodu w procesie nie uprawnia do podsłuchu i nie wyłącza odpowiedzialności karnej.

Stopień społecznej szkodliwości

Jedną z tez Sądu Najwyższego omawianego postanowienia było wskazanie, że „czyn zabroniony może nie odznaczać się karygodnością nawet w stopniu subminimalnym”. Ten pogląd odrzuca Arkadiusz Lach, ze względu na to, iż sam fakt, że sprawca wypełnia znamiona typu czynu przesądza już o tym, że ten czyn wykazuje pewien stopień społecznej szkodliwości.

„Należy zatem uznać, że próba wyróżnienia społecznej szkodliwości nieprzekraczającej poziomu znikomego jest w istocie sztuczna i bardzo uznaniowa” – pisze autor.

Jest to zwłaszcza widoczne w tej sprawie – oskarżona umieściła przecież urządzenia nagrywające w szczególnym miejscu, gdzie informacje mają charakter niejawny, co utrudnia uznanie jej zachowania za pozbawione w całości społecznej szkodliwości.

Jak uniewinnić?

Autor glosy rozważył alternatywną podstawę uniewinnienia w postaci stanu wyższej konieczności z art. 26 § 1 k.k. Dla dopuszczenia tego kontratypu konieczne jest jednak spełnienie kilku warunków: bezpośredniość niebezpieczeństwa, niemożliwość uchylenia go w inny sposób i wartość dobra poświęcanego niższa od ratowanego.

Art. 26 § 1 k.k.: Nie popełnia przestępstwa, kto działa w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego.

I chociaż ogólnie nie można wykluczać stanu wyższej konieczności w przypadku podsłuchu, w tym przypadku jest to raczej wykluczone: niebezpieczeństwo nie było bezpośrednie, ze względu na rozciągnięcie mobbingu w czasie zapewne istniała możliwość uchylenia go w inny sposób, a mobbing, który stanowi delikt prawa pracy, tylko niekiedy będzie przestępstwem z art. 218 § 1a k.k., zagrożonym w dodatku takimi samymi sankcjami.

Arkadiusz Lach jest dr hab. na Wydziale Prawa i Administracji UMK w Toruniu.

Glosa została opublikowana w „Orzecznictwie Sądów Polskich” nr 11/2017.

Foto: KIPK, okładka OSP

Artykuł A. Lach w OSP o społecznej szkodliwości w przypadku podsłuchu pochodzi z serwisu Karne24.com.

W postanowieniu z dnia 28 kwietnia 2016 r. (I KZP 3/16) Sąd Najwyższy stwierdził, że posiadacz rachunku bankowego w pewnych wypadkach może być pokrzywdzonym przestępstwem, którego przedmiotem są pieniądze zgromadzone na koncie bankowym, mimo że ze względu na charakter umowy rachunku bankowego formalnie są one własnością banku.

Posiadacz rachunku jest pokrzywdzonym

Z wyrażoną w orzeczeniu tezą zgadzają się, ale jedynie połowicznie, dr Szymon Tarapata i dr Piotr Zakrzewski. Zdaniem autorów Sąd Najwyższy zatrzymał się niejako w połowie drogi twierdząc, że posiadacz rachunku będzie pokrzywdzonym przestępstwem, którego przedmiotem są środki zgromadzone na koncie bankowym jedynie w sytuacji, gdy naruszone zostanie jego prawo do zwrotu środków zgromadzonych na koncie na każde żądanie, przed skorygowaniem salda konta przez bank.

Zdaniem Tarapaty i Zakrzewskiego należało pójść jeszcze dalej i uznać, że każda bezprawna zmiana stanu konta negatywnie wpływa na sytuację majątkową posiadacza rachunku, przez co uzyskuje on status pokrzywdzonego przestępstwem – stwierdzają w glosie opublikowanej w „Orzecznictwie Sądów Polskich” nr 2/2017.

„Ilekroć (…) dochodzi do zmiany salda na rachunku bankowym wskutek bezprawnych zabiegów (…), to zawsze występuje skutek w postaci niekorzystnego rozporządzenia mieniem u posiadacza tego konta”.

Autorzy w pełni zgadzają się z poglądem Sądu Najwyższego, że w sytuacji, gdy środki zgromadzone na koncie zostaną wypłacone lub rozdysponowane przez osobę nieuprawnioną, pokrzywdzonym z całą pewnością jest bank, ponieważ zgodnie z istotą umowy rachunku bankowego (art. 725 i następne Kodeksu cywilnego), to on jest formalnie właścicielem zgromadzonych na koncie pieniędzy.

Inaczej niż przez Sąd Najwyższy została natomiast oceniona sytuacja posiadacza rachunku. Autorzy uważają, że w przypadku, gdy na skutek działań osoby nieuprawnionej zmniejszone zostanie saldo na koncie, zawsze bezpośrednio naruszone będzie prawo posiadacza rachunku do każdorazowej wypłaty przez bank na jego żądanie pieniędzy zgromadzonych na koncie.

W konsekwencji stwierdzić należy, że w takim wypadku posiadacz rachunku zawsze jest pokrzywdzonym, w rozumieniu art. 49 Kodeksu postępowania karnego.

Art. 49 § 1 k.p.k.: Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo.

Karniści wskazują ponadto, że dla ustalenia, czy posiadacz rachunku ma status pokrzywdzonego przestępstwem, bez znaczenia jest to, że bank niezwłocznie skoryguje saldo rachunku, czy posiadacz miał świadomość zaniżenia, jak również czy chciał w czasie, gdy saldo konta było zaniżone, skorzystać ze środków zgromadzonych na koncie.

Posiadacz rachunku nie jest pokrzywdzonym

Na innym stanowisku stanął w glosie opublikowanej w tym samym numerze „Orzecznictwa Sądów Polskich” dr Andrzej Jezusek. Podobnie jak S. Tarapata i P. Zakrzewski zgadza się on ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, zgodnie z którym pokrzywdzonym jest z całą pewnością właściciel pieniędzy zgromadzonych na koncie, a więc bank.

Dr Jezusek twierdzi jednak, że statusu pokrzywdzonego nie można przyznać posiadaczowi rachunku, gdyż nie jest on właścicielem pieniędzy zgromadzonych na koncie (te bowiem należą do banku), a jedynie może żądać ich każdorazowej wypłaty do wysokości salda. Ponadto wskazuje on, że bank wypłacając pieniądze osobie nieuprawnionej rozporządza swoim mieniem w związku z czym bezpośrednio niekorzystnie wpływa wyłącznie na swoją sytuację finansową.

Natomiast interes majątkowy posiadacza rachunku jest naruszony jedynie pośrednio, przez co nie może on być uznany za pokrzywdzonego w rozumieniu art. 49 k.p.k.

Pełny tekst postanowienia Sądu Najwyższego wraz z uzasadnieniem jest dostępny na stronie SN.

Glosy ukazały się w „Orzecznictwie Sądów Polskich, nr 2/2017.

Dr Szymon Tarapata jest adiunktem w Katedrze Prawa Karnego Materialnego Uniwersytetu Wrocławskiego, adwokatem oraz pracownikiem Katedry Prawa Karnego UJ (urlop naukowy). Dr Piotr Zakrzewski jest adiunktem w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Dr Andrzej Jezusek jest adwokatem.

Wojciech Płóciennik
Foto: KIPK

Artykuł S. Tarapata i P. Zakrzewski w OSP: Gdy z konta znikną pieniądze, pokrzywdzonym jest nie tylko bank pochodzi z serwisu Karne24.com.

Sąd Okręgowy umorzył postępowanie karne stwierdzając, że czyn oskarżonych nie zawiera znamion czynu zabronionego (art. 17 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania karnego). W uzasadnieniu wskazał, że ze względu na sformułowanie „wbrew przepisom ustawy”, zawarte w art. 56 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, przestępstwo może być popełnione jedynie na terytorium Rzeczypospolitej.

Zdaniem sądu pierwszej instancji, wprowadzenie narkotyków do obrotu wbrew przepisom ustawy jest karalne, gdy doszło do naruszenia „polskiej” ustawy; ta zaś nie obowiązuje poza granicami kraju.

Sąd Apelacyjny doszedł jednak do wniosku, że w sprawie mamy do czynienia z istotnym zagadnieniem prawnym, który budzi wątpliwości w praktyce. Korzystając z możliwości, jaką daje temu sądowi art. 442 § 1 k.p.k., przedstawił do rozpoznania Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne następującej treści: „Czy do przestępstw z art. 56 ust. 1 i 3 u.p.n., w których sprawca działa wyłącznie poza granicami Polski, ma zastosowanie art. 113 k.k.?”

Sąd Najwyższy: Pacta sunt servanda!

Powiększony skład Sądu Najwyższego podjął uchwałę potwierdzającą możliwość zastosowania art. 113 k.k. w odniesieniu do realizacji przestępstw z art. 56 ust. 1 i 3 u.p.n.

W art. 113 k.k. została zawarta szczególna podstawa pociągania obywatela do odpowiedzialności karnej, która nakazuje stosować polską ustawę niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu popełnienia czynu.

Przepis ten stanowi, że niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu popełnienia przestępstwa, ustawę karną polską stosuje się do obywatela polskiego oraz cudzoziemca, którego nie postanowiono wydać, w razie popełnienia przez niego za granicą przestępstwa, do którego ścigania Rzeczpospolita Polska jest zobowiązana na mocy umowy międzynarodowej, lub przestępstwa określonego w Rzymskim Statucie Międzynarodowego Trybunału Karnego, sporządzonym w Rzymie dnia 17 lipca 1998 r.

Chronić zdrowie społeczne

Po pierwsze, SN stwierdził, że dobrem prawnym chronionym na gruncie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii jest zdrowie społeczne (w zakresie przeciwdziałania zjawisku narkomanii), a celem całej ustawy – zapobieganie zjawisku narkomanii oraz pomoc, leczenie i rehabilitacja osób uzależnionych. Stanowczo zaprzeczył stanowisku, jakoby celem wprowadzenia ustawy była szeroko pojęta reglamentacja środków odurzających.

SN: celem wprowadzenia ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii nie była chęć reglamentacji środków odurzających.

Po drugie, przywołano zasadę dostatecznej określoności przepisów karnych. W przypadku odesłania w treści danej regulacji do innych przepisów, wskazanie konkretnych przepisów ustawy, tak jak w obecnie obowiązującym art. 56 ust. 1 i 3 k.k., zamiast ogólnego określenia „wbrew przepisom ustawy” jest bardziej prawidłowe z punktu widzenia zasad poprawnej legislacji. Nie sprawia to jednak, że wskazanie tych konkretnych przepisów ogranicza zastosowanie polskiego prawa tylko do czynów popełnionych na terytorium RP.

Sąd Najwyższy miał też na względzie obowiązek realizacji przez Polskę zobowiązań wynikających z ratyfikowanych konwencji antynarkotykowych. Oznacza to, że wprowadzone w art. 56 ust. 1 i 3 u.p.n. zakazy mają charakter uniwersalny, a nie są jedynie lokalnym problemem danego kraju.

Orzeczenie SN nie przekonuje

Stanowisko Sądu Najwyższego poddał krytyce Jacek Duda, który zwrócił uwagę na specyficzną sprzeczność omawianych przepisów. Z jednej strony treść art. 56 ust 1 i 3 u.p.n. wskazuje, że mamy do czynienia z przestępstwem mającym penalizować nielegalne wprowadzanie do obrotu środków odurzających, z drugiej strony przestępstwa te zaliczane są do tzw. przestępstw konwencyjnych.

Problem polega na tym, że w pierwszym przypadku regulowany jest pewien aspekt życia społecznego i regulacja prawna ma charakter reglamentacyjny, a w związku z tym nie może obowiązywać ludzi poza granicami kraju. Przestępstwa konwencyjne natomiast takiego wyłączenia nie zawierają.

To opis czynu zabronionego, a nie charakter dobra prawnego decyduje o zakresie terytorialnym penalizacji obrotu narkotykami, natomiast rolą SN nie jest poprawianie błędów ustawodawcy – uważa J. Duda.

Autor odnosi się także do treści art. 56 u.p.n., wskazując na zawarte w nim znamiona.

„Za przewidziane tam przestępstwo może ponosić odpowiedzialność osoba, która wprowadza do obrotu lub uczestniczy w obrocie środkami odurzającymi lub substancjami psychotropowymi, pomimo że nie posiada zezwolenia Głównego Inspektora Farmaceutycznego, lub nawet dysponując zezwoleniem, dokonuje obrotu nimi w celu innym niż wymieniony w art. 33 u.p.n. lub wskazany w zezwoleniu (art. 35 ust. 5 u.p.n.)” – wskazuje autor.

„Ewidentnie jednak elementem znamion tego przestępstwa jest brak posiadania odpowiedniego zezwolenia Głównego Inspektora Farmaceutycznego. Nie sposób zatem zgodzić się z SN, że znamiona przestępstwa z art. 56 u.p.n. można uzupełnić o brak zezwolenia odpowiednich organów państwa, na terenie którego sprawca działał” – konkluduje J. Duda.

„W istocie jest to zastąpienie jednego znamienia innym, a więc stosowanie analogii na niekorzyść sprawcy. Nie trzeba szerzej uzasadniać, że jest to zabieg niedopuszczalny, naruszający rudymentarną zasadę wykładni prawa karnego”.

Jacek Duda jest doktorantem w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Glosa została opublikowana w „Orzecznictwie Sądów Polskich”, nr 10/2016.

Seweryn Cieślik
Foto: Pixabay.com

Artykuł J. Duda w OSP: Nie wolno karać za posiadanie narkotyków za granicą pochodzi z serwisu Karne24.com.

Zachowanie sprawcy polegające na wypłaceniu pieniędzy w bankomacie przy użyciu karty kredytowej ponad przyznany limit z uwagi na to, że po stronie banku nie uczestniczy w takiej operacji żadna osoba, trudno rozpatrywać jako przestępstwo oszustwa z art. 286 § 1 Kodeksu karnego.

Natomiast można je analizować pod kątem przestępstwa kradzieży z art. 278 § 1 k.k., albowiem sprawca wypłacający w takiej sytuacji pieniądze nie zwracając ich zabiera niewątpliwie cudze, należące do banku, mienie – stwierdził Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 2015 roku, sygn. II AKA 182/14.

Oszukał czy ukradł?

W omawianej sprawie aktem oskarżenia objęto łącznie trzy osoby. Przestępstwa, które zarzucono oskarżonym miały wydźwięk gospodarczy. Jeden z oskarżonych odpowiadał karnie pod zarzutem tego, że w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadził pracownika banku do niekorzystnego rozporządzenia pieniędzmi w łącznej kwocie przekraczającej 43 tys. zł w ten sposób, że wprowadził go w błąd co do swoich faktycznych zamiarów rozporządzenia pieniędzmi pobranymi z rachunku, a następnie pobrał wymienioną kwotę, przekraczając przyznany mu limit kredytowy, posługując się kartą kredytową. Czyn zakwalifikowano jako oszustwo z art. 286 § 1 k.k. Sąd Okręgowy uznał winę mężczyzny.

Sąd Apelacyjny nie krył zdziwienia, gdy analizował opis czynu zarzuconego oskarżonemu, w którym przyjęto, że podczas wypłaty pieniędzy z użyciem karty kredytowej z bankomatu wprowadził w błąd pracownika banku.

Sąd podkreślił, że przy wypłacie pieniędzy z bankomatu nie pośredniczy i nie uczestniczy żaden pracownik banku.

Idąc tym tropem, sąd odwoławczy przyjął, że oskarżony nie dokonał oszustwa, lecz działał w celu przywłaszczenia, posługując się kartą kredytową i wypłacając z rachunku kwotę wyraźnie przekraczającą przyznany mu limit kredytowy – tzn. zabrał cudzą rzecz ruchomą w postaci pieniędzy w kwocie przekraczającej 43 tys. zł na szkodę banku. Była to więc „zwykła” kradzież opisana w art. 278 § 1 k.k.

Bankomat nie myśli i nie może być w błędzie

Zdaniem Zygmunta Kukuły, jeśli sprawca dokonuje wypłaty pieniędzy z bankomatu poza przyznane granice debetu, z którego wolno mu korzystać, nie mamy do czynienia z oszustwem. Maszyna, za jaką uznaje się bankomat (względnie czytnik kart płatniczych) nie ma możliwości zastępowania percepcji człowieka, nie ma też żadnej możliwości swobodnego powzięcia decyzji w indywidualnym przypadku, co jest jedynym ze znamion opisanego w kodeksie karnym oszustwa. Urządzenie jest zaprogramowane na przeprowadzenie wyłącznie konkretnych operacji i nie jest osobą, którą można manipulować w sposób opisany w art. 286 § 1 k.k.

Zgodnie z Kodeksem karnym karalne jest doprowadzenie innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania.

Każdy przypadek takiej wypłaty może być rozpatrywany jedynie jako kradzież zwykła – podkreślił Kukuła. W tym jednak miejscu podkreślono, że nie można wykluczyć zastosowania art. 287 k.k., który penalizuje tzw. oszustwo komputerowe. Jednak dojdzie do niego tylko wówczas, gdy w związku z wypłatą pieniędzy nastąpi wpływanie na automatyczne przetwarzanie, gromadzenie lub przekazywanie danych informatycznych bądź zmiana, usunięcie albo wprowadzenie nowego zapisu w takich danych.

W związku z tym glosator uznał, że stanowisko sądu odwoławczego zasługuje na pełną aprobatę.

Łagodniejsza odpowiedzialność karna

Stanowisko sądu i glosatora prowadzi do konsekwencji praktycznych. Przestępstwo oszustwa jest zagrożone karą pozbawienia wolności na maksymalny okres 8 lat. Przyjmując, iż wypłacanie gotówki z bankomatu ponad przyznany limit nie jest oszustwem, ale kradzieżą zwykłą, maksymalne zagrożenie karą wyniesie w takim wypadku „zaledwie” 5 lat pozbawienia wolności.

Nie jest również wykluczone zakwalifikowanie omawianego czynu wykroczenie, o ile wartość skradzionych pieniędzy nie przekroczy 1/4 minimalnego wynagrodzenia (w 2017 r. – 500 zł). Ta łagodniejsza dla sprawcy opcja nie jest możliwa w razie uznania, że czyn stanowił oszustwo, ponieważ oszustwo nie jest tzw. czynem przepołowionym i nie znajduje swojego odpowiednika w kodeksie wykroczeń.

Pełny tekst glosy dr Kukuły został opublikowany w „Palestrze” 2016, poz. 16/O (wydanie internetowe) – kliknij, aby zapoznać się z całą glosą.

Dr Zygmunt Kukuła jest funkcjonariuszem Policji w Bielsku-Białej oraz autorem publikacji naukowych z dziedziny prawa karnego gospodarczego, kryminologii oraz słowackiego prawa karnego.

Jędrzej Liberacki
Foto: picjumbo.com

Artykuł Z. Kukuła w Palestrze: Wypłata gotówki z bankomatu ponad limit nie jest oszustwem pochodzi z serwisu Karne24.com.