Od czasu wejścia w życie Kodeksu karnego z 1997 r. zmieniło się podejście do ochrony wolności słowa, szczególnie w związku z rozwojem internetu i mediów społecznościowych, które umożliwiają – a wręcz zachęcają – do dzielenia się informacjami, przekazywania niepochlebnych opinii na temat funkcjonowania firm, jakości produktów, sposobu obsługi klienta itd.

Zarzuty stawiane w komentarzach do internetowych aukcji czy na publicznych profilach prowadzonych przez przedsiębiorców mogą nosić znamiona zniesławienia, jednak uzasadniona krytyka oparta na prawdzie nie powinna spotykać się z reakcją państwa.

Prawda też przestępstwem

Dziś penalizowane jest nie tylko mówienie nieprawdy, ale także publiczne podanie prawdziwej informacji dotyczącej właściwości czy postępowania innej osoby lub firmy.

Penalizacja prawdy oznacza, że wyżej cenione jest dobre imię człowieka niż dzielenie się prawdziwymi informacjami o otaczającej nas rzeczywistości. Można mieć wątpliwość, czy takie wyważenie wartości jest nadal aktualne.

Prawda jest wymieniona w preambule Konstytucji jako jedna z naczelnych, uniwersalnych wartości, na których opiera się ustrój państwa demokratycznego.

Pomysł depenalizacji zniesławienia, którego podstawą jest prawdziwa informacja o czyimś postępowaniu lub właściwościach, jawi się jako uzasadniony. Nie pozbawia to ochrony dobrego imienia danej osoby – pamiętajmy, że naruszenie dobrego imienia za sprawą prawdziwego zarzutu może być egzekwowane w drodze pozwu cywilnego.

Na masową skalę

Zmiany technologiczne mają wpływ na percepcję przepisów Kodeksu karnego, przewidujących odpowiedzialność karną za zniesławienie w typie podstawowym oraz zniesławienie kwalifikowane z powodu wykorzystania przez sprawcę środków masowego komunikowania (art. 212 § 2 k.k.).

Rozwój mediów społecznościowych sprawił, że dziś każdy człowiek z łatwością może popełnić tę drugą odmianę zniesławienia, narażając się na karę pozbawienia wolności.

Paradoksalnie, typ kwalifikowany może wchodzić w grę w praktyce o wiele częściej niż typ podstawowy, popełniany niepublicznie bądź publicznie, ale bez użycia internetu.

Tymczasem powinno być odwrotnie – typ kwalifikowany to wyjątek od zasady, używany statystycznie rzadziej od przepisu podstawowego.

Z upływem czasu proporcje te uległy naturalnym zmianom, a zdecydowało o tym otoczenie pozanormatywne Kodeksu karnego.

• W 1997 r. niewiele osób było w stanie popełnić zniesławienie przy użyciu środków masowego przekazu. Dostęp do radia, prasy czy tradycyjnej telewizji był mocno reglamentowany.
• W realiach 2025 r. każdy posiadacz telefonu czy komputera ma sposobność popełnienia przestępstwa przy użyciu środków komunikowania się na masową skalę i to w skali całego globu, w sposób bardzo prosty, natychmiastowy i powtarzalny w zasadzie bez żadnych ograniczeń.

Zmiany w przepisach wymusza rzeczywistość. Pomysł wykreślenia typu kwalifikowanego na rzecz penalizacji w jednym przepisie każdej odmiany zniesławienia to krok z duchem czasu. Rodzi się jednak pytanie, jaki jest sens penalizowania zniesławień popełnianych niepublicznie bądź publicznie, lecz nie na masową skalę.

Może lepiej ograniczyć odpowiedzialność karną do zarzutów stawianych wyłącznie w taki sposób, że zniesławiająca treść może trafić do bliżej nieokreślonego kręgu odbiorców. Typowym przykładem takiego zniesławienia jest popełnienie go w Internecie.

To ostatnie rozwiązanie współgrałoby z konstytucyjną zasadą proporcjonalności oraz postrzeganiem prawa karnego jako ultima ratio – wkraczającego wyłącznie w przypadkach szczególnie karygodnych.

Słowo rani jak pięść

Całkowita depenalizacja zniesławienia nie służyłaby ochronie istotnych dóbr prawnych. Słowo może ranić bardziej niż atak fizyczny.

Trudno odkręcić zniesławiający zarzut, który rozprzestrzeni się w opinii publicznej. Dlatego mechanizmy prawa cywilnego nie stanowią wystarczającego zabezpieczenia dobrego imienia we wszystkich możliwych sytuacjach.

W pełni uzasadniona jest natomiast depenalizacja zniesławienia obejmującego prawdziwe zarzuty kierowane wobec osób pełniących funkcje publiczne.

Konstrukcja kontratypu z art. 213 k.k. odwraca ciężar dowodu: to pomawiający musi dziś dowodzić prawdziwości zarzutu. Lepiej więc całkowicie wyłączyć tego typu sytuacje ze znamion karalnego zniesławienia, tak by mówienie prawdy o przedstawicielach władzy było zawsze legalne.

Funkcjonariusz nie może zniesławiać

Wątpliwości budzi zniesienie karalności zniesławienia podmiotu innego niż osoba fizyczna. Wyobrażam sobie, że treść zniesławiającego zarzutu pośrednio dotykać będzie osób fizycznych, jednak sprawca będzie się bronił, że jego wypowiedź dotyczyła przecież „tylko” instytucji lub całej firmy.

Zawężenie przepisu do działania wyłącznie z zamiarem bezpośrednim, co proponuje Komisja Kodyfikacyjne sprawi, że konieczne będzie wykazanie chęci pomówienia osoby fizycznej. Nie wystarczy godzenie się na pośrednie zniesławienie konkretnej osoby. Przy sprytnie sformułowanej wypowiedzi, nie odnoszącej się wprost do konkretnego człowieka, łatwo będzie obejść kodeksowy wymóg zamiaru bezpośredniego, zapewniając sobie bezkarność.

Obok zmian polegających na łagodzeniu odpowiedzialności karnej za zniesławienie, warto zaostrzyć ją w jednym punkcie.

Proponowałbym wprowadzenie surowszej odpowiedzialności karnej – zagrożonej karą pozbawienia wolności – dla funkcjonariuszy publicznych, którzy w związku z pełnioną funkcją dopuszczają się zniesławienia osób nie będących przedstawicielami władzy.

Od organów władzy należy wymagać szczególnej troski o prawdziwość formułowanych wypowiedzi. Funkcjonariusz publiczny nie ma prawa do kłamstwa. Taka regulacja podkreślałaby, że obywatel ma prawo do ostrej krytyki władzy, lecz przedstawiciele władzy nie mają prawa wykorzystywać pełnionej funkcji, by szerzyć nieprawdę o obywatelach.

Grafika wygenerowana przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Karalność zniesławiania: niepublicznie nie, publicznie przez Internet – czemu nie? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Na konferencji prasowej klubu Prawo i Sprawiedliwość 24 września 2025 r. poseł Michał Wójcik mówił: „To ta władza wyrzuciła do śmieci obywatelski projekt, który miał chronić chrześcijan w Polsce przed atakami. Kilka dni temu do jednego z kościołów w małej miejscowości wchodzi półnagi mężczyzna, szarpie księdza, przewraca przedmioty liturgiczne. Co prawda, jest teraz w areszcie, ale tego rodzaju osoby zostały zachęcone polityką tego rządu. Gdyby była ta ustawa, nie byłoby takich sytuacji” (wypowiedź podana w serwisie X).

Jak było za rządów PiS?

W rzeczywistości to poprzednia władza skazała na niebyt obywatelski projekt zaostrzający prawo karne w sferze wolności religijnych.

• Projekt pod hasłem obrony chrześcijan wpłynął do Sejmu 4 października 2022 r. (druk nr 2756).
• 14 grudnia 2022 r. odbyło się jego pierwsze czytanie.
• Prace komisyjne ciągnęły się aż do 13 kwietnia 2023 r.
• Drugie czytanie miało miejsce dopiero 14 czerwca 2023 r. Potem prace ustały.

Podkreślmy, że władzę sprawowało Prawo i Sprawiedliwość, a prezydentem był Andrzej Duda.

Od samego początku forsowanemu projektowi towarzyszyła fałszywa narracja pod hasłem „obrony chrześcijan”. W rzeczywistości przepisy nie odnosiły się tylko do chrześcijan. Była w nich mowa konsekwentnie o kościele lub związku wyznaniowym, dowolnym.

Proponowane regulacje chroniły więc także np. wyznawców islamu. Podkreślanie, że chodzi o obronę chrześcijan mogło wprowadzać w błąd obywateli, którzy podpisywali projekt.

Czy ci, którzy podpisywali inicjatywę, byli tego świadomi? Czy gdyby wiedzieli, że podpisują przepisy w obronie wyznawców islamu, udzieliliby im poparcia?

Sytuacja była więc paradoksalna. Projektodawcy wbrew własnemu projektowi dyskryminowali inne religie, skupiając się na chrześcijanach, mimo że przepisy nie ograniczały się tylko do tej religii. Reklamowali inicjatywę jako broniącą chrześcijan, czyli grupę rzekomo uprzywilejowaną, wprost sprzecznie z treścią projektu, celując w określony elektorat, by zdobyć polityczny poklask – również na bazie niechęci do innych religii.

Obraza człowieka czy Boga?

Projekt był krytykowany z wielu różnych powodów. Proponowano, by z przepisu o obrazie uczuć religijnych wykreślić znamię „złośliwie”. Wymóg złośliwości zawęża penalizację i jest to racjonalne. Wiele działań nawet samych wiernych może podpadać pod przeszkadzanie w obrzędzie religijnym, ale oczywiście nikt nie chce ścigać ich za przestępstwo.

Przykładowo, jeśli ktoś przyjdzie na pasterkę w stanie lekkiej nietrzeźwości i będzie od niego czuć alkohol, może przeszkadzać innym uczestnikom mszy. Bez wymogu złośliwości, taka osoba w zamiarze ewentualnym przeszkadza w nabożeństwie i popełnia czyn zabroniony.

Wątpliwości budziło również wprowadzenie kary za typowe bluźnierstwo. W Kodeksie karnym z 1932 r. znajdowało się przestępstwo obrazy Boga.

Współcześnie przepisy Kodeksu karnego odnoszą się do dóbr doczesnych, a nie transcendencji – to człowiek, a nie Bóg, potrzebuje ochrony prawnej.

Projekt odwracał tę zasadę: nie trzeba byłoby wykazywać naruszenia dóbr osobistych człowieka, lecz wystarczyłoby stwierdzić, że zaistniał zamach na przedmiot kultu. To rozszerzało stosowanie przepisu, mimo że nikt na miejscu zdarzenia nie poczuł się obrażony.

Przykładowo, w takim ujęciu każdy obsceniczny gest wobec Świętej Księgi stawałby się przestępstwem, mimo że nikt nie widział, co zrobił sprawca. To zbyt szeroka kryminalizacja, sprzeczna z zasadami proporcjonalności.

Powołanie się przez posła Wójcika na niedawny przykład mężczyzny, który zakłócił nabożeństwo i skonfrontował się z kapłanem, jest oczywiście bałamutny. Wybryk obraził uczucia religijne osób, które były w świątyni i w myśl obowiązujących przepisów stanowił przestępstwo. Żadna nowelizacja nie jest potrzebna, by karać sprawcę zdarzenia opisywanego w wypowiedzi posła.

Wolność religii gwarantuje Konstytucja

W toku dyskusji o pierwotnym projekcie przewidywano też dodanie do ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania następującej klauzuli: „Nikt nie może ponosić odpowiedzialności cywilnej, karnej lub innej odpowiedzialności prawnej za wyrażanie przekonań, ocen lub opinii obecnych w nauce głoszonej przez kościół lub inny związek wyznaniowy o uregulowanej sytuacji prawnej; nie wyłącza to odpowiedzialności za zniewagę lub zakłócenie porządku lub spokoju publicznego ze względu na formę wyrażenia przekonania, oceny lub opinii”.

Przepis był absurdalny w samym założeniu. Wyrażanie przekonań religijnych jest chronione konstytucyjnie i nie trzeba powtarzać tego w ustawie. Był to kolejny przejaw oszukiwania ludzi, że oto obowiązuje rzekomo stan prawny odbierający chrześcijanom szansę wyrażania przekonań, który wymaga zmiany.

To nie politycy gwarantują wiernym możliwość głoszenia prawd wiary, lecz obowiązująca konstytucja. Warto jej przestrzegać w każdym punkcie.

Dyskusja o zmianach w prawie zawsze jest otwarta. Nie może jednak bazować na oczywistych kłamstwach, uprzedmiatawianiu chrześcijan oraz instrumentalnym wykorzystywaniu religijności i kościoła, by osiągać niegodziwe cele polityczne ze szkodą dla dobra Wspólnoty.

Grafika wygenerowana przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Kto twierdził, że broni, lecz nie obronił chrześcijan? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Kobieta spożyła spore ilości alkoholu, poszła do lasu i urodziła pijane dziecko. Noworodek miał 1,77 promila alkoholu we krwi i znajdował się w stanie zagrażającym życiu.

Kobieta przyznała, że dzień przed porodem piła wódkę ze znajomymi. Tłumaczyła, że wypiła łącznie litr wódki. Następnego dnia rano miała czuć się dobrze i poszła na grzyby. Wówczas rozpoczęła się akcja porodowa. Zdarzenie miało miejsce w 2016 roku.

Nienarodzeni, a pijani w trupa

To nie pierwszy przypadek urodzenia dziecka „pijanego w trupa”. Przykładowo, sąd karny w Słupsku zajmował się sprawą noworodka, który przyszedł na świat z 0,9 promila alkoholu we krwi. Zaraz po urodzeniu dostał delirium, miał bezdech i drgawki. Biegli określili jego stan jako ciężki zespół abstynencyjny z gwałtownego odstawienia.

Sąd rozpatrujący sprawę uznał, że matka nie odpowiada karnie za upicie się i doprowadzenie dziecka do takiego samego stanu (wyrok Sądu Okręgowego w Słupsku z 20 stycznia 2015 r., VI Ka 624/14).

Kodeks karny odróżnia szkody wyrządzone dziecku przed i po urodzeniu. Różni się kodeksowa nomenklatura: część przepisów chroni „dziecko poczęte” (art. 152, 153, 157a k.k.), pozostałe mówią o człowieku i osobie, a więc organizmach narodzonych. W szczególnej sytuacji znajduje się kobieta-matka, którą w czasie ciąży łączy z dzieckiem niepowtarzalna relacja bijekcyjna.

Za uszczerbki na zdrowiu „dziecka poczętego” kobieta w ciąży nie odpowiada karnie (art. 157a § 1 i 3 k.k.). Oczywiście każdy odpowiada za skrzywdzenie dziecka już po jego urodzeniu. Przypadek noworodka „pijanego w trupa” jest jednak nieco inny.

Czyn polegający na upiciu się ma miejsce przed urodzeniem dziecka. Jednak pokrzywdzenie nie ogranicza się do życia płodowego – negatywne skutki na zdrowiu trwają również po narodzinach człowieka. Czy można spowodować ciężki uszczerbek zdrowiu człowieka (w domyśle – już narodzonego), o którym mowa w art. 156 k.k., za sprawą działania podjętego zanim ów człowiek się narodzi?

Lepiej żyć niż nie żyć?

Pytanie spędza sen z powiek karnistom. Ma też istotne znaczenie społeczne szczególnie w dwóch kontekstach.

Po pierwsze, przerwanie ciąży, a więc spowodowanie śmierci płodu przez samą matkę nie jest nigdy karalne. Można byłoby więc twierdzić, że kobieta tym bardziej nie powinna odpowiadać karnie za wyrządzenie dziecku mniejszej szkody, to znaczy jedynie uszczerbku na jego zdrowiu lub zagrożenia życia.

Lepiej, że dziecko w ogóle żyje, nawet jeśli przez całe życie będzie cierpieć z powodu skutków alkoholowego zespołu płodowego, niż gdyby miało w ogóle nie żyć (argumentacja a fortiori).

Po drugie, w przypadku diagnostyki prenatalnej i nieumyślnych działań bądź zaniechań personelu medycznego, odpowiedzialność karna została zakreślona bardzo szeroko.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje, że błędy diagnostyczne prowadzące do zagrożenia życiu dziecka, które będą w przyszłości uzasadniały rozwiązanie ciąży metodą cesarskiego cięcia, umożliwiają pociągnięcie do odpowiedzialności karnej lekarza za czyny opisane w art. 155 czy 160 k.k., a więc w przepisach odnoszących się zasadniczo do ludzi już narodzonych. Skutki owych zaniedbań, mimo że zaistniałe w okresie prenatalnym, ujawniają się z całą mocą, gdy dziecko ma już zdolność do samodzielnego życia poza organizmem matki.

Mamy więc do czynienia z bardzo szerokim wyłączeniem odpowiedzialności karnej matki za naruszenie dobrostanu płodu w prenatalnej fazie rozwoju. Równocześnie ten sam płód chroniony jest bardzo intensywnie przed nawet nieumyślnymi zaniedbaniami w opiece nad dobrostanem ciąży.

Przypadek pijanego noworodka leży gdzieś pośrodku. Ocena prawna picia alkoholu przez kobietę ciężarną jest w tym kontekście wysoce problematyczna.

Dobro narodzonych

Wszystkie wymienione przepisy chronią tożsame dobro prawne. Jest nim życie ludzkie. Odróżnienia typologiczne są zaś wprowadzone, by zróżnicować zakres odpowiedzialności karnej i wysokość sankcji. Kluczowy wydaje się także art. 157a § 3 k.k., który wyłącza karalność czynu kobiety ciężarnej za uszkodzenie ciała dziecka poczętego, tj. dziecka przed narodzeniem, lub rozstrój zdrowia zagrażający jego życiu.

Regulacja jest, jak widać, wąska. Nie tylko dlatego, że mowa tu o „ciele” dziecka poczętego i jego „uszkodzeniu” – z czego wynika, że poza zakresem regulacji pozostają wszelkie uszczerbki dobrostanu psychicznego. Chodzi również o to, że przepis odnosi się wyłącznie do zagrożeń materializujących się w pełni w okresie ciąży.

Z żadnego przepisu nie wynika, że osoba powodująca u dziecka rozstrój zdrowia zakłócający funkcjonowanie jego organizmu po urodzeniu się ma odpowiadać karnie co najwyżej za przestępstwo z art. 157a § 1 k.k.

Wręcz przeciwnie, jeżeli dziecko, które już się urodziło, cierpi z powodu jakiegoś rozstroju zdrowia, to opisany skutek nie jest uszkodzeniem ciała ani rozstrojem zdrowia dziecka poczętego w rozumieniu art. 157a k.k. Podpada typologicznie pod skutki określone w art. 156/157 k.k. albo jest stanem niebezpieczeństwa zagrażającego człowiekowi urodzonemu w rozumieniu art. 160 k.k. Jeśli w wyniku rozwoju danej choroby dziecko urodzone umrze, będziemy mieli do czynienia ze śmiercią człowieka wg art. 148/155 k.k.

Można więc twierdzić, że nie ma znaczenia, kiedy zaistniał czyn powodujący skutek na zdrowiu człowieka. Znaczenie ma to, kiedy zmaterializował się skutek.

Jeśli choroba wynikająca z podawania dziecku znacznych ilości alkoholu, gdy jest się jeszcze w ciąży, zakłóci jego rozwój i funkcjonowanie, gdy będzie już narodzonym człowiekiem – szczególnie w sferze dobrostanu psychicznego – dojdzie do spowodowaniu uszczerbku ściganego tak jak każde inne przestępstwo godzące w zdrowie człowieka.

W tym świetle doprowadzenie do urodzenia pijanego dziecka nie jest zjawiskiem indyferentnym prawnie. Ten wysoce lekkomyślny uczynek może rodzić odpowiedzialność karną.

Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Alkohol w ciąży: dozwolone picie czy karalne upijanie się na szkodę dziecka? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Podstawowym warunkiem ponoszenia indywidualnej odpowiedzialności karnej jest odpowiedni poziom dojrzałości sprawcy. Ta zależy oczywiście między innymi od jego wieku.

Dziecko uczy się żyć w społeczeństwie, poznaje normy współżycia społecznego, musi mieć czas na rozeznanie się, co dobre, a co złe. Wychowywanie dzieci to także uczenie ich odpowiedzialności za swoje czyny.

Reakcja na nieodpowiednie zachowania dziecka powinna być adekwatna do jego wieku i sytuacji.

W praktyce życia nikt sensownie nie wymaga od 5-letniego dziecka, by „trzymało poziom” tak jak 12-latek. A od 12-latka nie wymaga się tego, czego słusznie należy oczekiwać od osoby 17-letniej itd.

Tak samo prawo karne: określa, że odpowiedzialność karną ponosi się po ukończeniu 17 lat. Wyjątkowo od lat 15 i w skrajnej sytuacji od lat 14.

Do złych czynów dzieci poniżej tego wieku stosuje się specjalną ustawę o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. A jeśli dziecko jest naprawdę małe, nie chodzi o jego re-socjalizację, lecz socjalizację i wsparcie w internalizacji norm społecznych.

Najpierw wychowywanie, potem karanie. Najpierw pomoc i opieka (nad dzieckiem), potem wymagania obwarowane sankcjami państwowymi.

Najpierw okres internalizacji norm, a dopiero potem piętnowanie ich łamania i łamanie karą człowieka, który złamał prawo.

Odpowiedzialność karna polega na tym, że człowiek, który ma odpowiadać karnie, musi nadawać się do tego, by wymagać od niego „odpowiedzi”. Odpowiedzialność karna to obciążenie winą, karą i piętnem przestępcy, który wybrał zło, choć powinien powstrzymać się od zła. Sprawca, który „odpowiada” karnie, musi rozumieć, dlaczego i po co ponosi ciężar winy i znosi dolegliwości kary wymierzonej przez sąd.

W przypadku 12-letniego dziecka trudno mówić o jego indywidualnej winie. Jeśli dziecko dopuszcza się zbrodni, trzeba zbadać, co doprowadziło do takiego czynu. Gdzie został popełniony błąd. „Wina” w pewnym sensie rozlewa się na otoczenie i nie jest wyłącznie sprawą nieletniego sprawcy.

Brak odpowiedzialności karnej 12-latki nie jest wadą prawa karnego. To jego zaleta.

Trzeba zrobić wszystko, by dziecko nie dopuściło się ponownie tak przerażającego czynu. Instrumentarium klasycznego prawa karnego „dla dorosłych” zupełnie nie nadaje się do reagowania na złe zachowania dzieci.

Państwo nie jest jednak bezsilne: środki stosowane wobec 12-latki mają przede wszystkim wspierać jej wychowanie, a także pozwolić jej zrozumieć, jak wielką wartością jest ludzkie życie i jak wielkim złem jest odebranie komuś życia.

Grafika została wygenerowana przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł 12-latka nie ponosi odpowiedzialności karnej. Nie ma winy bez wychowania pochodzi z serwisu Karne24.com.

„Projektowana ustawa stanowi przygotowaną przez Ministra Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Ministrem Infrastruktury wspólną propozycję zmian w przepisach dotyczących bezpieczeństwa na drogach. Mają one na celu skuteczniejsze zwalczanie przestępstw drogowych, szczególnie tych stwarzających zagrożenie dla innych uczestników ruchu drogowego” – czytamy w uzasadnieniu.

• Zobacz przebieg prac legislacyjnych nad ustawą w Sejmie.

Nielegalny wyścig

Jedną z istotniejszych zmian jest wprowadzenie do Kodeksu karnego nowego przestępstwa polegającego na nielegalnym wyścigu samochodowym. Przepis ma znaleźć się w art. 178c k.k.:

Art. 178c. § 1. Kto w ruchu lądowym:
1) organizuje lub prowadzi nielegalny wyścig pojazdów mechanicznych,
2) jako prowadzący pojazd mechaniczny uczestniczy w nielegalnym wyścigu pojazdów mechanicznych,
podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Definicja wyścigu ma zostać sprecyzowana w tzw. słowniczku wyrażeń ustawowych.

W uzasadnieniu czytamy: „Problem nielegalnych wyścigów, rajdów itp. imprez odbywających się na drogach, na których odbywa się ruch kołowy, staje się coraz bardziej odczuwalny i ma coraz większy wpływ na spadek poczucia bezpieczeństwa wśród użytkowników dróg. (…) Podjęcie bardziej radykalnych działań wobec organizatorów i uczestników nielegalnych wyścigów, a także osób rażąco naruszających przepisy ruchu drogowego wymaga zmian przepisów prawa przede wszystkim w obszarze szeroko rozumianego ruchu drogowego”.

Jednak nielegalne wyścigi samochodowe mają być zwalczane nie tylko karaniem osób organizujących lub prowadzących wyścig oraz kierujących pojazdem mechanicznym w czasie wyścigu.

W art. 178c § 2 k.k. pojawia się również penalizacja czynności przygotowawczych do tego przestępstwa: „Kto czyni przygotowania do przestępstwa określonego w § 1 podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”.

W uzasadnieniu projektu nie poświęcono ani jednego zdania przygotowaniu do wyścigu. Tymczasem wprowadzenie kryminalizacji przygotowania do przestępstwa rodzi daleko idące skutki społeczne i prawne.

Do startu… Gotowi… Start!

Pamiętajmy, że samo wprowadzenie odpowiedzialności karnej za nielegalny wyścig – bazowe przestępstwo z projektowanego art. 178c – rozszerza odpowiedzialność karną również na wiele zachowań opisanych w części ogólnej Kodeksu karnego.

Przede wszystkim w każdym przypadku karalne staje się usiłowanie (art. 13 k.k.), a więc etap bezpośrednio poprzedzający zaistnienie nielegalnego wyścigu. W przypadku osoby prowadzącej pojazd, która ma zamiar uczestniczyć w wyścigu, z karalnym usiłowaniem będziemy mieć do czynienia w momencie, gdy pojazdy znajdą się na linii startu.

„Na miejsca… Gotowi…” – prowadzący wyścig nie musi dokończyć formuły startowej, by wszyscy kierujący ponieśli odpowiedzialność karną za usiłowanie wzięcia udziału w wyścigu.

Karalne są także różnorakie formy współdziałania przestępnego, szczególnie podżeganie i pomocnictwo, a także współsprawstwo odniesione do czynności sprawczych wymienionych w art. 178c.

• Osoba, która przywozi na miejsce wyścigu przyszłego kierującego pojazdem, dopuszcza się pomocnictwa.
• Ktoś, kto nakłania inną osobę do zorganizowania nielegalnego wyścigu, odpowiada za podżeganie.
• Otwarta jest także odpowiedzialność karna za współsprawstwo po stronie wszystkich osób, które istotnie przyczyniły się do zorganizowania lub odbywania się wyścigu: skrzykiwały uczestników rajdu czy wykonały tuning pojazdów. Szeroka formuła współsprawstwa oparta na tzw. koncepcji materialno-obiektywnej – liczy się istotność wkładu w wyścig drogowy – jest lubiana przez polskie sądy.

Przygotowanie do przygotowania

Pomijając przepis o przygotowaniu do przestępstwa, warto zauważyć, że penalizacją będzie objęte również organizowanie wyścigu. Mówi o nim bazowy art. 178c § 1 k.k.

Organizowanie nielegalnego wyścigu to nic innego jak jedna z karalnych czynności przygotowawczych, podjęta celowo po to, by wyścig odbył się w danym czasie i miejscu.

Organizowanie wyścigu polega typowo na wielu czynnościach sprowadzających się do uzgadniania czasu, miejsca wyścigu, angażowania uczestników wyścigu, działaniach komunikacyjnych itd.

Ponadto organizowanie wyścigu nosi znamiona pomocnictwa udzielonego osobom, które mają się ścigać, a w skrajnej sytuacji nawet współsprawstwa, jeśli zorganizowanie wydarzenia było warunkiem koniecznym odbycia się nielegalnej rywalizacji.

Skoro więc de facto mamy tu do czynienia z karalnością szeroko rozumianego przygotowania do przestępstwa, nie ma sensu dodatkowa regulacja, zgodnie z którą karalne będzie także czynienie przygotowań do przygotowania, tzn. czynienie przygotowań do zorganizowania wyścigu, które jest samo w sobie działaniem przygotowawczym.

Po co tankujesz?

Projektodawca posłużył się tzw. ogólną klauzulą karalności przygotowania: „czyni przygotowania”. Klauzula obejmuje wszystkie możliwe czynności mieszczące się w definicji przygotowania z art. 16 § 1 k.k. Jednak przygotowanie do przestępstwa trudno odróżnić od zwyczajnych działań życia codziennego.

Kupienie noża, by pokroić chleb, jest działaniem legalnym; kupienie noża, by pokroić sąsiada, jest karalnym przygotowaniem do zabójstwa.

Przygotowanie da się rozpoznać, gdy pozna się zamiar sprawcy, ale jak go ustalić? Zamiar dokonania przestępstwa jest trudno uchwytny, szczególnie na dalekim przedpolu ataku na dobro prawne.

Penalizacja przygotowania do wyścigu oznacza, że karalnych będzie wiele prozaicznych czynności, jeśli ich sprawca ma na celu wykorzystywanie danego auta w wyścigach ulicznych. Przykładowo, karalne jako przygotowanie będzie:

• zatankowanie auta,
• wymiana opon z letnich na zimowe i odwrotnie,
• umycie samochodu w myjni,
• nie wspominając o tuningu i innych przystosowaniach kolekcjonerskich.

Różnica między legalnym a nielegalnym tankowaniem, myciem, tuningiem itd. polega wyłącznie na różnicy zamiaru. Gdy sprawca będzie miał na celu wzięcie udziału w wyścigu i w tym celu pojedzie zatankować pojazd, będzie mógł zostać „zwinięty” na stacji benzynowej przez Policję.

Nie trzeba dowodzić, że generuje to ryzyko skrajnej arbitralności w stosowaniu prawa. Z drugiej strony większość przygotowań nie będzie w ogóle ścigana, gdyż stworzone zostanie przestępstwo, którego w praktyce nie da się udowodnić.

Szeroki przepis uchwalony w Sejmie i zatwierdzony w Senacie powinien – jeśli już – zostać zastąpiony wyliczeniem konkretnych czynności przygotowawczych, rozpoznawalnych i typowo związanych z przestępstwem docelowym. Jeśli czynności takich nie jesteśmy w stanie „wymyślić” in abstracto, tym bardziej in concreto nie jest dopuszczalne zakazywanie ich pod groźbą kary. 

Cover-foto zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Kara za tankowanie, wymianę opon i umycie auta. Parlament uchwalił „przygotowanie do wyścigów” pochodzi z serwisu Karne24.com.

Walka z piratami drogowymi weszła w decydującą fazę. Rzutem na taśmę 6 listopada 2025 r. do rządowego projektu nowelizacji Kodeksu karnego wprowadzono poprawki rekomendowane przez Komisję nadzwyczajną ds. zmian w kodyfikacjach. 7 listopada 2025 r. Sejm uchwalił ustawę, a w niej przestępstwo wymierzone w piratów drogowych narażających życie i zdrowie innych uczestników ruchu.

• Zobacz proces legislacyjny dotyczący piratów drogowych.

Ustawa trafiła do Senatu. Czy izba refleksji naprawi rażącą niekonstytucyjność uchwalonych przepisów?

Trzy warunki

Uwagę zwraca nowy typ czynu zabronionego wymierzony wprost w piratów prowadzących pojazd z zawrotną prędkością. Nie o samą jednak prędkość chodzi – przekroczenie dozwolonej prędkości nadal ma stanowić tylko wykroczenie. Nowy typ przestępstwa obwarowano dodatkowymi warunkami. Porównując finalną wersję przepisu z jej pierwowzorem (druk sejmowy nr 1451) okazuje się, że projektodawca zmienił podejście do koncepcji projektowanego przestępstwa.

Nowy art. 178d k.k. miał otrzymać brzmienie:

„Kto prowadzi pojazd mechaniczny w sposób rażąco naruszający zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym i z prędkością większą od dopuszczalnej:
1) o co najmniej połowę na autostradzie lub drodze ekspresowej, a jeżeli prędkość ta została ograniczona znakiem drogowym – co najmniej dwukrotnie, albo
2) co najmniej dwukrotnie – na innej drodze publicznej
– i przez to naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo nastąpienie skutku określonego w art. 156 § 1 lub w art. 157 § 1, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.

Jak widać, przestępne prowadzenie pojazdu zależało od łącznego spełnienia trzech przesłanek: 1) rażącego naruszenia zasad bezpieczeństwa w ruchu lądowym, 2) przekroczenia prędkości o połowę lub dwukrotnie, w zależności od rodzaju drogi i ograniczenia prędkości znakiem drogowym, 3) narażenia człowieka na utratę życia lub zdrowia w wyniku naruszenia zasad bezpiecznej jazdy i przekroczenia dozwolonej prędkości.

Pirat ma furtkę

Twórca przepisów próbował pogodzić ogień z wodą. Z jednej strony chodziło o walkę z piratami drogowymi, którzy za nic mają przepisy ruchu drogowego i jeżdżą po mieście „jak szaleni”. Samochód jadący z prędkością 250 km/h jest niebezpiecznym pociskiem, nad którym kierowca realnie nie jest w stanie zapanować; zdecydowanie nie jest już normalnym pojazdem uczestniczącym w ruchu drogowym. Czy zabójcza, piracka prędkość sama w sobie nie zasługuje na uznanie jej za przestępstwo?

Z drugiej strony projektodawca ograniczył zakres zastosowania nowego przestępstwa, dodając do parametru prędkości dwa dodatkowe warunki. Sprawca musi naruszyć jeszcze inne zasady bezpieczeństwa w ruchu obok samej prędkości.

Dodatkowo konstrukcja omawianego przepisu to tzw. typ skutkowy – dokonanie przestępstwa zależy od ustalenia, że sprawca naraził człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo nastąpienie skutku określonego w art. 156 § 1 (ciężki uszczerbek) lub w art. 157 § 1 k.k. (co najmniej średni uszczerbek na zdrowiu).

• Gdy przepis wymaga „bezpośredniego niebezpieczeństwa” dla dobra prawnego, konieczne jest ustalenie, że w danej sytuacji zagrożenie stało się realne, konkretne, uwolniło się z rąk sprawcy i mogło w każdej chwili naruszyć dobro prawne. Jazda po pustych ulicach nie spełnia tego warunku.
• Prowadzenie pojazdu z nadmierną prędkością w obecności ludzi idących chodnikiem nie jest samo w sobie bezpośrednim zagrożeniem dla ich zdrowia.

Stawia to pod znakiem zapytania efektywną walkę z piratami drogowymi, którzy w sposób piracki, lecz względnie kontrolowany przemieszczają się po mieście. Po trzykroć zawężony przepis wydaje się bardzo trudny do zaaplikowania w konkretnym stanie faktycznym, a z pewnością daje sprawcy elastyczne pole manewru, by bronić się przed zarzutem popełnienia omawianego przestępstwa.

Rażący rzut na taśmę

Istotne problemy wynikają również z obecnego w projekcie znamienia „rażące naruszenie zasad bezpieczeństwa”. Pirat drogowy nie tylko musi jechać za szybko, nie wystarczy naruszenie przy okazji innych od samej prędkości zasad ruchu drogowego. Musi to zrobić rażąco. Mamy do czynienia z nieostrym i wysoce uznaniowym znamieniem, którego spełnienie będzie zależało od elastycznej oceny konkretnej sytuacji na drodze.

Wątpliwości spotęgowała poprawka wypracowana przez komisję sejmową na finiszu procedury legislacyjnej. W uchwalonej wersji sztywne progi niedozwolonej i karalnej prędkości zastąpiono ogólną klauzulą: „rażąco przekraczając prędkość”.

Oto art. 178d w wersji uchwalonej przez Sejm:

„Art. 178d. Kto prowadzi pojazd mechaniczny rażąco przekraczając prędkość oraz rażąco naruszając zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym i przez to naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo nastąpienie skutku określonego w art. 156 § 1 lub w art. 157 § 1, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.

Maksymalnie ostre znamiona operujące liczbami zmieniono na niedookreślone znamię wymagające każdorazowej oceny, czy prędkość, z jaką poruszał się pojazd, była czy nie była rażąco niedozwolona.

Trzeba walczyć z piratami drogowymi. Ale: wprowadzenie nowego przestępstwa, którego byt zależy od dwóch uznaniowych znamion "rażąco" (rażące przekroczenie, rażące naruszenie) jest rażąco sprzeczne z konstytucyjną zasadą określoności znamion. Dziś zajmuje się tym Sejm. Odrzucić. pic.twitter.com/RhUzUkjTeK

— Mikołaj Małecki (@MikolajMalecki) November 7, 2025

Niekonstytucyjna uznaniowość

Nie trzeba dowodzić, ile trudności praktycznych wygeneruje tak ujęty przepis. Nikt nie może być pewien, czy jazda z prędkością 110 km/h to prędkość rażąco nadmierna. Nie będą tego wiedzieć policjanci. Czasami będzie to prędkość rażąco nadmierna, czasami nie – okaże się po fakcie.

W rezultacie sprawca ma działać po dwakroć rażąco: zarówno co do przekroczonej prędkości, jak i naruszonych zasad bezpieczeństwa. Uchwalona regulacja nie wytrzymuje próby konfrontacji z konstytucyjnymi zasadami odpowiedzialności karnej, w szczególności zasadą określoności znamion przestępstwa:

• Znamię „rażąco” decyduje o przekształceniu wykroczenia w przestępstwo, jest więc znamieniem granicznym na styku różnych reżimów odpowiedzialności karnej.
• Żaden przepis typizujący z Kodeksu karnego nie uzależnia bytu przestępstwa od „rażącego” znamienia.
• Na domiar złego w omawianej nowelizacji nieostre określenie zostało podwojone.

Niczym podwójna niedozwolona prędkość, przeforsowany w Sejmie przepis jawi się jako rażące naruszenie konstytucyjnych standardów prawa karnego.

Nikt nie wie, jak bardzo sprzeczne z przepisami musi być działanie sprawcy, by stał się on przestępcą. Uznaniowość zagraża także równości wobec prawa. Przepis jest więc konstytucyjnie nieakceptowalny i nie ułatwi walki z piratami drogowymi.

Cover-foto zostało wygenerowane przy użyciu narzędzie Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Rażąca prędkość – rażąca niekonstytucyjność sejmowego przepisu na piratów drogowych pochodzi z serwisu Karne24.com.

Mimo funkcjonowania Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, rząd przedłożył w Sejmie własny projekt nowelizacji (zobacz druk sejmowy nr 1451). Zaś sejmowa Komisja Nadzwyczajna ds. zmian w kodyfikacjach zwróciła się o jego zaopiniowanie do… przewodniczącego Komisji Kodyfikacyjnej. Ekspertyza nie zostawiła suchej nitki na przedłożonym projekcie.

Czy nie warto było zasięgnąć opinii kodyfikatorów, zanim projekt przesłano do Marszałka Sejmu?

Wiele poważnych zastrzeżeń

Po pierwszym czytaniu przedłożenia na posiedzeniu Sejmu, 22 lipca 2025 r. rządowy projekt skierowano do Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach. W tym momencie historia zaczęła zataczać koło.

Przewodnicząca Komisji Nadzwyczajnej poseł Barbara Dolniak zwróciła się do prof. Włodzimierza Wróbla – przewodniczącego Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego – z wnioskiem o ocenę przedłożenia. Opinia prof. W. Wróbla ukazała się 28 sierpnia 2025 r. Na 18 stronach wypunktowano absurdy, luki i nieścisłości, jakimi obarczona jest proponowana nowelizacja.

• Zobacz: opinia o rządowym projekcie przygotowana przez prof. Włodzimierza Wróbla

Oto kilka przykładowych wątpliwości i cytatów z ekspertyzy prof. W. Wróbla:

1. udział w zgromadzeniu, także bierny i nieumyślny, staje się wykroczeniem,
2. niejasna definicja zgromadzenia zorganizowanego przez posiadaczy pojazdów, w tym brak logiki w samej konstrukcji przepisu,
3. obowiązek zgłoszenia zgromadzenia dotyczyć będzie także zgromadzeń użytkowników rowerów, hulajnóg elektrycznych, wózków inwalidzkich czy elektrycznych deskorolek. „Trudno przyjąć, by taka była intencja projektodawców, niemniej zaproponowane przez nich brzmienie przepisu do takich absurdalnych konsekwencji prowadzi”;
4. niespójność przepisów o zgromadzeniach z udziałem pojazdów z ogólnymi regulacjami dotyczącymi zgromadzeń publicznych,
5. wprowadzenie penalizacji nowych czynów na dalekim przedpolu – w tym np. przygotowania do wyścigu drogowego – niepoparta żadnymi danymi,
6. ograniczanie praw i wolności obywatelskich sprzecznie z konstytucyjną zasadą proporcjonalności,
7. „sposób działania ustawodawcy jest powszechnie opisywany w prawoznawstwie jako ustawodawstwo incydentalne, będące standardowym przykładem populizmu penalnego”.

A dotarliśmy dopiero do szóstej z 18 stron ekspertyzy…

Każdy sobie rzepkę skrobie?

Realia zaprezentowanego procesu legislacyjnego skłaniają do kilku zasadniczych pytań.

• Przede wszystkim, czy tak powinno wyglądać tworzenie prawa karnego?
• Jaką rolę ma pełnić Komisja Kodyfikacyjna, której rząd nie pyta o zdanie w kwestiach kluczowych projektów wnoszonych pod obrady Sejmu.
• Czy dopiero Sejm ma korzystać z pomocy kodyfikatorów i prosić o zaopiniowanie rządowych nowelizacji, z rezultatem w postaci gruntownej krytyki przygotowanych rozwiązań.
• Kto ponosi odpowiedzialność za napisanie projektu, który – jak się okazało – nie został przemyślany i wymagał istotnych poprawek w kwestiach wręcz fundamentalnych. Należało je wprowadzić, zanim ujrzały światło dzienne.

Wszystko to dało się z łatwością zrobić przy współpracy z Komisją Kodyfikacyjną Prawa Karnego, powołaną właśnie po to, by uchronić system prawny od kolejnych nieprzemyślanych i niespójnych zmian psujących prawo karne.

Czy prawo karne w Polsce nadal tworzone będzie na zasadzie: każdy sobie rzepkę skrobie?

Cover-foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Ministerialny projekt walki z piratami drogowymi gruntownie skrytykowany w procesie legislacyjnym w Sejmie pochodzi z serwisu Karne24.com.

Przed Sądem Rejonowym w Hajnówce ruszył proces pięciorga aktywistów, którzy pomogli pochodzącej z Iraku rodzinie z dziećmi i obywatelowi Egiptu. Oskarżeni zostali zatrzymani przez Straż Graniczną podczas przewożenia ich samochodami w głąb kraju. Zdarzenie miało miejsce w marcu 2022 r. na pograniczu polsko-białoruskim.

– Nikt nie dąży do ukarania kogoś za przekazanie jedzenia czy ubrań. Chodzi o umożliwienie lub ułatwienie innej osobie nielegalnego pobytu na terytorium Polski – przekonuje prokuratura.

Byt czy po-byt

Art. 264a k.k. penalizuje umożliwienie lub ułatwienie innej osobie pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wbrew przepisom. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że ma on zastosowanie w każdej sytuacji, w której określona osoba znajdująca się na terenie Polski uzyskuje jakiekolwiek wsparcie ze strony sprawcy bądź też sprawca umożliwia komuś przedostanie się na teren Polski, co nie byłoby możliwe bez jego aktywności.

Specyfika sytuacji na pograniczu polsko-białoruskim – w tym nierzadkie pushbacki sprzeczne z regulacjami konwencyjnymi, groźne incydenty przy barierze, ludzie umierający na mrozie, grupy obywateli, którzy sprzeciwiają się bezdusznej polityce państwa – wymaga nieco bardziej skrupulatnej analizy omawianego przepisu.

Użyte w przepisie określenie „pobyt” zakłada spełnienie minimalnych warunków egzystencjalnych człowieka, obejmujących żywność, picie, schronienie przed zamarznięciem.

Chodzi o pobyt w danym miejscu „innej osoby”, a nie jedynie „bytowanie” niczym zwierzyna w lesie. Czym innym jest pobyt osoby wolnej od tortur, zamarznięcia, głodu; czym innym jedynie bytowanie organizmu walczącego o przeżycie.

Ratowanie życia

„Pobyt” osoby – a nie jedynie żyjącego organizmu – wymaga spełnienia minimalnych standardów egzystencjalnych w sensie kulturowym. To przede wszystkim standard godności człowieka i humanitarnego traktowania. Dopiero od pewnego pułapu humanitarnych warunków bytowych może zaczynać się prawnokarnie rozumiany „pobyt”, który da się wówczas karalnie ułatwiać w rozumieniu art. 264a k.k.

Pobyt zakłada wolność osoby, która jest w danym miejscu w czysto fizycznym sensie. Chodzi o możliwość wyboru miejsca przebywania, które zapewni danej osobie minimum egzystencji.

Osoba wepchnięta do Polski na białoruskim pograniczy stoi bardzo często przed wyborem jednej z beznadziejnych opcji: być wyrzuconym z powrotem za barierę przez polskich funkcjonariuszy, samodzielnie wrócić do miejsca kaźni, koczować w lesie jak zwierzyna. Gdy wolność decydowania o miejscu pobytu jest w praktyce istotnie ograniczona, a ktoś znajduje się w przymusowym, niehumanitarnym położeniu, nie sposób opisać jego sytuacji w kategoriach szkodliwego społecznie pobytu – tylko taki stan rzeczy może być zwalczany przepisami prawa karnego.

Dostarczenie żywności, a nawet podwózka w bezpieczne miejsce daje uchodźcom szansę na ich potraktowanie w sposób godny i ludzki.

Minimum egzystencji

Nie jest pobytem walka o byt. Nie jest ułatwieniem ani umożliwieniem pobytu ochrona bytu danej osoby, rozumiana jako udzielenie jej pomocy w sytuacji zagrożenia praw podstawowych. Umożliwienie organizmowi ludzkiemu przeżycia nie jest umożliwianiem pobytu.

By „być”, trzeba przede wszystkim przeżyć. Zapewnianie minimum egzystencjalnego organizmowi człowieka nie może być czynem karalnym.

Niesienie pomocy osobie w niebezpieczeństwie nie może być równocześnie uznane za karalne ułatwienie jej pobytu w danym miejscu. Absurdem byłoby twierdzenie, że osoba wypełniająca swój prawny obowiązek, by udzielić człowiekowi pomocy w rozumieniu art. 162 k.k., narusza zarazem zakaz ułatwienia mu pobytu, bo skoro przeżył, to łatwiej mu było przebywać na terenie Polski…

Każde życie podlega ochronie, również życie uchodźcy. Zapewnienie mu pomocy egzystencjalnej, danie wody, jedzenia, odzienia, schronienia przed mrozem, nie podpada pod art. 264a k.k. Umożliwienie komuś biologicznego przetrwania i wyrwania się z objęć totalitarnego reżimu nie może stanowić przestępstwa.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Walka o przeżycie to nie „pobyt”. Pomoc humanitarna nie może stanowić przestępstwa pochodzi z serwisu Karne24.com.

Zmiany w prawie karnym miały zostać uchwalone pod pretekstem walki z pedofilią. W rzeczywistości projekt zmierzał do przeforsowania przygotowywanej pod kierunkiem Zbigniewa Ziobry radykalnej przebudowy polskiego systemu prawa karnego w duchu populizmu prawnego.

Zobacz: przebieg procesu legislacyjnego na stronach Sejmu.

Eksperci Krakowskiego Instytutu Prawa Karnego w dwóch opiniach prawnych zwracali uwagę na szereg nieścisłości, błędów, luk i absurdów w przygotowywanej ustawie, a także na niekonstytucyjny tryb jej uchwalenia w Sejmie i po poprawkach Senatu.

„Mając na względzie zagrożenia dla funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i bezpieczeństwa prawnego obywateli, związane z wejściem w życie ustawy w jej obecnym kształcie, rekomendujemy przekazanie ustawy Sejmowi do ponownego rozpatrzenia” – pisało także 158 przedstawicieli nauki prawa karnego, konstytucjonalistów i kryminologów w opinii skierowanej do Prezydenta Andrzeja Dudy.

Zobacz: ekspertyzy KIPK z dnia 20 maja 2019 r. dla Senatu oraz z dnia 9 czerwca 2019 r. po poprawkach Senatu.

Nowelizację po poprawkach Senatu uchwalono w Sejmie 13 czerwca 2019 r. Ustawa jednak nie weszła w życie. Prezydent Andrzej Duda zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o prewencyjną kontrolę konstytucyjności zmian w prawie karnym. We wniosku podkreślono, że najpoważniejsze wątpliwości budzi pilny tryb procedowania nad ustawą i niedochowanie regulaminowych terminów rozpatrywania nowelizacji zmieniającej Kodeks karny.

„Tysiące godzin, które odbyliśmy na dyskusjach, doprowadziły nas właśnie do tego projektu, który został przygotowany” – mówił w Senacie 24 maja 2019 r. Minister Sprawiedliwości Zbigniew Ziobro.

Dziś Krakowski Instytut Prawa Karnego domaga się od Ministerstwa Sprawiedliwości ujawnienia autorów odpowiedzialnych za przygotowanie kontrowersyjnych przepisów.

KIPK postanowił dowiedzieć się, którzy pracownicy Ministerstwa Sprawiedliwości odpowiadali za kształt przygotowanego projektu, w tym za rażące błędy legislacyjne, groźne systemowo luki i regulacje prowadzące do wewnętrznych sprzeczności. Jest to informacja publiczna, a w interesie publicznym leży, by nazwiska te były powszechnie znane.

Instytut zawnioskował w trybie dostępu do informacji publicznej o udostępnienie informacji o osobach „opracowujących i koordynujących opracowywanie w Ministerstwie Sprawiedliwości” przepisów zawartych w rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw z dnia 14 maja 2019 r., druk sejmowy nr 3451, a także projektach poprzedzających jego wniesienie do Sejmu z dnia 25 stycznia 2019 r. oraz z dnia 5 kwietnia 2019 r., „z wyszczególnieniem, jeśli autorstwo nie było jednolite, autorów lub współautorów poszczególnych przepisów zawartych we wskazanych projektach” – czytamy we wniosku.

Wniosek KIPK o udzielenie informacji publicznej z 13 września 2019 r.

Chodzi także o informacje na temat osób „uczestniczących w wewnętrznych konsultacjach i opiniowaniu wskazanych projektów na etapie prac w Ministerstwie Sprawiedliwości”.

Ministerstwo Sprawiedliwości ma 14 dni na udzielenie informacji wskazanych we wniosku.

Foto: KIPK

Artykuł KIPK do MS: Domagamy się ujawnienia autorów nowelizacji prawa karnego pochodzi z serwisu Karne24.com.

Mikołaj Małecki: Redagujecie nowy komentarz do przepisów karnych z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, który ma ukazać się w styczniu 2019 r. Na co praktyk zajmujący się przestępstwami narkotykowymi powinien zwrócić szczególną uwagę po dużej nowelizacji ustawy, która została uchwalona w lipcu?

Dominik Zając: Wydaje mi się, że można wyróżnić tutaj dwie grupy problemów. Po pierwsze, mamy pewne zmiany wprowadzone nowelą i one rzutować będą na zmianę zakresu odpowiedzialności karnej. Z grubsza można powiedzieć, że ustawodawca wprowadził nową grupę substancji, stanowiących znamiona przestępstw, a w grupie tej znalazły się dopalacze. Spowodowało to oczywiście szereg drobnych komplikacji oraz niespójności w samej ustawie, jednak nie miały one charakteru fundamentalnego.

Z perspektywy praktyki najistotniejsze wydaje się omówienie problematyki zbiegów poszczególnych typów narkotykowych, w tym relacji, jakie zachodzą między typem penalizujących uprawę oraz wytwarzanie środka.

Po drugie – i tutaj upatrywałbym głównej wartości komentarza – pogłębiona analiza literatury i orzecznictwa pozwoliła objaśnić szereg nieporozumień, jakie przez lata narosły wokół tej ustawy. Z perspektywy praktyki najistotniejsze wydaje mi się omówienie problematyki zbiegów poszczególnych typów narkotykowych, w tym w szczególności relacji, jakie zachodzą między typem penalizujących uprawę oraz wytwarzanie środka. Pozornie może wydawać się, że są to nieistotne kwestie szczegółowe. Każdy, kto praktykuje w tym obszarze jako prawnik zdaje sobie jednak sprawę z konsekwencji przyjęcia takiej a nie innej kwalifikacji czynu – często od takiej czysto jurydycznej decyzji zależeć będzie, czy podejrzany zostanie aresztowany, czy tez odpowiadać będzie z wolnej stopy.

Wojciech Górowski: Dodam jedynie, że przez lata obowiązywania ustawy narosły problemy za zbiegami pomiędzy poszczególnymi typami. W komentarzu staramy się je rozwiązywać. Nowelizacja w tym zakresie dodała nowe problemy, opisując nowy przedmiot czynności wykonawczej. Czy sprawca, który ma przy sobie trzy różne substancje, odpowiada za jedno ich posiadanie, czy za trzy różne przestępstwa?

Ustawa w nowym brzmieniu obowiązuje od sierpnia 2018 r., a już wcześniej prokuratura próbowała ścigać część zachowań uznając je za przestępstwo z art. 165 Kodeksu karnego. Komentarz opisuje również i ten niezmiernie doniosły praktycznie problem.

Mikołaj Małecki: Nowelizacja z 20 lipca 2018 r. przedstawiana była jako walka z dopalaczami. Czy rzeczywiście tak jest?

dr Wojciech Górowski

Wojciech Górowski: Co do zasady tak. Ustawa wprowadza penalizację takich samych zachowań, jakie wcześniej były karalne w stosunku do narkotyków. Dopisano do poszczególnych przepisów nowe substancje psychoaktywne jako przedmiot działania sprawców. Proszę pamiętać jednak, że ustawa w nowym brzmieniu obowiązuje od sierpnia 2018 r., a już wcześniej prokuratura próbowała ścigać część zachowań uznając je za przestępstwo z art. 165 Kodeksu karnego. Komentarz opisuje również i ten niezmiernie doniosły praktycznie problem.

Dominik Zając: Nie mam żadnych wątpliwości, że celem ustawodawcy była walka z dopalaczami. W pewnym zakresie cel ten został osiągnięty. Trzeba jednak pamiętać, że przyjęte rozwiązania nadal mają charakter responsywny. Bazują na liście środków zakazanych, stanowiącej rozporządzenie Ministra Zdrowia. Cały czas istnieje więc ryzyko, że na rynek wprowadzane będą nowe środki, nieobjęte rozporządzeniem.

Co więcej, ustawodawca wprowadza przesłanki wpisania danej substancji na listę – sama lista zaś, jako akt niższej rangi, nie jest wiążąca dla sądów. Te ostatnie związane są bowiem wyłącznie Konstytucją i ustawami. W praktyce może okazać się, że w toku procesu zaprezentowana zostanie opinia biegłych, podważająca zasadności wpisania danej substancji na listę, np. ze względu na brak jej szkodliwości. Wydaje się, że wtedy sąd będzie władny pominąć treść rozporządzenia.

Skrajne orzeczenia uznają za ilość znaczną – dla przykładu – 10 g marihuany lub też kilkadziesiąt kilogramów.

Mikołaj Małecki: Przeglądałem tekst komentarza na etapie prac redakcyjnych. Autorzy poświęcili dużo miejsca wykładni podstawowych znamion, takich jak znaczna ilość środka odurzającego czy sposób rozumienia poszczególnych substancji odurzających. W praktyce są z tym problemy i popełniane są dramatyczne błędy…

Wojciech Górowski: Rzeczywiście, jednym z najważniejszych problemów praktycznych jest wykładnia znamienia znacznej ilości narkotyków i dopalaczy. Zarówno w piśmiennictwie, jak i orzecznictwie obecne są bardzo różne poglądy, zarówno co do kryteriów interpretacji tego pojęcia, jak i co do samej masy środków, którą uznaje się za znaczną. Skrajne orzeczenia czy poglądy piśmiennicze przyjmują – tytułem przykładu – 10 g marihuany za ilość znaczną lub też kilkadziesiąt kilogramów. Stan taki budzi poważne wątpliwości co do konstytucyjności takiego uregulowania.

Podkreślić trzeba, iż mimo orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, uznającego regulację ustawy za zgodną z konstytucją, rozbieżności orzecznicze postępują. W komentarzu staramy się podać i ocenić wszystkie możliwe do zastosowania argumenty w tym zakresie.

Osoby zajmujące się problematyką narkotykową od strony prawnej wrzucają je do jednego worka opatrzonego etykietą „narkotyki”. W ten sposób niemożliwe staje się przeprowadzenie racjonalnej oceny społecznej szkodliwości czynu.

Mikołaj Małecki: Weźmy przepisy zmuszające do odróżniania różnych poziomów karygodności czynu – począwszy od typów kwalifikowanych przez znaczną ilość środka, przez typy podstawowe (ilość nie będąca znaczną), oraz wypadek mniejszej wagi (ilość substancji ma być jeszcze mniejsza); jest też regulacja typowo procesowa z art. 62a u.p.n. – tu mowa o ilości nieznacznej. Kończąc na znikomym stopniu społecznej szkodliwości czynu z art. 1 § 2 k.k. (ilość znikoma?). Mam poważny problem, by ustalić jasne granice między tymi przepisami; czy to jest w ogóle wykonalne i jak ma sobie z tym poradzić prokurator? 

Wojciech Górowski: Rzeczywiście w ustawie są niespójności. Związane jest to w mojej ocenie z brakiem racjonalnej polityki narkotykowej państwa oraz brakiem racjonalnej dyskusji na ten temat. Ustawa była wielokrotnie zmieniana na polityczne żądanie. Przykładowo można wskazać, iż art. 53 ustawy (traktujący o produkcji narkotyków) w typie podstawowym zagrożony jest karą do 3 lat pozbawienia wolności, zaś w typie kwalifikowanym (znaczna ilość narkotyku) to zbrodnia zagrożona karą od 3 lat pozbawienia wolności. Nie ma nic pomiędzy. Taka regulacja nie ma nic wspólnego z racjonalnym kształtowaniem polityki karnej.

dr Dominik Zając

Dominik Zając: Rodzi to istotne problemy w praktyce. Co więcej, na tak skomplikowany opis jurydyczny nakłada się złożoność sytuacji faktycznych. Musimy pamiętać, że lista substancji zakazanych zawiera bardzo wiele środków, wywierających różny wpływ na organizm. W wykazie, obok środków takich jak ziele konopi czy LSD, które w istocie nie posiadają dawek śmiertelnych i nie stanowią zagrożenia dla zdrowia fizycznego, figurują silnie toksyczne środki – takie jak chociażby heroina. Skala negatywnego wpływu na organizm w przypadku obu grup jest nieporównywalna.

Jednocześnie, osoby zajmujące się problematyką narkotykową od strony prawnej bardzo rzadko posiadają wiedzę na temat działania i szkodliwości określonych substancji, wrzucając je do jednego worka opatrzonego etykietą „narkotyki”. W ten sposób niemożliwe staje się przeprowadzenie racjonalnej oceny społecznej szkodliwości czynu, która przecież w sposób fenomenalny rzutować musi na wymiar kary.

W komentarzu staraliśmy się zwracać szczególną uwagę na te okoliczności, które należy brać pod uwagę nie tylko w procesie przypisania sprawstwa, ale także na etapie wymiaru kary.

Prześledzenie dorobku sądów powszechnych prowadzi do smutnej konstatacji, że niektóre kwestie zostały po prostu przyjęte „na wiarę”, niejako za sprawą autorytetu sądów wyższego rzędu.

Mikołaj Małecki: Czy w orzecznictwie dotyczącym przestępstw narkotykowych coś zwróciło szczególną uwagę autorów komentarza?

Dominik Zając: Z mojej perspektywy najwidoczniejsza była tendencja do replikowania poglądów wyrażonych orzeczeniach, które nie cechowały się przekonująca argumentacją za lansowanymi tezami. Za przykład posłużyć może tu orzeczenie dotyczące kryterium określającego znaczne ilości środka, bądź kształtujące relacje między typem uprawy konopi innych niż włókniste i wytwarzaniem środków odurzających. W obu przypadkach prześledzenie dorobku sądów powszechnych prowadzi do smutnej konstatacji, że kwestie zostały po prostu przyjęte „na wiarę”, niejako za sprawą autorytetu sądów wyższego rzędu.

Wojciech Górowski: Zgadzam się z Dominikiem Zającem w tej materii. Dodam, że dotychczas nie zwracano większej uwagi orzeczniczej na wyraźne rozróżnienie pomiędzy znamionami czasownikowymi z art. 53 ustawy.

Mikołaj Małecki: Autorzy skomentowali też przepisy dotyczące postępowania z osobami uzależnionymi.

Wojciech Górowski: Ustawa zawiera przepisy dotyczące reakcji na przestępstwo popełnione przez osobę uzależnioną. Nie jest jasny ich stosunek do przepisów dotyczących środków zabezpieczających w kodeksie karnym. Przyznać trzeba, iż spraw dotyczących takich sprawców będzie coraz więcej, stąd też przepisy te będą coraz powszechniej stosowane.

Nasz komentarz jest pierwszym, w którym tak szczegółowo została omówiona ta materia. Jednym z przykładów jest odpowiedź na pytanie, czy i jakie środki lecznicze można zastosować wobec sprawy uzależnionego, który został skazany za grzywnę za posiadanie narkotyków lub dopalaczy.

„Przestępstwa narkotykowe i dopalacze. Komentarz” pod red. W. Górowskiego i D. Zająca ukaże się nakładem Krakowskiego Instytutu Prawa Karnego.

Autorami komentarza są doktorzy nauk prawnych, pracownicy i współpracownicy Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego – eksperci zajmujący się prawem karnym, wykorzystujący ustawę o przeciwdziałaniu narkomanii w praktyce: dr Wojciech Górowski, dr Mikołaj Iwański, dr Jan Jodłowski, dr Mikołaj Małecki, dr Małgorzata Pyrcak-Górowska, dr Tomasz Sroka, dr Szymon Tarapata, dr Katarzyna Witkowska-Moździerz, dr Dominik Zając, dr Witold Zontek.

Kliknij, aby poznać szczegóły książki.

Foto: KIPK & Piotr Malec, Cover: KIPK & Bartosz Mamak

Artykuł Przestępstwa narkotykowe i dopalacze: nowy komentarz dla praktyków pochodzi z serwisu Karne24.com.