Deep fakes to treści audio lub wizualne wyprodukowane przy użyciu sztucznej inteligencji, które naśladują treści autentyczne lub prawdziwe. Są przejawem podróbki, czegoś fałszywego, choć jednocześnie imitującego rzeczywistość. Współcześnie w wielu przypadkach są one niemal nieodróżnialne od treści prawdziwych. Dla przykładu, eksperymenty wykazały, że ludzie nie są w stanie odróżnić prawdziwych od wygenerowanych przez sztuczną inteligencję twarzy, uznając nawet te drugie za bardziej godne zaufania.

Kodeks karny wymaga dostosowania do gwałtownego rozwoju nowoczesnych technologii, aby możliwe było bardziej adekwatne kwalifikowanie tworzenia i udostępniania dziecięcej pornografii w formie deep fakes. Autorzy artykułu proponują oparcie oceny społecznej szkodliwości na epistemicznej wartości mediów syntentycznych i praktycznych konsekwencjach multiplikacji deep fakes.

Zróżnicowana społeczna szkodliwość

W art. 202 § 4b k.k. ustawodawca skryminalizował produkowanie, rozpowszechnianie, prezentowanie, przechowywanie i posiadanie treści pornograficznych przedstawiających wytworzony albo przetworzony wizerunek małoletniego uczestniczącego w czynności seksualnej. Pozwala on na ściganie przestępstw popełnionych z wykorzystaniem technologii deep fake. Z uwagi jednak na to, że przepis ten został uchwalony przed wykształceniem i upowszechnieniem technologii deep fake, to nie jest już w stanie w pełni odpowiadać na zróżnicowane wyzwania prawne związane z rozwojem sztucznej inteligencji.

Autorzy artykułu zauważają, że rozwój technologii deep fake doprowadził do rozdźwięku między stopniem społecznej szkodliwości poszczególnych zachowań związanych z syntetycznymi treściami o charakterze pedofilskim a ustawowym zagrożeniem karą. Według nich konieczne jest zweryfikowanie zasadności różnicowania kryminalizacji różnego rodzaju zachowań dotyczących prawdziwych treści pornograficznych z udziałem małoletnich oraz tych wytworzonych w formie deep fakes. Tym bardziej, że według przywołanych szacunków z 2023 r., nawet 98% wszystkich deep fakes w formie wideo stanowiły treści pornograficzne.

Jak przekonują autorzy, z biegiem czasu art. 202 § 4b k.k. zaczął pochłaniać zbyt szerokie i zróżnicowane spektrum zachowań sprawczych.

Wynika z tego, że: „Zachowania obejmujące wytworzony lub przetworzony wizerunek małoletniego uczestniczącego w czynności seksualnej są penalizowane niezależnie od poziomu doskonałości i wiarygodności materiału pornograficznego. W omawianym przepisie mieszczą się zarówno treści w postaci CSAM [materiałów przedstawiających wykorzystywanie seksualne dzieci – M.W.] w formie deep fakes osiągające pułap nieodróżnialności od treści prezentujących rzeczywiste dzieci, jak również przeróbki rozpoznawalne na pierwszy rzut oka jako przedstawiające osoby lub sytuacje, które nie zdarzyły się naprawdę, a także odzwierciedlenia graficzne w postaci rysunków, szkiców, animacji czy obrazów wykonanych techniką malarską”.

Wszystko to oznacza, że art. 202 § 4b k.k. gromadzi w sobie sytuacje w gruncie rzeczy współcześnie nieporównywalne, co wydaje się wymagać interwencji ustawodawcy i lepszego odzwierciedlenia specyfiki deep fakes w Kodeksie karnym.

Kryterium rozpoznawalności, a nie rzeczywistości

Zasadniczym postulatem autorów artykułu jest podniesienie do rangi tego samego typu czynu zabronionego obcowania z treściami, które ze wszech miar jawią się jako pornografia z udziałem rzeczywistego dziecka, choć stanowią jedynie nieodróżnialne deep fakes. Kodeks karny nie dostrzega różnicy między przetworzonymi lub wytworzonymi wizerunkami małoletnich w przypadku deep fakes, które są nieodróżnialne, od pornografii z udziałem rzeczywistego dziecka. Ustawodawca oparł bowiem typizację na kryterium „rzeczywistości” (pornografia z udziałem dzieci vs. pornografia pozorująca udział dzieci).

Według autorów adekwatniejszym byłoby przyjęcie kryterium rozpoznawalności danego typu treści jako pornografii dziecięcej, a dokładniej – kryterium odróżnialności albo nieodróżnialności.

Autorzy artykułu argumentują przy tym, że kryterium rozpoznawalności możliwe jest do wdrożenia w praktyce stosowania prawa bez konieczności nowelizacji Kodeksu karnego. Podkreślają, że nie ma interpretacyjnych podstaw, aby de lege lata odrzucać możliwość traktowania nieodróżnialnych, doskonałych deep fakes na równi z pornografią z udziałem rzeczywistego dziecka. Chodzi bowiem o „treści z udziałem małoletniego”, a nie o „zdarzenie z udziałem małoletniego”. Ponadto kryterium nieodróżnialności deep fakes nawiązuje do poglądów wyrażanych przez Sąd Najwyższy dotyczących rozpoznawalności danej sytuacji faktycznej jako dającej podstawy do stosowania obrony koniecznej w rozumieniu art. 25 § 1 k.k., zatem nie jest obce prawu karnemu.

Zdolność adaptacji Kodeksu karnego pokazuje, że nie każda zmiana w rzeczywistości – tak jak w przypadku technologii deep fake – wymaga interwencji ustawodawcy. Warto jednak pamiętać, że wykładnia adaptacyjna ma swoje granice, które wyznacza m.in. zasada określoności prawa. W przeciwnym razie „adaptacja” mogłaby stać się „legislacją”, a to godziłoby w fundamenty demokratycznego państwa prawnego.

Artykuł: M. Łabuz, M. Małecki, K. Mika-Łabuz, Dziecięca pornografia w formie deep fakes – problemy wykładni na gruncie polskiego prawa karnego i propozycje legislacyjne, „Prawo w Działaniu” 2025, t. 61, s. 54–84, https://doi.org/10.32041/pwd.6103.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Grafika: Gemini

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Łabuz, Małecki i Mika-Łabuz: nie każde pornograficzne deep fakes należy traktować tak samo pochodzi z serwisu Karne24.com.

Mateusz Wiktorek: Pani Profesor, jest Pani autorką artykułu pt. „Klauzula sumienia nauczycieli akademickich? Charakter prawny i zakres artykułu 275 ustęp 1a ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce”, opublikowanego w Czasopiśmie Prawa Karnego i Nauk Penalnych. Co skłoniło Panią Profesor do napisania tego artykułu?

Olga Sitarz: Impulsem do podjęcia tego tematu jest moja wieloletnia działalność w uczelnianych strukturach związanych z ustalaniem i przypisywaniem odpowiedzialności dyscyplinarnej. Przez wiele lat byłam protokolantką przy uczelnianej komisji dyscyplinarnej do spraw nauczycieli akademickich, potem – rzecznikiem dyscyplinarnym do spraw studentów, obecnie – od kilku lat – jestem członkiem komisji dyscyplinarnej do spraw nauczycieli akademickich (w których pełnię funkcję bądź członka, bądź przewodniczącego składu orzekającego). Tytułowe zagadnienie jest więc mi bardzo bliskie – jako karnistce, nauczycielce akademickiej i orzeczniczce.

M.W.: Jakie, zdaniem Pani Profesor, są granice korzystania z wolności sumienia i wolności słowa przez nauczyciela akademickiego? Czy wprowadzenie „akademickiej klauzuli sumienia” zmieniło coś w tej kwestii?

O.S.: Już na wstępie zauważyć należy, że wolność sumienia i wolność słowa nie mają charakteru absolutnego i każdy z nas w różnych sytuacjach, niezależnie od wykonywanego zawodu, funkcji, statusu itp., takich ograniczeń doznaje. Ma to miejsce w przypadku tzw. kolizji praw i wartości – w konkretnych sytuacjach inne dobra są ważniejsze i dla ich zachowania można, a czasem należy poświęcić wolność sumienia i wolność słowa. Ta kwestia zasadniczo nie budzi wątpliwości. Spory pojawiają się przy ustalaniu hierarchii dóbr społecznie istotnych. Z jednej strony granice wolności słowa wytycza obowiązek mówienia prawdy w określonych sytuacjach. Taki obowiązek ustalania i przekazywania prawdy istnieje w szkolnictwie wyższym. Z drugiej strony granice wolności wypowiedzi wytycza społeczna rola osoby wypowiadającej się.

Sędzia, lekarz, nauczyciel, w zakresie realizacji swoich obowiązków, do wolności słowa musi podchodzić bardzo odpowiedzialnie.

Powyższe zastrzeżenia i ograniczenia – w przypadku nauczyciela akademickiego – aktualizują się także wtedy, gdy poprzez wolność słowa realizowana jest wolność światopoglądowa. I do tej wolności należy podchodzić odpowiedzialnie, zwłaszcza w przypadku niektórych zawodów (sędzia nie może odmówić udzielenia rozwodu ze względu na swoje przekonania religijne lub lekarz nie może z tego samego powodu odmówić wykonania zabiegu transfuzji krwi, nawet gdy należy do świadków Jehowy). Ponadto wolność światopoglądowa w obszarze szkolnictwa wyższego musi być skonfrontowana z wolnością nauki, o której stanowi art. 73 Konstytucji RP. Składają się na nią dwa odrębne pojęcia: wolność badań naukowych i nauczania, których przesłanki muszą być odmienne kształtowane. Przy czym nie wolno tracić z pola widzenia, że istotą nauki jest obiektywnie weryfikowalny charakter dokonywanych ustaleń, przede wszystkim w oparciu na kryterium prawdy.

Oczywiście swoboda badań naukowych obejmuje także prawo do błędu, a fałszywość teorii naukowej nie może być przyczyną wyłączenia jej poza zakres ochrony z art. 73 Konstytucji RP. Zarazem jednak istnieje granica, po przekroczeniu której nie sposób danemu przedsięwzięciu przyznać „naukowego” charakteru. Podzielam pogląd, że podstawową rolę w tym zakresie powinny odgrywać gremia naukowe, a nie organy władzy publicznej. Uprawianie nauki nie może być również „przykrywką” dla działań naruszających prawa i wolności innych osób, np. naruszających ich godność, prywatność czy wolność sumienia i wyznania. I w takich wypadkach dopuszczalna jest ingerencja władz publicznych, zwłaszcza gdy może zachodzić szczególna kombinacja obiektywnego fałszu i subiektywnej złej wiary.

W analizowanej przeze mnie sprawie dyscyplinarnej, o której mowa w artykule, należy uznać, iż studentki i studenci mieli prawo do informacji m.in. o tym, że według WHO [Światowej Organizacji Zdrowia – M.W.] homoseksualizm nie jest chorobą, o badaniach medycznych potwierdzających istotę środków antykoncepcyjnych oraz ich wpływie na zdrowie kobiety i dziecka, gdyby jednak doszło do poczęcia, o problemach rodzin monogamicznych heteroseksualnych, w których pojawia się przemoc, konflikty czy związki kazirodcze. Słuchacze mieli prawo do informacji o sposobach opieki nad małym dzieckiem w różnych kulturach i modelach rodzin na świecie. I wreszcie studentki i studenci mieli prawo do informacji, że istnieją inne – aprobowane społecznie – modele rodzin na świecie, które realizują istotne funkcje społeczne.

Innymi słowy, prawa studenta, m.in. do rzetelnej, aktualnej wiedzy otrzymywanej w uniwersytecie, stanowią jedną z granic wolności słowa i wolności sumienia nauczyciela akademickiego.

W moim przekonaniu wprowadzenie art. 275 ust. 1a ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce niczego w powyższym zakresie nie zmieniło i przychylam się do poglądu, że jest to superfluum ustawowe.

M.W.: W artykule również wskazuje Pani Profesor, że art. 275 ust. 1a ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce to superfluum ustawowe, stanowczo postulując jego uchylenie. Dlaczego, w Pani ocenie, przepis ten jest zbędny i nieracjonalny?

O.S.: Przedstawiona w artykule analiza (połączona z rekonstrukcją reguł postępowania z dobrem prawnym w postaci wiedzy naukowej, zarówno w zakresie prowadzenia badań naukowych, jak i działalności edukacyjnej) pozwoliła na wyróżnienie trzech typów zachowań oraz ich prawne wartościowanie w obszarze odpowiedzialności dyscyplinarnej:

1) posiadanie i w określonych sytuacjach prezentowanie własnych przekonań, które nie jest czynem (nie podlega odpowiedzialności niezależnie od istnienia art. 275 ust. 1a),

2) prezentowanie własnych przekonań – nawet niepodzielanych przez większość – jako jednej z możliwych interpretacji, teorii, obok innych teorii, poglądów, a wszystko w oparciu na wynikach badań, które jest czynem pierwotnie legalnym, zgodnym z regułami postępowania z dobrem prawnym (w tym obszarze mieści się zakres art. 275 ust. 1a, stanowiąc superfluum ustawowe),

3) prezentowanie własnych przekonań jako jedynej lub jedynej właściwej interpretacji, teorii, bez przywołania innych teorii, poglądów, bez wskazania wyników badań, które stanowi czyn zabroniony, niezgodny z regułami postępowania z dobrem prawnym (jego bezprawności nie wyłącza art. 275 ust. 1a; natomiast w nadzwyczajnych sytuacjach może stanowić okoliczność wyłączającą bezprawność lub winę, gdyż nie ma przeszkód konstytucyjnych do uznania, że kontratypy i ekskulpanty w obszarze odpowiedzialności dyscyplinarnej mogą mieć charakter pozaustawowy).

Ponadto, zdaniem Sądu Apelacyjnego w Warszawie, stwierdzenie zawarte w art. 275 ust. 1a ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, że nie stanowi przewinienia dyscyplinarnego wyrażanie przekonań religijnych, światopoglądowych lub filozoficznych można interpretować tylko w ten sposób, iż dotyczy ono przypadków, gdy zarzucany czyn nie stanowi uchybienia obowiązkom oraz godności zawodu nauczyciela akademickiego, przy pełnej świadomości ograniczeń w zakresie wolności wypowiedzi. W opinii Marty Zimniak-Hałajko „wolność akademicka” jest w proponowanych regulacjach przedefiniowywana i instrumentalizowana w celu uzyskania silniejszej pozycji dla przekonań – zdaniem proponujących nowelizacje – społecznie pożytecznych. Przekonuje przy tym, że idea wolności akademickiej nie stoi na straży interesów grup zawodowych, ale niezależności badań.

To badaniom warto udzielić wsparcia i ochrony, nie „światopoglądom” jednostek czy grup.

M.W.: Jakie negatywne konsekwencje, w opinii Pani Profesor, może wywoływać dalsze obowiązywanie tego przepisu?

O.S.: Istnienie omawianego przepisu w porządku prawnym niesie za sobą wiele negatywnych konsekwencji. Przede wszystkim wprowadza zamęt w systemie prawa, może wywołać błędne przekonanie o bezkarności określonych zachowań, co może zwiększyć sceptycyzm wobec nauki, zaś przepisy procesowe mogą paraliżować postępowania dyscyplinarne. Ponadto, w przypadku zastosowania analizowanego przepisu, interesy pokrzywdzonego (naruszone przekonaniami nauczyciela akademickiego) nie zostaną adekwatnie zaspokojone w postępowaniu dyscyplinarnym (lub mediacyjnym prowadzonym w ramach tego postępowania), a brak możliwości ukarania nauczyciela akademickiego może „zmusić” pokrzywdzonego do sięgnięcia po odpowiedzialność karną lub cywilną.

Ilustracją błędnego i niebezpiecznego podejścia do tytułowego przepisu jest wypowiedź ówczesnego Ministra Edukacji Narodowej Przemysława Czarnka, który stwierdził, że właśnie po to powstał projekt ustawy „pakiet wolnościowy”, zmieniającej ustawę – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, żeby absolutnie, raz na zawsze, skończyć z prześladowaniem wykładowców na uniwersytetach za ich „poglądy”. Nie można zatem tracić z pola widzenia potencjalnego efektu mrożącego, katastrofalnego w skutkach dla polskiej nauki.

Podkreślić należy, że proponowana nowelizacja ustawy uzyskała negatywne opinie praktycznie wszystkich ciał związanych ze środowiskiem akademickim.

W formułowanych wypowiedziach zwracano uwagę przede wszystkim na zbędność regulacji, ich upolitycznienie i wadliwą konstrukcję prawną. Autorom propozycji zarzucono użycie pojęć nieobecnych w polskim prawie lub niejasnych, a także – sprzeczny z deklarowaną intencją – zamiar ograniczenia autonomii instytucjonalnej uczelni przez ministerialną kontrolę tego, co i komu można mówić w akademii. I chyba można zaryzykować tezę, że nikt nie chciałby trafić na lekarza kształconego przez wyznawcę wiary, przekonanego, iż grzechem jest dokonywanie transfuzji krwi lub szczepienia (ze względu na skład szczepionki niezgodny z nauczaniem Kościoła, do którego należy).

M.W.: Jak należałoby, według Pani Profesor, ukształtować odpowiedzialność dyscyplinarną nauczycieli akademickich w Polsce? Czy coś – a jeżeli tak, to co – należy zmienić w tym zakresie, aby jednocześnie chronić wolność akademicką?

O.S.: Jeśli zgodzimy się z tezą, że aby normy etyczne przyjęte dla zawodu nauczyciela akademickiego były realizowane i stosowane w codziennym życiu zawodowym, ważne staje się określenie konsekwencji ich naruszenia, to musimy uznać wadliwość rozwiązań prawnych bezzasadnie zwalniających z odpowiedzialności dyscyplinarnej. Trudno nie podzielić poglądu, że odpowiedzialność dyscyplinarna opiera się na specyficznym uzasadnieniu, a źródłem legitymizacji tego rodzaju odpowiedzialności jest przekonanie, iż z daną rolą zawodową i jej społecznym statusem wiążą się wyższe zobowiązania moralne niż w przypadku innych zawodów. Nie można zakwestionować tezy, że szkolnictwo wyższe zajmuje wyjątkową pozycję na styku edukacji, badań naukowych i innowacji, służąc społeczeństwu i gospodarce.

Niezależnie od rodzaju badań, nauka wywiera ogromny wpływ społeczny.

Bez jej istnienia oraz rozwoju nie jest możliwy rozwój społeczeństwa i dotrzymywanie kroku wyzwaniom współczesności. To oznacza, że wolność akademicka musi opierać się na rygorystycznych standardach naukowych i zawodowych, poszanowaniu praw innych osób, etycznym postępowaniu oraz świadomości wpływu badań na człowieka oraz jego środowisko i nie ma w niej miejsca na „akademicką klauzulę sumienia”, również na płaszczyźnie odpowiedzialności dyscyplinarnej.

Artykuł: O. Sitarz, Klauzula sumienia nauczycieli akademickich? Charakter prawny i zakres artykułu 275 ustęp 1a ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2025, nr 2, s. 239–271, https://doi.org/10.60677/CPKiNP2025.2.5.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie: Olga Sitarz

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. Olga Sitarz dla Karne24.com: Uprawianie nauki nie może być przykrywką dla naruszania praw i wolności innych osób pochodzi z serwisu Karne24.com.

Na początku uwagę zwraca schemat prowadzenia rozważań przez autorów raportu. Jak wskazują: „Rozważania prowadzone są trzyetapowo, każdorazowo w odniesieniu do danego zagadnienia ustrojowego lub organu państwa. W pierwszym etapie uwaga skupiona jest na ustaleniu stanu faktycznego – kształtu, sposobu funkcjonowania danej instytucji («jak jest?»). W drugim etapie stan faktyczny porównywany jest ze stanem prawnym – w razie ich rozbieżności formułowane są uwagi de lege lata («jak powinno być?»). W trzecim etapie przedstawiane są propozycje zmian na przyszłość, postulaty de lege ferenda, aby uodpornić państwo przed ponownym kryzysem konstytucyjnym («jak mogłoby być?»)”.

Raport rozpoczyna się od całościowej refleksji nad polskim systemem ustrojowym i analizą ogólnych zagadnień ustrojowych. Franciszek Bednarek porusza kwestię konstytucyjnego modelu podziału i równoważenia się władz, tzw. kompetencji przechodzących, ustaw organicznych (konstytucyjnych), a także precyzji konstytucyjnych norm ustrojowych.

Jak wskazuje Franciszek Bednarek, zmiany ustrojowe muszą być poprzedzone wypełnieniem jednego warunku sine qua non – poprawą stanu kultury prawnej.

Konieczne zmiany ustrojowe

Mateusz Drwal proponuje nowy, autorski model wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Kompetencję w tym zakresie mogłyby mieć trzy grupy podmiotów – w każdym przypadku konieczne byłoby wyrażenie zgody przez jeden z dwóch organów. Zgodnie z tym modelem 5 sędziów byłoby wybieranych przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego za zgodą Senatu RP, 3 sędziów – przez Prezydenta RP za zgodą Sejmu RP i 3 sędziów – przez Sejm RP za zgodą Senatu RP. Mateusz Drwal postuluje jednocześnie zmniejszenie liczby sędziów Trybunału Konstytucyjnego z 15 do 11 sędziów, a także wprowadzenie mechanizmu przekazywania kompetencji wyboru sędziego i ustalenie harmonogramu kadencji sędziów.

Anna Jarek podkreśla, jak ważne jest przywrócenie wyboru 15 sędziowskich członków Krajowej Rady Sądownictwa przez samych sędziów, zgodnie z Konstytucją RP oraz uregulowanie statusu tzw. neo-sędziów. Za priorytetowe uznaje również podjęcie działań prowadzących do zagwarantowania niezależności sądom i niezawisłości sędziom. W kontekście Sądu Najwyższego Michał Kacprzyk wskazuje na konieczność likwidacji Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz Izby Odpowiedzialności Zawodowej. Za istotne uważa ograniczenie kompetencji innych organów państwa, tj. Prezydenta RP, Prezesa Rady Ministrów, Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego oraz Senatu RP, na funkcjonowanie Sądu Najwyższego. Kamila Grudniewska postuluje rozdzielenie funkcji Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego, jak również wprowadzenie kontroli sądowej poleceń służbowych wydawanych w ramach Prokuratury.

Karol Kozanecki przekonuje, że akty urzędowe Prezydenta RP, które są zwolnione z wymogu kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów (wymienione w art. 144 ust. 3 Konstytucji RP) powinny podlegać kontroli sądowej. Według niego należy rozważyć wprowadzenie mechanizmu, który formalnie zmuszałby Prezydenta RP do skierowania ustawy do Trybunału Konstytucyjnego w trybie tzw. kontroli prewencyjnej, jeśli zażąda tego Rzecznik Praw Obywatelskich w umotywowanym wniosku. Ponadto dodaje, że Konstytucja RP nie przewiduje rozwiązania sytuacji, w której Prezydent RP, mimo obowiązku, odmawia technicznej czynności podpisania ustawy po tzw. przełamaniu weta ustawodawczego przez Sejm RP, co również wymaga wyraźnego uregulowania.

Arkadiusz Lorek za koronny postulat uznaje wpisanie Państwowej Komisji Wyborczej do Konstytucji RP. Opowiada się przy tym za przywróceniem modelu, który funkcjonował w latach 1991-2018, zgodnie z którym wszystkimi członkami Państwowej Komisji Wyborczej są sędziowie (9 sędziów – po 3 sędziów delegowanych przez Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny i Trybunał Konstytucyjny).

Ku odbudowie ładu konstytucyjnego

W podsumowaniu raportu wskazano, że: „osiągnięcie stanu, w którym najważniejsze organy państwa funkcjonują w zgodzie z Konstytucją RP wymaga wielu złożonych zmian ustrojowych. Organizacje społeczne i środowiska prawnicze odgrywają kluczową rolę w procesie przywracania praworządności, jednak to od władzy, a szerzej sytuacji politycznej uzależnione jest wprowadzenie proponowanych rozwiązań w życie. Nie zmienia to faktu, że konieczne jest procedowanie projektów ustaw, budowanie konsensusu społecznego wokół wartości konstytucyjnych oraz zwiększanie świadomości prawnej społeczeństwa, aby zażegnać kryzys konstytucyjny w Polsce”.

Najlepsze bezpieczniki ustrojowe skonfrontowane z najgorszymi instynktami politycznymi zawsze są na przegranej pozycji – stwierdza Mateusz Drwal.

Odpowiednie ukształtowanie najważniejszych organów państwa może jednak to starcie wyrównać. Propozycje legislacyjne przedstawione w raporcie mają stanowić – w założeniu autorów – kolejny asumpt do podjęcia działań naprawczych, a także uodparniających państwo przed ponownym kryzysem konstytucyjnym.

Raport: M. Wiktorek (red.), F. Bednarek, M. Drwal, K. Grudniewska, A. Jarek, M. Kacprzyk, K. Kozanecki, A. Lorek, Konieczne zmiany ustrojowe w Polsce: identyfikacja, naprawa, uodpornienie, Kraków 2025.

Powyższy raport to jeden z serii trzech raportów pt. „Odbudowa ładu konstytucyjnego w Polsce” (red. serii J. Adamowski) przygotowanych w ramach projektu badawczo-edukacyjnego pn. „Krakowskie Seminaria Konstytucyjne: Odbudowa ładu konstytucyjnego w Polsce – diagnoza trudności, konieczne zmiany ustrojowe i rola wykładni Konstytucji” i wydanych przez Centrum Interdyscyplinarnych Studiów Konstytucyjnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. O projekcie mówi jego kierownik i opiekun naukowy prof. dr hab. Andrzej Grabowski w wywiadzie dla portalu Karne24.com.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Grafika: Gemini

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Porządki w państwie. Badacze z Uniwersytetu Jagiellońskiego o koniecznych zmianach ustrojowych pochodzi z serwisu Karne24.com.

Mateusz Wiktorek: Panie Profesorze, był Pan kierownikiem i opiekunem naukowym projektu badawczo-edukacyjnego pn.: „Krakowskie Seminaria Konstytucyjne: Odbudowa ładu konstytucyjnego w Polsce – diagnoza trudności, konieczne zmiany ustrojowe i rola wykładni Konstytucji”. Jakie cele przyświecały zespołowi badawczemu?

Andrzej Grabowski: W tym projekcie wyodrębnione były trzy szczegółowe cele badawcze: diagnoza trudności związanych z odbudową ładu konstytucyjnego w Polsce, identyfikacja koniecznych do wprowadzenia zmian ustrojowych oraz określenie roli wykładni Konstytucji RP w dobie kryzysu konstytucyjnego. Warto dodać, że projekt miał też cele edukacyjne – chodziło o metodologiczne i metodyczne wprowadzenie grupy kilkunastu uczestniczących w nim studentów do samodzielnej, kreatywnej pracy naukowej. W tym zakresie dużą rolę odegrał pomysłodawca i lider projektu – Pan Jan Adamowski, doktorant w Katedrze Prawa Konstytucyjnego, oraz doktoranci kierujący trzema studenckimi grupami badawczymi (Pani Weronika Węgorzewska z Katedry Teorii Prawa, Pan Mateusz Wiktorek z Katedry Prawa Karnego oraz Pan Piotr Załęski z Katedry Teorii Prawa).

M.W.: W nazwie projektu mowa o „diagnozie trudności”. Co jest, zdaniem Pana Profesora, najtrudniejsze w procesie przywracania praworządności?

A.G.: Brak poparcia społecznego.

„Przywracanie praworządności” to zbyt abstrakcyjne hasło, nierozumiane przez większość społeczeństwa polskiego.

W ostatnim dziesięcioleciu wielu Polaków poparło dużo bardziej konkretne oraz łatwiejsze do zrozumienia przez obywateli starania sędziów o niezawisłość i niezależność od władzy politycznej, a także walkę kobiet o ich prawa podmiotowe, rygorystycznie ograniczone m.in. antyaborcyjnym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z października 2020 r., ale obecnie przywracanie praworządności już takiego poparcia nie uzyskuje. Sprawę dodatkowo komplikuje to, że hasła o konieczności „przywracania praworządności” pojawiają się po obu stronach polskiej sceny politycznej – głoszą je zarówno kolejni Ministrowie Sprawiedliwości, jak i Prezesi Sądu Najwyższego oraz Trybunału Konstytucyjnego, mający sprzeczne pomysły co do tego, na czym to „przywracanie” ma polegać.

M.W.: Które trzy spośród koniecznych do wprowadzenia zmian ustrojowych w opinii Pana Profesora są najważniejsze? Czy w trakcie realizacji projektu pojawiły się jakieś kontrowersyjne propozycje?

A.G.: W mojej opinii konieczne do wprowadzenia zmiany ustrojowe zostały trafnie zidentyfikowane przez studentów realizujących zadania badawcze – odsyłam tu do lektury raportów opublikowanych na stronie internetowej Centrum Interdyscyplinarnych Studiów Konstytucyjnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przechodząc do meritum, na pierwszym miejscu postawiłbym uporządkowanie statusu organów władzy sądowniczej (np. tzw. Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz tzw. Izby Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego), a także Krajowej Rady Sądownictwa, oraz statusu tzw. neo-sędziów, powołanych po 2017 r. W świetle doświadczeń ostatnich dekad wskazane wydaje się też konstytucyjne oddzielenie funkcji Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego, któremu towarzyszyć powinno instytucjonalne odpolitycznienie całej Prokuratury, jako takiej. Postulat odpolitycznienia zgłoszono także w stosunku do Państwowej Komisji Wyborczej. I wreszcie, wprowadzenie mechanizmów konstytucyjnych, tzw. kompetencji przechodzących, polegających na przejściu uprawnień danego organu władzy państwowej (np. Prezydenta RP), w przypadku braku realizacji przypisanej mu kompetencji, z której ma obowiązek skorzystać, na inny organ konstytucyjny. Natomiast jeśli chodzi o postulaty nieco kontrowersyjne, to ciekawa jest propozycja wprowadzenia ustaw organicznych (konstytucyjnych) do polskiego porządku prawnego. Ustawy takie, regulujące materie jasno określone w Konstytucji RP, byłyby „sztywniejsze” niż ustawy zwykłe i miałyby od nich wyższą rangę hierarchiczną, a ponadto podlegałyby obligatoryjnej kontroli prewencyjnej przed Trybunałem Konstytucyjnym.

M.W.: Jaką rolę, według Pana Profesora, powinna odgrywać wykładnia Konstytucji w dobie kryzysu konstytucyjnego?

A.G.: W trakcie realizacji projektu badawczego przeanalizowano m.in. fenomeny wykładni ustaw w zgodzie z konstytucją, wykładni prokonstytucyjnej oraz wykładni prawa wrogiej wobec konstytucji. W doktrynie podkreśla się rosnącą rolę tej pierwszej, postulując nawet korzystanie z techniki wykładni ustaw w zgodzie z konstytucją w celu kontroli konstytucyjności prawa (tzw. kontrola rozproszona). Osobiście uważam jednak, że ważniejsza w obecnej dobie jest prokonstytucyjna wykładnia ustaw, oparta na tzw. interpretacji ważeniowej, której celem powinna być przede wszystkim ochrona praw człowieka, gwarantowanych w Konstytucji RP, prawie unijnym i międzynarodowym. Szkopuł w tym, że ta technika wykładni, chociaż coraz częściej stosowana przez sędziów, jest ewidentnie niewystarczająco opracowana przez rodzimą doktrynę prawa konstytucyjnego i teorię prawa.

W każdym razie, nie tylko w przypadku wykładni prokonstytucyjnej, za najważniejszą rolę wykładni Konstytucji RP uznaję obecnie ochronę praw człowieka.

M.W.: W projekcie uczestniczyli studenci, doktoranci oraz doświadczeni pracownicy naukowi. Jak ocenia Pan Profesor wartość takiej współpracy międzypokoleniowej w badaniach nad ustrojem państwa?

A.G.: Oceniam ją bardzo wysoko. Dyskusje i wymiany zdań, które miały miejsce w trakcie sześciu seminariów projektowych oraz konferencji wieńczącej realizację projektu pokazały, że możemy się wiele od siebie nauczyć i wiele o sobie dowiedzieć. Także „zewnętrzni” prelegenci – Pan Profesor Sławomir Patyra z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz Panowie Profesorowie Mirosław Wyrzykowski i Marek Zubik z Uniwersytetu Warszawskiego – wysoko ocenili ten projekt i poziom dyskusji seminaryjnych. Mam nadzieję, że również studenci uczestniczący w projekcie są zadowoleni z tego, że w sposób nieskrępowany mogli wyrazić swoje poglądy i przedstawić propozycje zmian ustrojowych.

M.W.: Czy uważa Pan Profesor, że odbudowa ładu konstytucyjnego w Polsce jest możliwa w obecnych realiach politycznych i prawnych?

A.G.: Nie.

Sądzę, że w Polsce zbliżamy się do przypominającej czasy PRL-u monowładzy, narzucającej dużej części społeczeństwa oficjalną ideologię polityczną i jeden akceptowany światopogląd.

Zatem, bardzo pesymistycznie uważam, że jeśli już dojdzie do czegoś, co teoretycznie można będzie określić mianem „odbudowy ładu konstytucyjnego”, to będzie to „odbudowa” idąca w kierunku nieliberalnego państwa autorytarnego, w którym prawa człowieka będą stopniowo ograniczane, a prawa państwa – rozszerzane.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie: Urszula Kosielińska-Grabowska

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Prof. A. Grabowski dla Karne24.com: Brak poparcia społecznego blokuje przywracanie praworządności pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 19 grudnia 2024 r. był prof. dr hab. Bartosz Brożek – kierownik Katedry Filozofii Prawa i Etyki Prawniczej Uniwersytetu Jagiellońskiego, prorektor Uniwersytetu Jagiellońskiego ds. rozwoju, filozof, kognitywista, autor monografii o umyśle prawniczym.

Myślenie prawnicze budzi zainteresowanie, biorąc pod uwagę skomplikowanie systemu prawnego i specyfikę pracy prawnika. Bartosz Brożek przekonywał jednak, że umysł prawniczy nie jest wyjątkowy. W swojej monografii omawia architekturę umysłu prawniczego (B. Brożek, Umysł prawniczy, Kraków 2024). Jak wskazał Bartosz Brożek, tytuł Umysł prawniczy jest trochę prowokacyjny, ale w kwestii tytułów idea jest taka, żeby wymyślić taki tytuł, aby książka się dobrze sprzedawała.

Z tytułu Umysł prawniczy wynika ważna teza, której Bartosz Brożek stara się bronić w swojej monografii, że w zasadzie niezależnie od dziedziny refleksji, w której człowiek próbuje rozwiązywać jakieś problemy, dysponuje on dokładnie takimi samymi narzędziami, w które wyposażyła go ewolucja. Bez względu na to, czy chodzi o prawnika zmagającego się z problemem prawnym, matematyka próbującego dowieść twierdzenie matematyczne, czy przeciętnego człowieka, który na co dzień rozwiązuje zwykłe problemy życiowe. Mózg ludzki w formie, w jakiej został ukształtowany tysiące lat temu, z biologicznego punktu widzenia nie zmienił się. Zmienia się natomiast kultura, która wypełnia wspomniane narzędzia różną treścią. Umysł prawniczy różni się trochę od umysłu matematycznego, ale nie dlatego, że prawnik dysponuje innymi narzędziami niż matematyk, tylko dlatego, iż jest to umysł wykształcony do rozwiązywania innego typu problemów. Należy zatem odróżnić dwie kwestie – czym innym jest architektura umysłowa, która w przypadku wszystkich ludzi jest taka sama, a czym innym jest to, czy człowiek poradzi sobie z konkretnym typem problemu, co uzależnione jest od tego, jaki trening przeszedł.

Intuicja, wyobraźnia, język

Bartosz Brożek w swojej monografii wskazuje na trzy mechanizmy poznawcze składające się na architekturę umysłu prawniczego: intuicję, wyobraźnię i rozumowanie w języku. Podczas programu wyjaśnił, że można odnieść wrażenie, iż prawnik w gruncie rzeczy zajmuje się rozmaitymi schematami językowymi, wnioskowaniami. Prawnik stosuje bowiem różne narzędzia do obróbki wyrażeń językowych, np. w kontekście wykładni prawa – prawnik ma stosować reguły wykładni językowej, systemowej, funkcjonalnej itd., a także reguły kolizyjne wykładni.

Jak przekonywał Bartosz Brożek, chwila refleksji pozwala zrozumieć, że myślenie, iż praca prawnika toczy się w języku (wyłącznie w sposób świadomy) to kompletny nonsens. Pierwszy wyłom w tym zakresie to zasługa szeroko pojętych nauk kognitywnych, w szczególności psychologii eksperymentalnej i badań nad procesami nieświadomego podejmowania decyzji. Są to takie procesy, w których człowiek nie jest świadomy kroków, które prowadzą do danej decyzji. Bartosz Brożek tłumaczył, że decyzja pojawia się w zasadzie znikąd, ponieważ nie zostało przeprowadzone żadne rozumowanie. Z badań wynika niezbicie, że nieświadome podejmowanie decyzji to jeden z podstawowych sposobów, w jakich człowiek podejmuje decyzje. Jest to łatwo wyjaśnialne w kontekście ewolucyjno-biologicznym, ponieważ rozważanie różnych opcji pożera zasoby człowieka, dlatego został on wyposażony w mechanizm nieświadomego czy też intuicyjnego podejmowania decyzji, który nie ma takich negatywnych skutków ubocznych.

Bartosz Brożek wskazał, że 95% decyzji podejmowanych przez prawnika to decyzje nieświadome, intuicyjne.

Umysł ludzki nie jest jednak zbudowany tylko z dwóch całkowicie niezależnych od siebie sposobów myślenia (świadomego – związanego z rozumowaniem w języku i nieświadomego – związanego z intuicją). Według Bartosza Brożka brakującym ogniwem pomiędzy nieświadomym, intuicyjnym a świadomym mechanizmem podejmowania decyzji, który je łączy jest wyobraźnia. W języku współczesnych nauk kognitywnych to „mechanizm symulacji mentalnej”. Badania z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego dowiodły, że w momencie, gdy człowiek wyobraża sobie np. psa, to w jego mózgu aktywują się te same obszary neuronalne, które aktywują się w momencie, gdy człowiek rzeczywiście widzi psa; analogicznie w przypadku słyszenia/przeczytania słowa „pies” oraz słyszenia i widzenia psa. Język jest jednak zbudowany nie tylko z konkretnych, ale także z abstrakcyjnych wyrażeń, z którymi człowiek nie styka się w codziennym doświadczeniu, jak np. „sprawiedliwość”, „obowiązek” – wyobrażenie sobie tego jest trudne i znacząco inne u poszczególnych osób, ponieważ zależy od doświadczenia życiowego, wykształcenia czy dyspozycji dnia. Jak tłumaczył Bartosz Brożek, aby rozwiązać dany problem, trzy mechanizmy poznawcze muszą działać łącznie – nieświadoma intuicja; czasem nieświadoma, czasem świadoma wyobraźnia oraz świadome rozumowanie w języku.

Kazuistyka czy abstrakcja?

Współczesne prawo to często bardzo abstrakcyjne i ogólne pojęcia. Z historii wynika, że kiedyś prawo było bardzo kazuistyczne, co oznacza, iż wykorzystywane pojęcia były bardziej konkretne. W Kodeksie Hammurabiego przepisów dotyczących kradzieży jest bardzo dużo, natomiast zgodnie z § 25 Kodeksu Hammurabiego: „Jeśli w czyimś domu wybuchł ogień, (a) człowiek, który przyszedł gasić, rzucił okiem na dobytek (należący) do właściciela domu (i) dobytek właściciela domu wziął sobie, będzie ten człowiek wrzucony do tegoż ognia” (J. Klima, Prawa Hammurabiego, tłum. C. Kunderewicz, Kraków 2019, s. 77). Kodeks Hammurabiego był kazuistyczny, ale przez to zawierał pojęcia, które można było sobie wyobrazić. Biorąc pod uwagę obecnie obowiązujący przepis dotyczący kradzieży, tj. art. 278 § 1 k.k. („Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”), trudno wyobrazić sobie zabieranie w celu przywłaszczenia cudzej rzeczy ruchomej.

W Kodeksie karnym wyodrębniona jest część ogólna, w której przed nawias zostały wyciągnięte istotne kwestie dotyczące każdego typu czynu zabronionego. Bartosz Brożek skomentował, że to droga do coraz większej abstrakcji. Najbardziej abstrakcyjne systemy funkcjonują w matematyce, np. system aksjomatyczny. Przykładowo, ideą geometrii euklidesowej jest w dużym uproszczeniu to, że jeżeli uzna się 5 aksjomatów, czyli 5 tez za prawdziwe, to można z nich dowieść resztę twierdzeń w geometrii. Idea ta w kulturze zachodnioeuropejskiej zawsze była ważna, jednak dopiero w czasach nowożytnych zaczęła przenikać do prawa. Zaczęto uważać, że prawo powinno przybierać formę systemu aksjomatycznego. Projekty wielkich kodyfikacji, w tym Kodeks Cywilny Francuzów z 1804 r. (Kodeks Napoleona), były inspirowane matematyką i tym, że prawo powinno zawierać się w jak najmniejszej liczbie najbardziej abstrakcyjnych przepisów. Jak zauważył Bartosz Brożek, przy takim założeniu kłopotliwe jest to, że nie można wyobrazić sobie abstrakcyjnego przepisu. Przejście z abstrakcji do konkretu jest często bardzo trudne, w kontekście kradzieży – co to jest rzecz ruchoma, co to znaczy zabrać w celu przywłaszczenia.

Kodeks karny wielokrotnie posługuje się znamieniem „wielu osób”, m.in. w art. 173 § 1 k.k., który dotyczy spowodowania katastrofy komunikacyjnej. W praktyce znamię to wywołuje problemy interpretacyjne. Nie jest wiadome, czy ustawodawca posługuje się tym znamieniem specjalnie nieprecyzyjnie czy niespecjalnie nieprecyzyjnie. Problematyczne jest, ile osób, to „wiele osób” według Kodeksu karnego. Przykład znamienia „wielu osób” pokazuje ograniczenia wyobraźni, ponieważ nie można za jej pomocą określić konkretnej liczby osób.

Jak wyjaśnił Bartosz Brożek, z punktu widzenia historii ewolucji kulturowej „wiele osób” to 3 osoby lub więcej.

Następnie Bartosz Brożek zastanawiał się, jak wyglądałby najbardziej abstrakcyjny system prawny. Prawo karne mogłoby zawierać się w jednym przepisie, który wskazał prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki: „Kto robi coś złego podlega karze”. Jak dodał Bartosz Brożek, św. Tomasz z Akwinu uważał, że jest tylko jeden nakaz, który Bóg dał człowiekowi – należy czynić dobro i unikać zła. To mógłby być również jeden przepis prawa. W sytuacji, gdy system prawny, moralny ma tylko jeden przepis, to konieczne jest każdorazowe rozstrzygnięcie, czy dana osoba postąpiła dobrze czy źle, a to otwiera pole do sprzecznych ze sobą interpretacji konkretnego zachowania.

System prawny może być bardzo konkretny, kazuistyczny (np. obejmujący bardzo dużo przepisów dotyczących kradzieży, różnicujących chociażby kolor danej rzeczy) lub bardzo abstrakcyjny (np. obejmujący jeden przepis: „Należy czynić dobro i unikać zła”). Zarówno jednym, jak i drugim systemem prawnym nie można byłoby efektywnie operować. Zdaniem Bartosza Brożka budując system prawny należy wylądować pomiędzy jednym a drugim spektrum. Im bliżej konkretnego, kazuistycznego systemu prawnego, tym mniej problemów interpretacyjnych, a tym większą rolę odgrywa wyobraźnia; potrzeba jest nieskończenie wiele przepisów, aby domknąć taki system. Natomiast im bliżej systemu abstrakcyjnego, tym bardziej potrzebne stają się techniki interpretacyjne, aby rozstrzygnąć konkretny przypadek, czyli ułatwić wyobrażenie sobie czegoś konkretnego, ponieważ prawo zawiera się w mniejszej liczbie przepisów.

Kształcenie i praca prawnika

Bartosz Brożek w swojej monografii przytacza sprawę Kalifornia vs. Carney z 1985 r., którą rozpatrywał Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych. Charles Carney był oskarżony o handlowanie marihuaną z samochodu kempingowego zaparkowanego w centrum San Diego. Relacjonuje, że: „Policjanci przeszukali samochód bez nakazu rewizji i znaleźli narkotyki, a także plastikowe torebki i wagę. Sąd musiał wziąć pod uwagę dwie normy prawne. Z jednej strony, obywatel ma prawo do prywatności we własnym domu i prawa tego nie można naruszyć bez nakazu rewizji; z drugiej – jeśli dowody przestępstwa znajdują się w pojeździe, a przez to mogą zostać utracone, policja ma prawo przeszukać taki pojazd pomimo braku sądowego nakazu. Pytanie, na które mieli odpowiedzieć sędziowie, brzmiało: czym jest samochód kempingowy – domem czy pojazdem?” (B. Brożek, Umysł prawniczy, Kraków 2024, s. 106–107). W dalszej części Bartosz Brożek cytuje wymianę zdań, którą w postępowaniu w tej sprawie odbyli sędziowie i prawnik reprezentujący Kalifornię. Dialog ten ilustruje zastosowanie zasady wariacji/zmienności – sąd każe przedstawicielowi procesowemu stanu Kalifornia wyobrażać sobie inne, podobne sytuacje (w tym przypadku – łódź mieszkalną) i rozstrzygać, czy w tych przypadkach nakaz rewizji byłby wymagany. W istocie zatem sąd testuje rozmaite intuicje, poszukując tym samym rozwiązania powstałego problemu.

Bartosz Brożek tłumaczył, że działanie zasady wariacji/zmienności polega na tym, iż w momencie wyobrażania sobie danej sytuacji, człowiek dokonuje małych zmian w tej sytuacji i wsłuchuje się w głos intuicji. Z tego względu podawanie przykładów, a nie opieranie się wyłącznie o abstrakcyjne definicje jest bardzo istotne chociażby podczas nauki prawa karnego – np. to jest czyn, to nie jest czyn. Innymi słowy jest to wyobrażanie sobie różnych, czasem tylko odrobinę zmieniających się sytuacji i wsłuchiwanie się w intuicję, czyli doświadczenie życiowe. Pozwala to na wykształcenie w studentach wspomnianej intuicji, która natomiast wykształca się w doświadczeniu życiowym.

Bartosz Brożek przekonywał, że praca prawnika polega na ciągłym uzmiennianiu i szukaniu czasem subtelnych różnic, które pozwolą uzasadnić rozstrzygnięcie konkretnego przypadku.

Żywe pozostaje pytanie, jakimi metodami kształcić prawników – umysły prawnicze. Bartosz Brożek zauważył, że jak wynika ze statystyk – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, pierwszy wydział prawa w Polsce, który zaczął stosować metodę kazusową, dobrze kształci prawników. Według niego to jest główny powód sukcesu – wcześniejsze wdrożenie metody kazusowej. To metoda, w której nie poprzestaje się na zapamiętywaniu abstrakcyjnych przepisów i definicji, ale pracuje się na konkretnych przypadkach, co wykształca wyobraźnię prawnika, a prawnik ciągle korzysta z wyobraźni. Bartosz Brożek podsumował, że metoda kazusowa jest dobra, tylko trzeba uświadomić sobie, jak dobra jest to metoda i ewentualnie próbować ulepszać sposób korzystania z niej. Dodatkowo należy uświadamiać studentów, że uzmiennianie, czyli dokonywanie małych zmian podczas pracy nad konkretnym przypadkiem, aby wykorzystać intuicję – wiedzę ukrytą w nieświadomości, jest tak ważne i to jest to, co tak naprawdę robią.

#ŁĄCZYNASKARNE

De Revolutionibus Ideæ, 19 grudnia 2024 r., gość: prof. dr hab. Bartosz Brożek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł ŁĄCZY NAS KARNE z prof. dr. hab. Bartoszem Brożkiem pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 16 grudnia 2024 r. była dr hab. Monika Płatek, prof. UW – kierownik Zakładu Kryminologii Uniwersytetu Warszawskiego, była pełnomocnik Rzecznika Praw Obywatelskich ds. ochrony praw ofiar przestępstw, członkini, współzałożycielka i była prezes Polskiego Stowarzyszenia Edukacji Prawnej.

Kształt znamion przestępstwa zgwałcenia budzi wiele emocji społecznych i wątpliwości w doktrynie prawa karnego. Podnosi się, że uregulowanie przestępstw seksualnych w Kodeksie karnym, sięgające 1997 r., jest błędne. Nowelizacja Kodeksu karnego, która miała naprawić ten błąd jest postrzegana za niezbyt doskonałą.

Proces legislacyjny rozpoczął się 14 lutego 2024 r., kiedy do Sejmu wpłynął poselski projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny (druk nr 209, Sejm X kadencji), zakładający przede wszystkim zmianę art. 197 § 1 k.k. dotyczącego przestępstwa zgwałcenia z obecnego brzmienia: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12” na brzmienie: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego bez wcześniejszego wyrażenia świadomej i dobrowolnej zgody przez tę osobę, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3”. Na różnych etapach procesu legislacyjnego, w Sejmie i Senacie, eksperci wyrażali swoje opinie dotyczące wzmiankowanego projektu ustawy. Ostatecznie, w efekcie uchwalenia ustawy z 28 czerwca 2024 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, art. 197 § 1 k.k. od 13 lutego 2025 r. będzie brzmiał: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego przemocą, groźbą bezprawną, podstępem lub w inny sposób mimo braku jej zgody, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15”.

Historia znamienia „bez zgody”

Jak przekonywała Monika Płatek, rozważania dotyczące przestępstwa zgwałcenia należy rozpocząć od rosyjskiego Kodeksu karnego z 1903 r. (tzw. kodeksu Tagancewa), który obowiązywał na terenie Polski do 31 sierpnia 1932 r. – zastąpił go dopiero Kodeks karny z 1932 r. (tzw. kodeks Makarewicza). Tzw. kodeks Tagancewa w kontekście zgwałcenia operował znamieniem „bez zgody”. Projekt wspomnianego tzw. kodeksu Makarewicza również operował znamieniem „bez zgody”. Monika Płatek tłumaczyła, że potem znamię „bez zgody” znika i nie ma go w tzw. kodeksie Makarewicza, który wszedł w życie 1 września 1932 r., mimo tego, iż do tego momentu znamię „bez zgody” było stosowane na terenie Polski.

W tzw. kodeksie Tagancewa rozróżnione było „prawdziwe zgwałcenie” od „innego zgwałcenia”. „Prawdziwe zgwałcenie” obejmowało znamię „bez zgody”, ale musiało być jednocześnie związane z przemocą, groźbą lub podstępem. W tzw. kodeksie Makarewicza również posłużono się znamionami „przemocy, groźby bezprawnej albo podstępu” w kontekście doprowadzenia do zgwałcenia, a także znamieniem „kto”, co oznacza, że tego przestępstwa może dopuścić się zarówno mężczyzna, jak i kobieta – na kobiecie lub mężczyźnie (w dowolnej konfiguracji). W tamtym czasie była to bardzo postępowa zmiana normatywna.

Wymogi konwencji stambulskiej

Istotna z punktu widzenia kształtu znamion przestępstwa zgwałcenia jest Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (tzw. konwencja stambulska) sporządzona w Stambule 11 maja 2011 r., która w Polsce weszła w życie 1 sierpnia 2015 r.

Zgodnie z treścią art. 36 tzw. konwencji stambulskiej:

„1. Strony przyjmą konieczne środki ustawodawcze lub inne środki w celu zapewnienia, by za następujące umyślne czynności groziła odpowiedzialność karna:

a. penetracja waginalna, analna lub oralna o charakterze seksualnym ciała innej osoby jakąkolwiek częścią ciała lub przedmiotem, bez jej zgody,

b. inne czynności o charakterze seksualnym wobec innej osoby, bez jej zgody,

c. doprowadzenie innej osoby, bez jej zgody, do podjęcia czynności o charakterze seksualnym z osobą trzecią.

2. Zgoda musi być udzielona dobrowolnie jako wyraz wolnej woli, co należy oceniać w świetle danych okoliczności.

3. Strony przyjmą konieczne środki ustawodawcze lub inne środki w celu zapewnienia, by postanowienia ustępu 1 stosowały się również do czynów podejmowanych wobec byłych lub obecnych małżonków, lub partnerów, zgodnie z tym, jak to uznaje prawo wewnętrzne”.

Monika Płatek wskazała, że zgoda wymaga respektowania godności człowieka i dostrzegania w nim nie ciała, nie rzeczy, tylko istoty ludzkiej, która ma prawo decydować o sobie.

Powyższe zobowiązanie wiąże się z koniecznością wprowadzenia do Kodeksu karnego przepisu, który definiuje zgwałcenie jako czynność o charakterze seksualnym, do której dochodzi bez zgody innej osoby. Tzw. konwencja stambulska nie może być stosowana bezpośrednio – musi być transponowana do Kodeksu karnego, chyba że treść przepisów Kodeksu karnego odpowiada jej wymogom.

Nowe brzmienie, stare problemy

Zastanawiające jest, czy interpretacja obowiązującego jeszcze brzmienia Kodeksu karnego w zakresie przestępstw seksualnych w duchu tzw. konwencji stambulskiej byłaby możliwa, co pozwoliłoby uniknąć nowelizacji. Monika Płatek poświęciła tej kwestii artykuł naukowy (M. Płatek, Zgwałcenie. Gdy termin nabiera nowej treści. Pozorny brak zmian i jego skutki, „Archiwum Kryminologii” 2018, s. 263–325), stając na stanowisku, by spróbować interpretować Kodeks karny w taki sposób, żeby nie dokonywać jego nowelizacji. Podczas programu wskazała jednak, że nie jest to możliwe.

Zgodnie z tzw. konwencją stambulską zgwałceniem jest czynność o charakterze seksualnym, do której dochodzi bez zgody innej osoby. Stosowanie przemocy, groźby bezprawnej, podstępu lub w inny sposób doprowadzanie innej osoby do czynności seksualnej oznacza brak zgody (choć wyjątek może stanowić np. BDSM), ale dla bytu zgwałcenia w obecnym i w przyszłym stanie prawnym brak zgody nie jest i nie będzie wystarczający – konieczne będzie doprowadzenie do czynności seksualnej w jakiś sposób mimo braku zgody. Pytanie o realizację znamion przestępstwa zgwałcenia będzie zatem sprowadzać się do tego, czy zaistniała przemoc, groźba bezprawna, podstęp lub inny sposób, a nie sam brak zgody. Do zgwałceń dochodzi często bez użycia przemocy, a reakcją pokrzywdzonego nie jest opór (problematyczny i niestety wymagany w orzecznictwie sądowym), tylko zmrożenie, utrata możliwości odzywania się (tzw. paniczny bezruch).

Zdaniem Moniki Płatek nowelizacja Kodeksu karnego nie usuwa problemu i nie jest zgodna z wymogami tzw. konwencji stambulskiej.

Monika Płatek uważa, że art. 197 § 1 k.k. powinien brzmieć: „Kto bez zgody doprowadza inną osobę do obcowania płciowego (…)”, w nawiązaniu do art. 36 tzw. konwencji stambulskiej. Dopiero typ kwalifikowany, art. 197 § 2 k.k. mógłby brzmieć: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego (…)”. Zauważyła przy tym, że używa się pojęcia „zgwałcenia” w kontekście art. 197 § 1 k.k., choć nie występuje ono w tym przepisie, a jest to jedynie tytuł dodany przez redakcję. W opinii Moniki Płatek „zgwałceniem ustawowym” są również typy czynów zabronionych z art. 198 k.k., art. 199 k.k. i art. 200 k.k., a bardzo często także z art. 203 k.k. W związku z tym uważa, że art. 197 § 4 k.k., w zakresie zgwałcenia „wobec małoletniego poniżej lat 15”, powinien zostać uchylony. Natomiast art. 200 k.k. powinien przewidywać tzw. prawo Romea i Julii, czyli brak popełnienia przestępstwa w przypadku obcowania płciowego, gdy chłopak/dziewczyna jest wieku poniżej określonej granicy (np. 15 lat), a druga strona relacji osobistej jest starsza (np. 17–20 lat) – pod warunkiem wyrażenia zgody przez obie strony. Jak dodała Monika Płatek, ściganie przestępstwa art. 200 § 1 k.k. często nie dotyczy osób z zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii, ale właśnie relacji nastolatków, co wynikło z badań dr Małgorzaty Dziewanowskiej.

Zgwałcenie w małżeństwie

Jeden z widzów zapytał, czy w związku z nowym brzmieniem art. 197 § 1 k.k. znamiona „w inny sposób” będą obejmować sytuacje, takie jak:

1. osoba prostytuująca się nie otrzymała umówionego wynagrodzenia za obcowanie płciowe,
2. małżonek został wprowadzony w błąd co do środka antykoncepcyjnego.

Monika Płatek tłumaczyła, że możliwe jest zgwałcenie osoby prostytuującej się, jednak nie obejmuje to sytuacji, w której nie otrzymała ona umówionego wynagrodzenia za obcowanie płciowe. Taka osoba może domagać się zapłaty wynagrodzenia w drodze procesu cywilnego. W niektórych krajach prostytucja, czyli świadczenie usług seksualnych za wynagrodzeniem, jest objęta ochroną i osoby prostytuujące się płacą składki na ubezpieczenia społeczne, co w przyszłości zapewnia im emeryturę.

W kontekście drugiego pytania Monika Płatek wyjaśniła, że wprowadzenie małżonka w błąd co do środka antykoncepcyjnego nie oznacza z zasady zgwałcenia. Dochodzi do zgwałcenia kobiety, gdy mężczyzna miał używać środka antykoncepcyjnego, a przestał go używać w trakcie obcowania płciowego, co potwierdza również orzecznictwo sądowe. Natomiast nie dochodzi do zgwałcenia mężczyzny, gdy sądzi on, że kobieta nie stosuje środka antykoncepcyjnego, a kobieta w rzeczywistości je stosuje. Monika Płatek podkreśliła, że to, czy kobieta stosuje środek antykoncepcyjny, należy do jej praw reprodukcyjnych i wynika z ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. W preambule tej ustawy ustawodawca uznaje: „prawo każdego do odpowiedzialnego decydowania o posiadaniu dzieci oraz prawo dostępu do informacji, edukacji, poradnictwa i środków umożliwiających korzystanie z tego prawa”, w tym środków antykoncepcyjnych, badań prenatalnych, zapłodnienia pozaustrojowego (in vitro) czy aborcji. Podobnie w odwrotnym przypadku – nie dochodzi do zgwałcenia kobiety, gdy sądzi ona, że mężczyzna jest płodny, a mężczyzna w rzeczywistości poddał się wazektomii. Monika Płatek dodała, że taki podstęp co do środka antykoncepcyjnego może być powodem do zerwania relacji osobistej lub nawet rozwodu, ale nie prowadzenia sprawy karnej. Jak zauważył prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki, to także kwestia wykładni znamienia „podstępu” – nie każda pomyłka co do rzeczywistości jest pomyłką istotną z perspektywy dysponowania swoją autonomią seksualną.

Zaakcentowania jednak wymaga, że zgwałcenie w małżeństwie jest możliwe.

W opinii Moniki Płatek musi nastąpić moment, w którym zostaną wyraźnie wyjaśnione dwie koncepcje dotyczące przestępstw seksualnych – koncepcja wolności seksualnej („nie znaczy nie”) i koncepcja autonomii seksualnej („tak znaczy tak”). To rewolucyjna i trudna zmiana, dlatego vacatio legis, czyli tzw. okres spoczywania ustawy nowelizującej powinien być dłuższy niż 6 miesięcy. Nie ma powszechnej, szeroko zakrojonej kampanii uświadamiającej społeczeństwu, co to znaczy „zgoda”, co to znaczy „brak zgody”, a celem vacatio legis jest przygotowanie obywateli na wejście w życie danego aktu prawnego. Mikołaj Małecki dodał, że vacatio legis jest zmarnowana, brakuje dyskusji publicznej o nowelizacji Kodeksu karnego w zakresie przestępstw seksualnych. Zmiana znamion w przepisach Kodeksu karnego lub zaostrzenie kar samoczynnie nie zmniejszą liczby skazań, w przeciwieństwie do kampanii informacyjnej o zmianach w prawie oraz edukacji w zakresie relacji osobistych, które mogą przynieść oczekiwane efekty.

#ŁĄCZYNASKARNE

Przepisy zbędne, niesprawiedliwe, groźne Błędy w Kodeksie karnym – 16 grudnia 2024 r., gość: dr hab. Monika Płatek, prof. UW

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Przepisy zbędne, niesprawiedliwe, groźne Błędy w Kodeksie karnym – ŁĄCZY NAS KARNE z dr hab. Moniką Płatek, prof. UW pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 16 grudnia 2024 r. była dr hab. Olga Sitarz, prof. UŚ – profesor w Instytucie Nauk Prawnych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, członek Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, mediator.

Kodeks karny zawiera wiele luk i nieścisłości, a przez to jest w wielu miejscach niespójny. Błędy w Kodeksie karnym można pogrupować na dwie grupy – błędy starsze (tkwiące w Kodeksie karnym od początku jego obowiązywania, czyli od 1 września 1998 r.) i błędy nowsze (wynikające z nowelizacji Kodeksu karnego w ostatnich latach). Z konieczności ciągłego stosowania Kodeksu karnego wynikają problemy, z którymi przychodzi mierzyć się praktykom prawa, jak i obywatelom. Choć naprawa błędów w większości przypadków nie jest skomplikowana, to kwestie polityczne i populizm penalny nie pozwalają na nowelizację Kodeksu karnego.

Typ skutkowy czy bezskutkowy?

Olga Sitarz tłumaczyła, że Kodeks karny, tak jak każdy twór ludzkiej aktywności, siłą rzeczy musi zawierać jakieś błędy i niedoskonałości. Według niej problemem, który doskwiera w praktyce stosowania prawa karnego jest określanie skutkowości i bezskutkowości typów czynów zabronionych w Kodeksie karnym. Mimo tego, że z definicyjnego punktu widzenia sprawa jest prosta, to problemy ujawniają się przy stosowaniu konkretnych przepisów Kodeksu karnego.

Inne jest uzasadnienie tworzenia typu czynu zabronionego w postaci typizacji materialnej (skutkowej) i typizacji formalnej (bezskutkowej), dlatego odpowiedź na pytanie, jaka była wola ustawodawcy – karania za samo podjęcie zachowania czy karania dopiero w momencie wystąpienia zmiany w świecie zewnętrznym (skutku), wymaga przeprowadzenia często niełatwej interpretacji danego przepisu Kodeksu karnego. Czasem okazuje się, że nawet dogłębna interpretacja nie przynosi oczekiwanych efektów. Jak przekonywała Olga Sitarz, to skaza, która jest zwielokrotniana od 100 lat, ponieważ pojawiają się nowe typy czynów zabronionych, a bardzo rzadki jest „luksus” w postaci wyraźnego, niewątpliwego określenia skutku lub zachowania objętego kryminalizacją.

Sztandarowym przykładem, ukazującym istotność tej kwestii, jest art. 231 § 1 k.k. („Funkcjonariusz publiczny, który, przekraczając swoje uprawnienia lub nie dopełniając obowiązków, działa na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”), czyli tzw. przestępstwo urzędnicze. Problematyczne jest, co oznaczają znamiona „działa na szkodę” – czy do dokonania tzw. przestępstwa urzędniczego konieczne jest wyrządzenie szkody, czy wystarczające jest sprowadzenie niebezpieczeństwa szkody, a może wyłącznie przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariusza publicznego. Sąd Najwyższy przyjął pośrednią odpowiedź, czyli że art. 231 § 1 k.k. wymaga nastąpienia skutku, ale nie musi dojść do szkody, bowiem wystarczające jest realne, konkretne niebezpieczeństwo szkody.

Kryteria przypisania skutku i reguły postępowania

Przed laty toczyła się dyskusja o wpisaniu kryteriów obiektywnego przypisania skutku do Kodeksu karnego, wypracowanych przez doktrynę prawa karnego i w praktyce orzeczniczej. Wiąże się to z interpretacją przykładowo znamion „powoduje śmierć człowieka” z art. 155 k.k. Z zakresu kryminalizacji przestępstwa z art. 155 k.k. wykluczone są bowiem obiektywnie nieprzewidywalne, zupełnie przypadkowe następstwa, które wynikają z jakiegoś zachowania. Chodziło o wyraźne zadekretowanie, na czym polega sprawstwo skutku. Pośrednio kryteria te odczytuje się z art. 9 § 2 k.k. dotyczącego nieumyślnego popełnienia czynu zabronionego i zawartego w nim sformułowania „na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach”.

Olga Sitarz wskazała, że definicja czynu zabronionego popełnionego nieumyślnie z art. 9 § 2 k.k. jest bardzo niefortunna.

Zawiera ona trzy elementy nawiązujące do trzech rozmaitych kwestii. Drugi, zupełnie obiektywny element, który definiuje nieumyślność, można potraktować jako błąd. Szczególnie biorąc pod uwagę, że reguły postępowania z dobrem prawnym są istotnym warunkiem oceny karnoprawnej, występującym przed analizą znamion ustawowych i mogącym przesądzać o pierwotnej legalności czynu, a stanowią jednak – zgodnie z definicją nieumyślności – element znamion strony podmiotowej.

W przekonaniu Olgi Sitarz kompleksowa regulacja dotycząca obiektywnego przypisania skutku i reguł postępowania z dobrem prawnym byłaby dobrym rozwiązaniem.

W porównaniu z innymi instytucjami prawa karnego są to dosyć nowe konstrukcje, które jednak mocno ugruntowały się w doktrynie prawa karnego i przede wszystkim w praktyce orzeczniczej. Nowelizacja w tym zakresie nie oznaczałaby – zdaniem Olgi Sitarz – stworzenia sztucznych konstrukcji. Prawo karne musi niejako ściśle przylegać do tego, co dzieje się w świecie. Kryteria obiektywnego przypisania skutku i reguły postępowania z dobrem prawnym to intuicyjne rozwiązania, które sprawdzają się w praktyce prawa karnego, a w pewnym zakresie mogą pomóc ją naprawić.

Zdarzają się bowiem przypadki odwoływania w orzecznictwie sądowym, w kontekście zasad odpowiedzialności za spowodowanie skutku, do warunku koniecznego (sine qua non). Dla przykładu, tok rozumowania mógłby wyglądać następująco, że gdyby nie agresywny mężczyzna z maczetą w Warszawie, to nie zostałby wezwany patrol Policji i nie doszłoby do śmiertelnego postrzelenia jednego funkcjonariusza przez drugiego funkcjonariusza Policji, dlatego nie doszłoby do skutku, stąd to agresywny mężczyzna jest sprawcą śmierci człowieka. Takie rozumowanie jest błędne, ponieważ sprawcą skutku, śmierci człowieka – jak wynika z opisu zdarzenia w przekazach medialnych – jest funkcjonariusz Policji (co nie przesądza jednocześnie, że popełnił przestępstwo). W tym przypadku nie można wyeliminować danego zdarzenia historycznego z ciągu zdarzeń prowadzących do skutku. Nie zawsze jednak ostatnie zdarzenie historyczne przed wystąpieniem skutku można połączyć związkiem przyczynowo-skutkowym ze skutkiem, ponieważ to wcześniejsze zdarzenie na osi czasu może być przyczyną skutku.

Rzeczywistość jest przeogromnie bogata i cały świat jest powiązany nieskończenie wieloma związkami przyczynowo-skutkowymi. Mogą istnieć zależności pomiędzy dwoma odległymi zdarzeniami na osi czasu, jednak nie może to przesądzać o odpowiedzialności karnej. Jak tłumaczyła Olga Sitarz, teorie karnistyczne dotyczące związku przyczynowo-skutkowego to coraz lepsze „sita”, aby otaczającą rzeczywistość i kauzalność „przyciąć” na potrzeby odpowiedzialności karnej. Podobnie z regułami postępowania z dobrem prawnym, które pozwalają na wyważenie perspektywy zapewnienia jak największego bezpieczeństwa społeczeństwu i perspektywy prawa człowieka do samostanowienia, a w konsekwencji na ograniczenie odpowiedzialności karnej.

Precyzja a funkcjonalność Kodeksu karnego

Pojawia się pytanie, czy ustawodawca jest uprawniony do wyboru teorii dogmatycznej lub przesądzenia kwestii spornej w doktrynie prawa karnego na gruncie Kodeksu karnego, czy powinien pozostawić Kodeks karny w postaci względnie elastycznej, pozwalającej na zastosowanie w praktyce różnych teorii i poglądów. Dla przykładu prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki wskazał, że zarzucano Kodeksowi karnemu, iż został w nim przesądzony spór dogmatyczny dotyczący rozumienia winy w prawie karnym, tj. oddzielono stronę podmiotową czynu zabronionego (umyślność/nieumyślność) od winy. Kodeks karny nie posługuje się archaicznymi pojęciami „winy umyślnej” i „winy nieumyślnej”. Z drugiej strony, zgodnie z art. 1 § 3 k.k.: „Nie popełnia przestępstwa sprawca czynu zabronionego, jeżeli nie można mu przypisać winy w czasie czynu” – ustawodawca nie przesądza, jak należy rozumieć winę i która z teorii winy jest właściwa.

Olga Sitarz zwróciła uwagę na funkcje Kodeksu karnego jako aktu prawnego. Biorąc pod uwagę, że adresatem norm zawartych w Kodeksie karnym jest każdy obywatel, który powinien znać zasady prawa karnego oraz wynikające z niego zakazy i nakazy, to musi być on czytelny i zrozumiały dla każdego. Jak podkreśliła Olga Sitarz, Kodeks karny powinien być precyzyjny, dlatego tam, gdzie nie ma zagrożenia dla funkcjonalności prawa karnego, wydaje się, że ustawodawca powinien dokonać wyboru teorii dogmatycznej lub przesądzić kwestię sporną. Dla przykładu, niewątpliwe jest, że przedmiotem prawnokarnego wartościowania może być czyn człowieka zarówno w postaci działania, jak i zaniechania. Należało to jednak przesądzić, a nie pozostawić do całkowicie swobodnej oceny.

Zaniechania dotyczy art. 2 k.k. („Odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi”), w którym ustawodawca przesądził, że warunkiem odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie jest wykazanie, iż na sprawcy ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi. To przykład, że taki zabieg ustawodawcy spełnia funkcję gwarancyjną i polepsza określoność czynu zabronionego. Brak art. 2 k.k. utrudniałby ustalenie zakresu odpowiedzialności karnej za zaniechanie. Wciąż problematyczne pozostaje ustalenie źródeł obowiązku tzw. gwaranta nienastąpienia skutku.

W opinii Olgi Sitarz zabrakło precyzji w określeniu, czym jest prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi.

Prezentowane są bowiem poglądy, że jeżeli normy kulturowe (społeczne, moralne, religijne) nakładają taki obowiązek na daną osobę, to staje się ona wtedy tzw. gwarantem nienastąpienia skutku – normy kulturowe są źródłem obowiązku, o którym mowa w art. 2 k.k. Ustawodawca nie konkretyzuje, czy przymiotnik „prawny” ma dotyczyć prawa powszechnie obowiązującego, indywidualnych aktów prawnych – norm prawnych, czy może także norm kulturowych. Olga Sitarz tłumaczyła, że problematyczne jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy dorosłe dziecko jest gwarantem wobec swoich starszych rodziców, co oznacza, iż ich zaniedbanie stanowi spowodowanie śmierci lub uszczerbku na zdrowiu. Odpowiedź na to pytanie jest istotna szczególnie w okresie wakacyjnym czy świątecznym, gdy dochodzi do porzucania osób starszych.

(Nie)jeden ustawodawca

W kontekście zaniechania ustawodawca popełnił również inne błędy. W art. 160 § 2 k.k. ustawodawca posłużył się znamieniem „obowiązku” opieki, podczas gdy w art. 2 k.k. znamionami „prawnego, szczególnego obowiązku” zapobiegnięcia skutkowi. To wywołuje pytanie, czy należy odmiennie wykładać oba te przepisy, skoro ustawodawca doprecyzowuje znamiona tylko w jednym z nich, co oznaczałoby, że obowiązek opieki nie musi być prawny i szczególny.

Według Olgi Sitarz różny poziom precyzji znamion w Kodeksie karnym to błąd legislacyjny.

Wykładnia art. 160 § 2 k.k. powinna prowadzić do wniosku, że – w nawiązaniu do art. 2 k.k. – obowiązek opieki musi być prawny i szczególny, mimo rozbieżności znamion. Błąd ustawodawcy wydaje się uprawniać do wyjątku od zakazu dokonywania wykładni, która nie uwzględnia różnic pomiędzy znamionami poszczególnych przepisów Kodeksu karnego, czyli prowadzi do tej samej interpretacji różnych sformułowań. Zakazana jest również wykładnia per non est, tj. taka interpretacja, która powodowałaby, że niektóre słowa użyte w danym przepisie prawnym stają się zbędne. Ograniczenie się do wykładni językowej art. 160 § 2 k.k. prowadziłoby do rozszerzenia zakresu kryminalizacji tego typu czynu zabronionego. W opinii Olgi Sitarz, gdyby tylko w przypadku narażenia człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, jednej klasy zachowań, obowiązek gwaranta miałby szersze źródła niż w art. 2 k.k., to byłoby to zupełnie nieracjonalne.

Olga Sitarz zwróciła również uwagę na to, że nie jest do końca zrozumiałe, dlaczego czasami tzw. czynny żal, zwłaszcza ten po dokonaniu czynu zabronionego, ma być dobrowolny, a czasami niedobrowolny i na czym ma on polegać. Ponadto, w art. 252 § 4 k.k. dotyczącym przestępstwa wzięcia zakładnika ustawodawca posługuje się sformułowaniem „odstąpił od zamiaru wymuszenia i zwolnił zakładnika”, zaś w art. 252 § 5 k.k. posługuje się sformułowaniem „odstąpienie od zamiaru wymuszenia i zwolnienie zakładnika nastąpiło dobrowolnie”, co uwidacznia kolejną niespójność Kodeksu karnego.

W przekonaniu Olgi Sitarz niespójności w Kodeksie karnym wynikają w dużej mierze z tego, że nie ma jednego ustawodawcy – ustawodawca zmienia się co 4 lub 8 lat.

To wymaga czujności i całościowego spoglądania na system prawa karnego, aby nie dopuścić do rozbieżności przy dodawaniu kolejnego przepisu do Kodeksu karnego. Z tego względu, zdaniem Olgi Sitarz, najdogodniejszą sytuacją byłoby stworzenie nowego kodeksu karnego.

Błędy wybaczalne i niewybaczalne

Jeden z widzów zapytał o amerykańską koncepcję tzw. felony murder, która polega na tym, że za zabójstwo odpowiadają jednakowo wszyscy sprawcy napadu, niezależnie od tego, który z napastników własnoręcznie popełnił zabójstwo. Olga Sitarz odpowiedziała, że nie jest to rozwiązanie całkiem egzotyczne, ponieważ w polskim prawie karnym, w nawiązaniu do sprawczych i niesprawczych form popełnienia czynu zabronionego określonych w art. 18 k.k., wszystkie osoby zaangażowane w zabójstwo ponoszą odpowiedzialność karną w podobnym zakresie. Zarówno sprawca bezpośredni, współsprawca, sprawca kierowniczy, sprawca polecający, podżegacz i pomocnik. Jak dodała Olga Sitarz, co prawda, Kodeks karny nie traktuje wszystkich tych osób jednakowo, ale nie jest tak, że odpowiedzialność karną ponosi tylko osoba, która „pociąga za spust pistoletu”. Formy współdziałania przestępnego umożliwiają reakcję prawnokarną wobec szerokiego spektrum osób i nie ograniczają się jedynie do zabójstwa, ale odnoszą się także do innych typów czynów zabronionych z Kodeksu karnego.

Kolejne pytanie dotyczyło tego, czy z uwagi na subsydiarność prawa karnego, to prawo karne powinno odpowiedzieć na problem osób, które potencjalnie mogą stanowić niebezpieczeństwo na tle seksualnym wobec małoletnich. Widz odniósł pytanie do przestępstwa groomingu z art. 200a k.k., które zarówno w postaci z § 1, jak i § 2 stanowi kryminalizację przygotowania do przestępstwa, dlatego jego usiłowanie (usiłowanie przygotowania) jest niekaralne. Kwestia ta wiąże się z działalnością tzw. łowców pedofilów i nieudolnym popełnianiem przestępstwa groomingu. W odpowiedzi Olga Sitarz wskazała, że sprawcy niebezpieczni to poważny problem dzisiejszych czasów. Ludzie chcą żyć w bezpiecznym społeczeństwie, ale nie wiadomo, co zrobić z osobami potencjalnie niebezpiecznymi. Współczesne prawo karne jest „prawem karnym czynu”. Porzucona została, przynajmniej deklaratywnie, optyka „prawa karnego sprawcy”.

Olga Sitarz tłumaczyła, że chcemy karać za czyn, a nie za samo niebezpieczeństwo lub potencjalne niebezpieczeństwo danej osoby.

Opowiedzenie się za „prawem karnym czynu” wymaga odpowiedniego ukształtowania przepisów Kodeksu karnego. Stosunkowo nowym przykładem wprowadzenia karalności na dalekim przedpolu czynu z uwagi na niebezpieczeństwo sprawcy jest przestępstwo przyjęcia zlecenia zabójstwa z art. 148a § 1 k.k., określane w literaturze jako myślozbrodnia (M. Wiktorek, Przyjęcie zlecenia zabójstwa z art. 148a § 1 Kodeksu karnego jako myślozbrodnia, „Przegląd Prawniczy TBSP UJ” 2023, nr 1, s. 49–74). Przestępstwo z art. 148a § 1 k.k. to przykład populizmu penalnego, w którym de facto chodzi o (niebezpiecznego) sprawcę, a nie czyn.

Na koniec Olga Sitarz przywołała słowa prof. dr hab. Teresy Dukiet-Nagórskiej, która miała stwierdzić, że złej ustawy nie wolno naprawiać w drodze wykładni; jest tylko jedna droga do naprawienia złej ustawy – nowa ustawa nowelizująca. Nie jest konieczny nowy cały kodeks karny. Następnie Olga Sitarz wskazała, że niedawno została z takiej idealnej wizji wypchnięta i czuje ogromne rozczarowanie, ponieważ efekt prac Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego został zmasakrowany. Chodzi o przygotowany projekt ustawy nowelizującej Kodeks karny, którego wiele istotnych przepisów zostało pominiętych w rządowym projekcie nowelizacji Kodeksu karnego.

Zdaniem Olgi Sitarz trzeba zrobić katalog błędów „wybaczalnych” i „niewybaczalnych” w Kodeksie karnym.

Błędy „niewybaczalne” należy, mimo wszystko, próbować przy każdej możliwej okazji usunąć. Przykładem błędu „niewybaczalnego” jest art. 10 § 2a k.k., przewidujący możliwość ponoszenia odpowiedzialności karnej przez nieletniego w wieku 14 lat i wymierzenia mu kary nawet 30 lat pozbawienia wolności, który należy uchylić. Mimo tego, że propozycja uchylenia art. 10 § 2a k.k. będzie odrzucana, to trzeba próbować kolejny i kolejny raz, ponieważ jest on bardzo szkodliwy. Olga Sitarz podkreśliła, że w przypadku błędów „niewybaczalnych” trzeba walczyć o Kodeks karny, nawet jeżeli ryzykuje się jeszcze większe jego popsucie. Natomiast w przypadku błędów „wybaczalnych” trzeba czekać do zmiany, która uspokoi sytuację polityczną w Polsce, jednak wydaje się, że nie nastanie ona szybko.

#ŁĄCZYNASKARNE

Przepisy zbędne, niesprawiedliwe, groźne Błędy w Kodeksie karnym – 16 grudnia 2024 r., gość: dr hab. Olga Sitarz, prof. UŚ

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Przepisy zbędne, niesprawiedliwe, groźne Błędy w Kodeksie karnym – ŁĄCZY NAS KARNE z dr hab. Olgą Sitarz, prof. UŚ pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 11 grudnia 2024 r. był prof. dr hab. Piotr Tuleja – kierownik Katedry Prawa Konstytucyjnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, sędzia Trybunału Konstytucyjnego w stanie spoczynku.

Związki prawa karnego i prawa konstytucyjnego w ostatnim okresie funkcjonowania państwa są nad wyraz widoczne. Ukaranie sprawcy czynu zabronionego jest o wiele bardziej trudne i czasochłonne niż samo popełnienie czynu zabronionego. Podobnie z procesem przywracania praworządności w Polsce, który trwa, jednak coraz częściej pojawiają się głosy o zbyt wolnym egzekwowaniu odpowiedzialności karnej i konstytucyjnej za naruszenia prawa przez polityków poprzedniego obozu władzy.

Niedziałający Trybunał Stanu

Piotr Tuleja tłumaczył, że odniesienie się do tempa procesu przywracania praworządności zależy od kontekstu, ponieważ pewną wadą systemową jest odpowiedzialność konstytucyjna przed Trybunałem Stanu, jednak gdy chodzi o odpowiedzialność karną przed sądami to w pewnych sytuacjach jest to wręcz zaleta, iż postępowanie trwa długo.

W opinii Piotra Tulei Trybunał Stanu to instytucja, która wyczerpała swoją formułę.

Racje, które przemawiały za tym, aby Trybunał Stanu zajmował się pociąganiem polityków do odpowiedzialności za tzw. delikty konstytucyjne, dzisiaj są już racjami historycznymi. Wprowadzenie w 1982 r. Trybunału Stanu do Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 22 lipca 1952 r. było podyktowane specyficzną motywacją. Z góry bowiem zakładano, że Trybunał Stanu raczej nie będzie podejmował żadnych działań, a nawet gdy je podejmie, to nie będą one miały żadnego znaczenia. Z uwagi na to, że w 1982 r. Polska znajdowała się w dramatycznej sytuacji gospodarczej i potrzebowała otrzymywać kredyty zagraniczne, do ówczesnej konstytucji wpisano również Trybunał Konstytucyjny i Rzecznika Praw Obywatelskich, z założeniem, iż organy te nie będą miały żadnego znaczenia. Miało to stanowić przejaw demokratyzacji systemu komunistycznego i umożliwić – po wprowadzeniu stanu wojennego – ponowne nawiązanie różnych kontaktów gospodarczych. Piotr Tuleja tłumaczył, że w przypadku Trybunału Konstytucyjnego i Rzecznika Praw Obywatelskich, jak się później okazało, władza komunistyczna bardzo się pomyliła – organy te miały kluczowe znaczenie w procesie transformacji ustrojowej.

Podstawowym założeniem utworzenia Trybunału Stanu było nieangażowanie sądów w spory, które mają wymiar polityczny. Jak przekonywał Piotr Tuleja, praktyka wielu innych państw pokazuje, że standardem powinno być, iż jeżeli dana osoba popełniła przestępstwo, to ponosi odpowiedzialność karną przed sądem. Wszyscy powinni być w tym zakresie równi. Nie ma powodu, żeby politycy nie byli pociągani do odpowiedzialności przed sądem, nawet jeżeli są to politycy najwyższej rangi, np. prezydent czy premier. W przypadku tzw. deliktów konstytucyjnych, jeżeli politycy mają decydować, czy dana osoba popełniła tzw. delikt konstytucyjny, to taki system nie zadziała, czego Polska jest najlepszym przykładem.

Według Piotra Tulei sądy powinny zastąpić Trybunał Stanu.

W jego opinii nie należałoby wikłać w tym zakresie Trybunału Konstytucyjnego – w razie jego odbudowy – który w Polsce ma inną rolę. To sąd prawa, a nie sąd faktu. Nie należałoby również kierować spraw przykładowo do Sądu Najwyższego. Obecną sytuację poprawiłoby wyłączenie Trybunału Stanu i usprawnienie ponoszenia odpowiedzialności karnej przed sądami.

Kontrola konstytucyjności

Toczy się dyskusja dotycząca zmiany charakteru kontroli konstytucyjności aktów prawnych sprawowanej przez Trybunał Konstytucyjny na kontrolę sprawowaną przez sądy. Zdaniem Piotra Tulei jest to dyskusja pozorna, ponieważ zarówno rozproszona kontrola konstytucyjności, jak i scentralizowana kontrola konstytucyjności przez Trybunał Konstytucyjny są bardzo podobne, ponieważ ostatecznie musi funkcjonować jeden naczelny organ władzy sądowniczej, który będzie w sposób wiążący rozstrzygał spory konstytucyjne i ustalał pewien standard konstytucyjny. Twierdzenie, że obecnie kontrolę konstytucyjności sprawują sądy (np. odmawiając zastosowania rozporządzenia lub ustawy, które uznają za niezgodne z Konstytucją) nie jest w pełni prawdziwe. Piotr Tuleja podkreślił, że można zaobserwować takie przypadki i sędziowie, którzy się na to decydują, zasługują na duże słowa uznania, jednak nie jest to system sądowej kontroli konstytucyjności aktów prawnych. Stworzenie systemu wymaga wyznaczenia naczelnego organu, który rozstrzygałby o zgodności z Konstytucją aktów prawnych. Nie ma wielkiej różnicy, czy byłby to Sąd Najwyższy lub Trybunał Konstytucyjny, jednak według Piotra Tulei Trybunał Konstytucyjny należy pozostawić, ponieważ ma duży dorobek orzeczniczy, który kształtuje myślenie o Konstytucji i poszczególnych instytucjach wpisanych do Konstytucji.

Jak wskazał Piotr Tuleja, Konstytucja byłaby całkiem innym aktem prawnym bez orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego.

Gdyby opierać się wyłącznie na tekście Konstytucji, to byłaby ona aktem zapomnianym, praktycznie nie funkcjonowałaby w obrocie prawnym. Byłaby wówczas podobna do Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 22 lipca 1952 r., o której krążył dowcip, że jest mniej warta niż papier, na którym została wydrukowana. Piśmiennictwo prawnicze, jak i orzecznictwo sądowe są przepełnione różnego rodzaju odwołaniami do dorobku orzeczniczego Trybunału Konstytucyjnego. Z tego względu, w opinii Piotra Tulei, pozostawienie Trybunału Konstytucyjnego jest uzasadnione, ale należałoby zmienić instytucję skargi konstytucyjnej – tak, aby wprowadzić możliwość złożenia skargi konstytucyjnej na orzeczenie sądu. Obywatel mógłby „postawić państwo przed sądem” i żądać zbadania zgodności z Konstytucją wszystkich aktów prawnych, które zastosowano w jego sprawie. W przeciwnym razie (braku modyfikacji instytucji skargi konstytucyjnej) lepszym rozwiązaniem byłoby przeniesienie kontroli konstytucyjności aktów prawnych do Sądu Najwyższego.

Kryzys związany z Trybunałem Konstytucyjnym pokazuje, że jest to organ, który – jak zauważył prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki – de facto stał się kolejną izbą parlamentu, biorąc pod uwagę sposób wybierania sędziów. Piotr Tuleja przywołał jeden z artykułów prof. dr. hab. Jerzego Zajadło z 2009/2010 r., w którym analizuje sposób wybierania sędziów Trybunału Konstytucyjnego i wskazuje, że jeżeli nic się nie zmieni, to dojdzie do sytuacji, w której w Trybunale Konstytucyjnym będą zasiadali przedstawiciele jednej opcji politycznej, biorąc pod uwagę kadencyjność sędziów. Kilka lat później okazało się, że była to trafna prognoza. W związku z tym Piotr Tuleja tłumaczył, że pozostawienie Trybunału Konstytucyjnego wymagałoby jeszcze, poza modyfikacją instytucji skargi konstytucyjnej, zmiany sposobu wybierania sędziów.

W jednym z projektów ustaw dotyczących Trybunału Konstytucyjnego, złożonym przez Prezydenta Andrzeja Dudę, przewidziano – z uwagi na brak warunków politycznych do zmiany Konstytucji – swego rodzaju preselekcję kandydatów na sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Polegała ona na tym, że różne gremia, głównie prawnicze samorządy zawodowe czy ośrodki akademickie mogłyby zgłaszać kandydatów, spośród których Sejm dokonywałby wyboru. Wówczas procedura wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego byłaby bardziej transparentna, publiczna. Piotr Tuleja wyjaśnił, że niestety na pierwszym posiedzeniu podkomisji sejmowej, która zajmowała się tym projektem ustawy, zostały odrzucone propozycje rozwiązań w tym zakresie. To zmusza do przemyślenia, czy posłowie i senatorowie byliby skłonni do tego, aby przenieść kontroli konstytucyjności aktów prawnych do Sądu Najwyższego. Jak zauważył Piotr Tuleja, każda władza jest zadowolona z tego, że nie ma organu sądowego kontrolującego prawo, które ona uchwala.

Zmarnowane lata Trybunału Konstytucyjnego

Kryzys związany z Trybunałem Konstytucyjnym od strony dogmatycznej został opisany w monografii pod współredakcją Piotra Tulei (Konstytucyjny spór o granice zmian organizacji i zasad działania Trybunału Konstytucyjnego, czerwiec 2015 – marzec 2016, red. P. Radziewicz, P. Tuleja, Warszawa 2017).

Piotr Tuleja wskazał, że orzeczenie z grudnia 2015 r. było ostatnim orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego.

Jak tłumaczył Piotr Tuleja, w Trybunale Konstytucyjnym, także z uwagi na konstrukcję budynku, nie było żadnego kontaktu z osobami, które zostały wówczas wybrane w jego skład. Atmosfera zmieniła się diametralnie i była fatalna. Utworzyły się niejako dwie grupy. Jedna grupa była wręcz przekonywana, że dotychczasowi sędziowie Trybunału Konstytucyjnego tworzą zorganizowaną grupę, która chce dokonać zamachu na ustrój Polski w związku z wyborem „dublerów” (czyli 3 osób nielegalnie wybranych w skład Trybunału Konstytucyjnego na miejsca wcześniej legalnie obsadzone przez Sejm VII kadencji). Dochodziło ponadto do sytuacji, które wydawały się nieprawdopodobne, np. do „ręcznego” wyznaczania i zmieniania składów orzekających. 4 lata do upływu kadencji Piotra Tulei, jak wskazał, były z punktu widzenia orzekania latami zmarnowanymi, szczególnie przy porównaniu wcześniejszej sprawności funkcjonowania Trybunału Konstytucyjnego. Szalenie trudno było wykonywać pracę merytoryczną mając świadomość, że instytucja kluczowa dla funkcjonowania władzy sądowniczej rozpada się.

W przekonaniu Piotra Tulei konieczne jest uchwalenie ustawy przejściowej o charakterze konstytucyjnym, która reanimowałaby Trybunał Konstytucyjny.

Kwestia określenia obecnej liczby sędziów Trybunału Konstytucyjnego jest skomplikowana. Piotr Tuleja tłumaczył, że punktem przełomowym było wprowadzenie poprawki (zgłoszonej przez posła Roberta Kropiwnickiego) do ustawy z 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym w maju 2015 r., która przełamała zasadę, iż Sejm wybiera sędziów Trybunału Konstytucyjnego tylko na miejsca sędziów, którym kadencja upływa w ramach danej kadencji Sejmu. Chodzi o art. 137 ww. ustawy, który został uznany za niezgodny z Konstytucją w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 3 grudnia 2015 r. (sygn. K 34/15). Wprowadzona została bowiem możliwość wyboru nadmiarowych sędziów – wybierania sędziów Trybunału Konstytucyjnego na miejsce sędziów, którym kadencja miała upływać dopiero w kolejnej kadencji Sejmu. Ta zmiana posłużyła za pretekst do kolejnych zmian, szczególnie składu Krajowej Rady Sądownictwa w 2018 r. Piotr Tuleja wskazał, że system sądownictwa jest zainfekowany na najbardziej wrażliwym poziomie – na pytanie, kto jest sędzią, nie ma oczywistej odpowiedzi, nie tylko w Trybunale Konstytucyjnym, ale także w sądach.

Skrajne pomysły naprawiające

Przy przyjęciu scenariusza niewybierania sędziów na wolne miejsca, oczekiwania na upłynięcie wszystkich kadencji, które rozpoczęły bieg, co będzie trwało około 3,5 roku, problematyczne będzie zbudowanie nowego składu osobowego Trybunału Konstytucyjnego. Piotr Tuleja obawia się, że w obecnej sytuacji żaden z poważnych prawników nie będzie chciał skorzystać z propozycji kandydowania na sędziego Trybunału Konstytucyjnego mimo tego, iż przed laty taka propozycja uchodziła za ogromny zaszczyt i wyróżnienie. W jego opinii to największy problem z odbudową Trybunału Konstytucyjnego. Powiązania polityczne niektórych osób powołanych w skład Trybunału Konstytucyjnego powodują, że szkodliwe byłoby ich legitymizowanie poprzez wybór wybitnych prawników na nowych sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Zgłaszanie zdań odrębnych do wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny orzeczeń, po tylu latach destrukcji zaufania obywateli do tego organu, byłoby pozbawione sensu.

Piotr Tuleja negatywnie ocenia pomysł ograniczenia przyszłorocznego budżetu przeznaczonego na funkcjonowanie Trybunału Konstytucyjnego.

Według niego tego rodzaju dyskusje nie mają fundamentalnego znaczenia ustrojowego, ponieważ osoby przebywające w Trybunale Konstytucyjnym najprawdopodobniej wciąż będą wydawać jakieś rozstrzygnięcia. Kluczowa jest kwestia publikowania tych rozstrzygnięć oraz ich wykonywania, a nie sięganie po rozwiązanie budżetowe, które z perspektywy naprawy sytuacji ustrojowej jest mniej istotne i nieprzystające do instrumentów prawnych, którymi należy się posługiwać. W przekonaniu Piotra Tulei taka propozycja jest wysuwana trochę „pod publikę”, aby pokazać, że są podejmowane jakieś działania (w kontekście opinii o zbyt powolnym przywracaniu praworządności w Polsce).

W kontekście koncepcji prof. dr. hab. Wojciecha Sadurskiego dotyczącej „wyzerowania” całego składu Trybunału Konstytucyjnego z uwagi na to, że „dublerzy” skontaminowali cały jego skład niekonstytucyjnością, Piotr Tuleja zauważył, iż istnieją merytoryczne podstawy, aby tak twierdzić, ale nie wiadomo, jak taką koncepcję wdrożyć w życie, czy poprzez zamknięcie budynku Trybunału Konstytucyjnego, wyprowadzenie z niego siłą sędziów czy zaprzestanie wypłacania niezasłużonych wynagrodzeń związanych z nim osobom. Według niego na poziomie teoretycznym taka koncepcja jawi się jako przekonująca, jednak na poziomie praktycznym pojawia się obawa i pytanie, czy tak należy rozstrzygać spory prawne. Pamiętać przy tym należy, że w sytuacji, gdy dojdzie do zmiany władzy politycznej, takie postępowanie może się powtórzyć, ale nie tylko z Trybunałem Konstytucyjnym, ale także z wieloma innymi instytucjami państwowymi (podobnie jak obecnie „wymienia” się wojewodów).

Piotr Tuleja uważa, że dosyć skutecznym instrumentem, który pozwalałby reagować na działania Trybunału Konstytucyjnego jest instytucja wyłączenia sędziego – zasiada w nim bowiem wiele osób, które były czynnymi politykami i brały udział w procesie legislacyjnym. Z tych względów takie osoby powinny zostać wyłączone z orzekania. W przeciwnym razie nie jest to bezstronny Trybunał Konstytucyjny w ujęciu Konstytucji i w tej perspektywie praktycznie nie wykonuje swoich funkcji. Należy podejmować adekwatne kroki prawne, które pozwolą osiągnąć ten sam skutek, ale nie będą uderzeniem atomowym w daną instytucję.

Kontrola pytań referendalnych i domniemanie ważności wyboru

Jeden z widzów zapytał w kontekście referendum ogólnokrajowego, które odbyło się łącznie z wyborami do Sejmu i Senatu w 2023 r., czy Trybunał Konstytucyjny ma stosowne narzędzia, by badać zgodność pytań referendalnych z Konstytucją. Piotr Tuleja odpowiedział, że Trybunał Konstytucyjny bada akty normatywne, dlatego w razie wątpliwości co do pytań referendalnych, co do zasady nie ma narzędzi, aby je zbadać. Prezydent Andrzej Duda nie uzyskał zgody Senatu na zarządzenie w 2017 r. referendum ogólnokrajowego w sprawie zmian Konstytucji – w tym przypadku pojawiłby się jednak problem, czy w trybie referendalnym możliwa jest zmiana Konstytucji, ponieważ art. 235 Konstytucji nie przewiduje takiej możliwości. Jak tłumaczył Piotr Tuleja, gdyby państwo funkcjonowało normalnie, to wówczas pojawiłaby się bardzo interesująca i precedensowa sprawa, gdyby taka zmiana Konstytucji została uchwalona i zaskarżona do Trybunału Konstytucyjnego. W doktrynie prezentowane są różne poglądy, jednak m.in. według prof. dr hab. Moniki Florczak-Wątor nie można zmienić Konstytucji w trybie referendum ogólnokrajowego, o którym mowa w art. 125 Konstytucji. Legalność zmiany Konstytucji ze względu na tryb to kwestia, której Trybunał Konstytucyjny jeszcze nigdy nie rozstrzygnął. Uwarunkowane byłoby to oczywiście uznaniem swojej kognicji przez Trybunał Konstytucyjny.

Niejasność i niejednoznaczność pytań referendalnych to powracający problem, który często prowadzi do tego, że udział w danym referendum sprowadza się wręcz do manifestu poparcia aktualnej władzy politycznej i odwrotnie, przy jednoczesnej bezzasadności meritum referendum. Mikołaj Małecki dodał, że referendum wygrywa ten, kto zadaje pytanie. To natomiast wywołuje kolejny problem, na czym polega obowiązek władzy ustawodawczej „wykonania” takiego (rozstrzygnięcia) referendum, w przypadku, gdy jego wynik jest wiążący (wzięło w nim udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania), ponieważ referendum ogólnokrajowe nie jest źródłem prawa. Piotr Tuleja podsumowując ten wątek wskazał, że jeżeli ustawa „wykonująca” referendum podlegałaby kontroli konstytucyjności przez Trybunał Konstytucyjny, to niejako pośrednio kontroli podlegałyby również pytania referendalne.

Kolejny z widzów zapytał, czy Polsce grozi sytuacja, która miała miejsce w Rumunii, czyli braku prezydenta z uwagi na to, że ważność wyboru prezydenta stwierdza Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego, której status jako sądu w rozumieniu Konstytucji budzi poważne wątpliwości. W opinii Piotra Tulei, jeżeli po przeprowadzonych wyborach Państwowa Komisja Wyborcza podejmuje uchwałę, w której stwierdza wynik wyborów prezydenta, to jest to domniemanie, że wybory odbyły się zgodnie z prawem. Rolą Sądu Najwyższego jest zweryfikowanie, czy wybory zostały przeprowadzone zgodnie z prawem. Domniemanie ważności wyboru, oparte na uchwale Państwowej Komisji Wyborczej, stanowi podstawę do złożenia przysięgi wobec Zgromadzenia Narodowego i objęcia urzędu przez prezydenta – może jednak zostać obalone przez Sąd Najwyższy.

Jak wskazał Piotr Tuleja, obecnie obalenie domniemania ważności wyboru przewidzianego przez Konstytucję nie jest możliwe, ponieważ nie ma Sądu Najwyższego, który mógłby tego dokonać.

W praktyce największy problem powstałby wtedy – który mógłby grozić pewnym chaosem – że Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego stwierdziłaby nieważność wyboru prezydenta. Skoro przyjmuje się, że nie jest to Sąd Najwyższy w rozumieniu Konstytucji – zdaniem Piotra Tulei jest to sąd działający wyłącznie na podstawie ustawy, a nie na podstawie Konstytucji, dlatego nie jest w stanie w sposób wiążący stwierdzić ważności lub nieważności wyboru. W związku z tym stwierdzenie ważności wyboru przez taki Sąd Najwyższy nie rodzi problemu, ponieważ funkcjonowanie nowego prezydenta jest oparte na uchwale Państwowej Komisji Wyborczej. Natomiast stwierdzenie nieważności wyboru wymagałoby uznania uchwały takiego Sądu Najwyższego za niewiążącą. Piotr Tuleja tłumaczył, że kryzys władzy sądowniczej w Polsce sprowadza się do tego, iż został wyłączony mechanizm rozstrzygania sytuacji spornych między organami władzy publicznej przez sądy, który powinien funkcjonować w państwie opartym na zasadzie podziału władzy.

Niebezpieczny system incydentalnego decydowania

Państwowa Komisja Wyborcza podjęła 29 sierpnia 2024 r. uchwałę nr 316/2024, w której postanowiła odrzucić sprawozdanie finansowe Komitetu Wyborczego Prawo i Sprawiedliwość z wyborów do Sejmu i Senatu przeprowadzonych 15 października 2023 r. Natomiast 18 listopada 2024 r. podjęła uchwałę nr 389/2024, w której postanowiła odrzucić sprawozdanie partii politycznej Prawo i Sprawiedliwość o źródłach pozyskania środków finansowych w 2023 r. Na przytoczone uchwały przysługują skargi do Sądu Najwyższego. Widz zapytał, czy można ignorować orzeczenia wspomnianej Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego, która zajmuje się rozpatrywaniem tych skarg i pogodzić się z tym, że w obecnej sytuacji uchwały Państwowej Komisji Wyborczej są de facto ostateczne. Warto zaznaczyć, że Sąd Najwyższy odrzucił wniosek Państwowej Komisji Wyborczej o wyłączenie siedmiu sędziów ze składu orzekającego ws. skargi.

11 grudnia 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych wydał postanowienie (sygn. I NSW 55/24), w którym uznał za zasadną skargę Komitetu Wyborczego Prawo i Sprawiedliwość na uchwałę Państwowej Komisji Wyborczej nr 316/2024 z 29 sierpnia 2024 r. W opinii Piotra Tulei to fatalna sytuacja w perspektywie funkcjonowania państwa, ponieważ w tej chwili od Ministra Finansów Andrzeja Domańskiego będzie zależało, czy uzna za wiążącą uchwałę Państwowej Komisji Wyborczej, czy uzna za wiążące postanowienie Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (co jest wątpliwe z uwagi na brak jej powszechnego uznania jako sądu) w kontekście wypłaty subwencji lub dotacji. Nie da się w sytuacji, gdy system prawny załamuje się u podstaw, zaproponować koncepcji wykładni Konstytucji, która pozwoliłaby odpowiedzieć na pytanie, co zrobić z takim postanowieniem Sądu Najwyższego. Piotr Tuleja wskazał, że niestety doszło do przejścia na system incydentalnego decydowania o tym, co jest zgodne z prawem, a co jest niezgodne z prawem; co jest wiążące, a co nie jest wiążące. Ciężar decyzji przesunął się na władzę wykonawczą, a władza sądownicza przestała odgrywać rolę, którą przewidziała dla niej w państwie Konstytucja.

Stan wyższej konieczności konstytucyjnej

Problematyczne są rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego podejmowane na korzyść obywateli, dotyczące orzeczenia o niezgodności z Konstytucją np.: przepisu dotyczącego wstrzymania biegu przedawnienia karalności czynu oraz przedawnienia wykonania kary w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe; przepisu, który obliguje sąd do orzeczenia zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych dożywotnio w razie popełnienia przestępstwa określonego w art. 178a § 4 k.k., jak również przepisu dotyczącego obliczenia należnego świadczenia emerytalnego poprzez pomniejszenie emerytury z wieku powszechnego o kwotę pobranych wcześniej emerytur. Pojawia się pytanie, czy takie orzeczenia należy uznawać za nieistniejące (sententia non existens). Jak tłumaczył Piotr Tuleja, są to przykłady, które przypominają spór sprzed lat, czy sądy są związane tzw. wyrokami interpretacyjnymi Trybunału Konstytucyjnego. W tamtym czasie Sąd Najwyższy wydał orzeczenie, w którym stwierdził, że sędziowie podlegają Konstytucji oraz ustawom, więc jeżeli Trybunał Konstytucyjny wydaje wyrok interpretacyjny i stwierdza zgodność danego przepisu z Konstytucją pod warunkiem jego określonej interpretacji, to sąd nie jest związany takim wyrokiem, a sędzia powinien samodzielnie zinterpretować dany przepis. Piotr Tuleja wskazał, że tzw. wyroki interpretacyjne były stosowane w praktyce – sądy, nie odwołując się do danego wyroku, przyjmowały taką samą interpretację prawa, jak Trybunał Konstytucyjny. Obecnie, w przypadku rozstrzygnięć Trybunału Konstytucyjnego podejmowanych na korzyść obywateli, sądy powinny postępować w podobny sposób.

Zgodnie z koncepcją tzw. stanu wyższej konieczności konstytucyjnej, zaprezentowaną przez prof. dr. hab. Piotra Mikulego, czyli w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny nie wykonuje swoich funkcji przewidzianych przez Konstytucję lub wykonuje w bardzo ograniczonym zakresie, sądy mają prawo do odmowy zastosowania przepisów ustawy. Wówczas sędzia może nawet in extenso powołać się na argumentację z rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego, jednak nie musi wprost rozstrzygać kwestii, czy dany przepis został derogowany na podstawie rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego, czy nie z uwagi na nieopublikowanie go w Dzienniku Ustaw, tylko może odmówić jego zastosowania i kształtować stan prawny z pominięciem tego przepisu.

Przyjęcie odmiennej koncepcji, zgodnie z którą rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego wchodzą w życie, gdy są korzystne dla obywateli, ponieważ obywatele nie mogą ponosić konsekwencji bezprawnych działań organów władzy, według Piotra Tulei stanowi istotne zagrożenie dla pewności prawa. Stwierdzenie, że dane rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego jest bardziej korzystne dla obywatela niż jego sytuacja prawna przed zapadnięciem takiego rozstrzygnięcia jest często ocenne. Publikacja w Dzienniku Ustaw orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, w którym uznano za niezgodny z Konstytucją dany przepis ustawy powoduje, że zostaje on usunięty z Dziennika Ustaw. Obywatele wtedy wiedzą, że dany przepis ustawy nie obowiązuje. Powyższa koncepcja mogłaby być realizowana przez sądy, ale nie wszyscy obywatele mogliby być wówczas zorientowani, że dany przepis ustawy nie obowiązuje, jeżeli nie został usunięty z Dziennika Ustaw, z uwagi na korzystne, choć nieopublikowane rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego. To rodzi pytanie o możliwość realizacji przytoczonej koncepcji w praktyce, przy zachowaniu pewności prawa.

Podsumowując Piotr Tuleja wskazał, w kontekście koniecznych zmian w Konstytucji, że Konstytucję dużo lepiej się poprawia, gdy się ją dobrze interpretuje.

Odpowiednia interpretacja Konstytucji może naprawić błędy, które wydawałoby się, że w samej Konstytucji tkwią. Zdaniem Piotra Tulei na pewno należałoby rozważyć modyfikację instytucji skargi konstytucyjnej lub przeniesienie kontroli konstytucyjności aktów prawnych do Sądu Najwyższego, zmianę sposobu wybierania sędziów Trybunału Konstytucyjnego, a także uregulowanie pozycji ustrojowej prezydenta (szczególnie w kontekście archaicznych interpretacji pojęcia „prerogatyw” prezydenta i braku sądowej kontroli aktów prawnych wydawanych prezydenta).

#ŁĄCZYNASKARNE

De Revolutionibus Ideæ, 11 grudnia 2024 r., gość: prof. dr hab. Piotr Tuleja

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł ŁĄCZY NAS KARNE z prof. dr. hab. Piotrem Tuleją pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 9 grudnia 2024 r. był Dominik Wzorek – asystent w Zakładzie Kryminologii Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, socjolog, kierownik projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki, w ramach konkursu Preludium 20, pod tytułem: „Analiza sędziowskich decyzji i poglądów na temat stosowania kary pozbawienia wolności”.

Podejście do kwestii odpowiedzialności karnej determinuje odpowiedź na pytanie, czy dzieci należy wychowywać, czy więzić. Dominik Wzorek tłumaczył, że w historii rozwoju prawa karnego wyróżnia się co najmniej dwa podejścia do odpowiedzialności karnej. Z jednej strony klasyczną szkołę prawa karnego, która była oparta na odpowiedzialności racjonalnego człowieka za wyrządzone zło – podstawą odpowiedzialności był zarzut, że dana osoba zdecydowała się popełnić czyn zabroniony. Zwracano uwagę, że dziecko nie jest w pełni ukształtowanym człowiekiem, dlatego nie może ponosić odpowiedzialności karnej w takim samym zakresie jak dorosły. Dziecku nie można przypisać pełnej winy za popełniony czyn zabroniony, ale można mu wymierzyć łagodniejszą karę. Z drugiej strony, wraz z rozwojem nauki, w szczególności kryminologii, zaczęto zauważać, że źródłem przestępczości nie jest człowiek i jego zła wola, ale czynniki zewnętrzne, np. wpływ społeczny, nieprawidłowości rozwojowe. W związku z tym, skoro dziecko jest człowiekiem, który się dopiero rozwija, to można oddziaływać na proces wychowywania, aby kształtować jego prawidłowy rozwój psychiki lub środowiska, w którym dorasta, ale nie poprzez karanie.

Modele kryminologiczne

Jak wskazał Dominik Wzorek, około 20 lat temu wykształcił się kryminologiczny model opiekuńczy, nawiązujący do pozytywistycznej szkoły prawa karnego, który zakłada, że dziecko za popełniony czyn zabroniony nie należy karać, ale należy otoczyć opieką i udzielić mu wsparcia w procesie wychowywania. Czyn zabroniony postrzegany jest jako zachowanie epizodyczne z uwagi na burzliwy okres dojrzewania lub sygnał, że rozwija się proces demoralizacji dziecka jako efekt czynników środowiskowych. Kolebką modelu opiekuńczego były Stany Zjednoczone, które jednak, szczególnie ze względów politycznych, zupełnie od niego odeszły, podążając w stronę modelu jurydycznego. Do niedawna Polska była przykładem państwa, w którym funkcjonuje model opiekuńczy. Obowiązują w nim dwie kluczowe zasady – zasada indywidualizacji reakcji (środki orzekane przez sąd wobec dziecka muszą być w maksymalnym stopniu dostosowane do jego potrzeb, w tym m.in. wieku, płci, miejsca zamieszkania) i zasada kierowania się dobrem dziecka (a nie odpłatą za wyrządzony czyn zabroniony). W przypadku modelu opiekuńczego podkreśla się, że istotne jest określenie momentu rozwoju dziecka, od którego można kształtować jego proces wychowywania.

Model jurydyczny, nawiązujący do klasycznej szkoły prawa karnego, wiąże się z zasadą sprawiedliwościową, a jego celem jest odstraszenie i ukaranie dziecka. W jego przypadku granica odpowiedzialności karnej dziecka jest uplasowana dość nisko. Zakłada on pewną gradację, która sprowadza się do tego, że w wieku np. 10 lat dziecko może ponosić umniejszoną odpowiedzialność karną, a w wieku 17/18 lat – pełną odpowiedzialność karną.

Model kontroli kryminalnej, funkcjonujący obecnie w Rosji, zakłada nie tylko, że dziecko może ponosić odpowiedzialność karną na zasadach zbliżonych do dorosłych, ale jest również elementem wrogim społeczeństwu. Z tego względu każde wystąpienie przeciwko prawu powinno spotkać się z – najlepiej surową – reakcją państwa. Rolą państwa jest zabezpieczenie społeczeństwa przed groźnymi sprawcami przestępstw, w tym również dziećmi, dlatego wobec dzieci stosowane są bardzo restrykcyjne środki izolacyjne, np. umieszczenie w kolonii karnej. Są systemy, w których dziecku można wymierzyć karę śmierci, ponieważ wychodzi się z założenia, że skoro dziecko może popełnić dokładnie ten sam czyn zabroniony co dorosły, to może ponosić odpowiedzialność karną w takim samym zakresie.

Model uczestnictwa zakłada, że państwo stosuje się do zasady „minimum interwencji” oraz oferuje wsparcie rodzinie i stara się, aby cała rodzina uczestniczyła w procesie wychowywania dziecka. Zwraca się uwagę, że należy wycofać się z reakcji państwowej, ponieważ samo postępowanie sądowe czy dyscyplinarne może być na tyle stygmatyzujące, iż niekonieczne jest sięganie po środki wychowawcze ze strony państwa.

Natomiast model multiagencyjny zakłada, że współdziałać w procesie wychowywania dziecka mogą również mediatorzy, pracownicy socjalni, kuratorzy sądowi czy funkcjonariusze Policji. Chodzi o systemową interwencję, współpracę różnych podmiotów i instytucji na ścieżce administracyjnej, aby znaleźć odpowiedni sposób reakcji, przy jednoczesnym unikaniu postępowania sądowego oraz izolacji od społeczeństwa.

Czyn karalny lub demoralizacja

Uchwalona ponad 2 lata temu ustawa z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich posługuje się pojęciem demoralizacji. Dominik Wzorek tłumaczył, że postępowanie w sprawie nieletniego może być prowadzone w dwóch przypadkach – o czyn karalny (wobec osób, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat) i o demoralizację (wobec osób, które ukończyły 10 lat i nie są pełnoletnie). Czynem karalnym jest przestępstwo, przestępstwo skarbowe, wykroczenie i wykroczenie skarbowe. Postępowanie w sprawie o czyn karalny koresponduje z art. 10 § 1 k.k., który przewiduje, że odpowiedzialność na gruncie Kodeksu karnego może ponosić osoba, która dopuściła się czynu zabronionego po ukończeniu 17 lat. W prawie międzynarodowym dzieckiem jest osoba, która nie ukończyła 18 lat, dlatego polski system jest krytykowany jako represyjny. Natomiast pojęcie demoralizacji jest charakterystyczne dla modelu opiekuńczego.

Jak wskazał Dominik Wzorek, demoralizacja to przedpole czynu karalnego.

Za demoralizację uznaje się pewien stan lub proces, który może świadczyć o nieprawidłowościach w procesie wychowywania nieletniego. Przejawem demoralizacji jest popełnienie czynu zabronionego lub podejmowanie zachowań, które są nieadekwatne do wieku (podjęte przez pełnoletniego nie naruszałyby prawa). Zgodnie z art. 4 ust. 1 ww. ustawy: „Każdy, kto stwierdzi istnienie okoliczności świadczących o demoralizacji nieletniego, w szczególności dopuszczenie się czynu zabronionego, naruszanie zasad współżycia społecznego, uchylanie się od obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki, używanie alkoholu, środków odurzających, substancji psychotropowych, ich prekursorów, środków zastępczych lub nowych substancji psychoaktywnych, zwanych dalej «substancją psychoaktywną», uprawianie nierządu, ma społeczny obowiązek odpowiednio przeciwdziałać temu, a przede wszystkim zawiadomić o tym rodziców lub opiekuna nieletniego, szkołę, sąd rodzinny, Policję lub inny właściwy organ”.

Jurydyzacja procesu wychowania

Dominik Wzorek nawiązał do badań prowadzonych pod kierunkiem dr hab. Dagmary Woźniakowskiej-Fajst, prof. UW, w ramach konsorcjum Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk oraz Uniwersytetu Warszawskiego, poświęconych przestępczości i zachowaniom antyspołecznym nieletnich we współczesnej Polsce. Z badań ponad 1 000 akt sądowych dotyczących spraw nieletnich w 2019 r. wynikło, że oprócz typowych przejawów demoralizacji, np. wagarowania czy złych wyników w nauce, za zachowania wpisujące się w definicję demoralizacji sądy uznały: niekontrolowanie emocji, zajście w ciążę, podjęcie próby samobójczej, samookaleczenie się, głodzenie się czy zażycie dużej ilości środków przeciwbólowych. Według Dominika Wzorka, choć takie zachowania mogą świadczyć o problemach nieletniego, to nie powinny być wpisywane w sentencję orzeczenia sądu rodzinnego jako przyczyna interwencji publicznej. Postępowania w sprawach nieletnich realizują model opiekuńczy, ale prowadzą jednocześnie do stygmatyzacji.

W opinii Dominika Wzorka wątpliwe jest, czy tego typu, szeroko zakrojona definicja demoralizacji spełnia wymogi konstytucyjne, biorąc pod uwagę jakie zachowania w praktyce są uznawane za wpisujące się w tę definicję. W Polsce to sąd jest gospodarzem postępowania w sprawie nieletniego, dlatego uznanie przez funkcjonariusza Policji, że dane zachowanie nie stanowi przejawu demoralizacji, nie zmienia faktu, iż sprawa musi zostać skierowana do sądu. To sąd podejmuje decyzję, czy wszcząć postępowanie, a następnie – ewentualnie – czy orzec wobec nieletniego środek wychowawczy, leczniczy lub poprawczy.

Jak tłumaczył Dominik Wzorek, pojęcie demoralizacji jest silnie krytykowane w perspektywie międzynarodowej.

Może być bowiem potencjalnie wykorzystane, ze względu na jego niedookreślony charakter, do dość intensywnej ingerencji w życie nieletniego, która nie byłaby potrzebna. Zachowania świadczące o demoralizacji są wymienione jedynie przykładowo, dlatego to od wyczucia i doświadczenia sędziego zależy, czy uzna potrzebę ingerencji w życie nieletniego. Pojęcie demoralizacji ma również charakter stygmatyzujący, ponieważ samo przypisanie sprawcy popełnienia czynu karalnego jest bardziej neutralne niż przypisanie sprawcy popełnienia czynu karalnego z zaznaczeniem, że świadczy to o demoralizacji.

Dominik Wzorek, w nawiązaniu do danych statystycznych, wskazał, że głównym przedmiotem postępowań w sprawach nieletnich były czyny karalne, jednak od 2014/2015 r. tendencja jest dokładnie odwrotna, ponieważ więcej jest postępowań w sprawach o demoralizację. Według niego może być to związane z dwoma kwestiami: 1. mniejszą liczbą nieletnich, 2. większym wyczuleniem szkół na negatywne zachowania nieletnich (które, jak wynikło z badań, są podstawowym źródłem informacji w tym zakresie). Szkoła składa do sądu dokument, który nazywany jest „prośbą o wgląd w sytuację nieletniego”, aby w efekcie przerzucić odpowiedzialność na sąd. W opinii Dominika Wzorka jest to przejaw „jurydyzacji procesu wychowania” – szkoła powinna reagować środkami, którymi dysponuje, szczególnie w mniej poważnych sprawach (np. wagarowania, osiągania złych wyników w nauce, niekulturalnego odnoszenia się do nauczycieli), zamiast kierować ją do sądu. Pamiętać należy, że jednym z najczęściej stosowanych środków wychowawczych wobec nieletnich jest upomnienie, a w opinii Dominika Wzorka nie jest to środek adekwatny, ponieważ wydaje się, iż szkoła dysponuje lepszymi środkami, które mogą oddziaływać na zachowania nieletnich.

Dominik Wzorek wskazał, że nieletni najczęściej popełniają czyny karalne przeciwko mieniu.

Z danych statystycznych wynika, że około 75% nieletnich w 2000 r. odpowiadało za czyny przeciwko mieniu (przede wszystkim drobne kradzieże) – obecnie jest to niespełna 50% nieletnich. Głównie kradną dziewczynki, natomiast chłopcy stosują przemoc. Jak podkreślił Dominik Wzorek, przypadki stosowania tzw. przemocy rówieśniczej w szkole nie są tak częste, przeciwnie do obrazu kreowanego przez media. Na drugim miejscu najczęściej popełnianych czynów karalnych są te przeciwko życiu i zdrowiu, stanowią one około 25% wszystkich przypadków. W ostatnich latach częściej są popełniane czyny karalne przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, a także polegające na tzw. cyberprzemocy. W kontekście tzw. cyberprzemocy Dominik Wzorek tłumaczył, że następuje migracja zachowań przemocowych – przemocy fizycznej do przemocy w Internecie. Są to jednak zachowania trudne do zbadania, dlatego w ich zakresie mówi się o dużej ciemnej liczbie – nie są uwzględnione w danych statystycznych z uwagi na ich niezgłoszenie, nieujawnienie. Ponadto czyny karalne dotyczą posiadania narkotyków czy udzielania substancji psychoaktywnych.

Badania karier przestępczych nieletnich sprawców, wobec których około 2000 r. były prowadzone postępowania przed sądami rodzinnymi, dowiodły, że tylko niewielka grupa osób powracała do przestępczości, a ponadto wciąż nie były to poważne czyny zabronione. Niełatwo znaleźć odpowiedź, jak postępować z takimi osobami, ponieważ żyją one „od wyroku do wyroku” i przystosowały się do funkcjonowania w warunkach izolacji. Mimo tego, że ponad 50% wskazanych osób, w ciągu około 15 lat badań, miała styczność z wymiarem sprawiedliwości, to przeważająca większość z nich dopuściła się tylko jednego przestępstwa w dorosłości. Każde społeczeństwo zmaga się z osobami uciążliwymi dla systemu, łamiącymi obowiązujące reguły i w opinii Dominika Wzorka nie ma rozwiązania tego problemu.

30 lat więzienia zamiast wychowywania

Ustawodawca w art. 10 § 2a k.k. od 1 października 2023 r. przewidział możliwość ponoszenia odpowiedzialności karnej przez nieletniego w wieku 14 lat. Do tego momentu zasadą, w nawiązaniu do art. 10 § 1 k.k., był wiek 17 lat, a wyjątkowo, w nawiązaniu do art. 10 § 2 k.k. – 15 lat. Nieletni w wieku 14 lat może odpowiadać za przestępstwo zabójstwa z art. 148 § 2 lub 3 k.k., tj. tzw. zabójstwo kwalifikowane i może być mu wymierzona kara nawet 30 lat pozbawienia wolności. Według Dominika Wzorka ustawodawca powinien odpowiadać na istotne i naprawdę istniejące problemy, a problem odpowiedzialności karnej nieletnich, której dotyczy art. 10 § 2 i 2a k.k. jest wyimaginowany. Podkreślił, że wskazane przepisy Kodeksu karnego dotyczące popełnienia poważnych przestępstw są stosowane niezwykle rzadko.

Z danych statystycznych za 2019 r. wynika, że około 180 nieletnich sprawców zostało skazanych za przestępstwo przy zastosowaniu art. 10 § 2 k.k., jednak w trakcie badań z udziałem Dominika Wzorka okazało się, iż dane te są prawie dwudziestokrotnie przeszacowane (z uwagi na błąd systemowy związany z gromadzeniem danych statystycznych). W rzeczywistości w 2019 r. zostało skazanych około 8/10 nieletnich sprawców przestępstw przy zastosowaniu art. 10 § 2 k.k.

W związku z tym Dominik Wzorek wskazał, że głosy o surowym karaniu nieletnich, wyrażane przez media i polityków, są przejawem populizmu penalnego.

Ponoszenie odpowiedzialności karnej przez nieletnich powinno być marginalne i jak najrzadziej stosowane. Finalnie to sąd decyduje, w jakim trybie rozpozna daną sprawę – czy konieczne jest poniesienie przez nieletniego odpowiedzialności karnej na gruncie Kodeksu karnego, czy wystarczające będzie postępowanie w sprawie o demoralizację lub czyn karalny na gruncie ustawy z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Zdaniem Dominika Wzorka art. 10 § 2a k.k. powinien zostać uchylony, ponieważ jest zupełnie niepotrzebny, a mimo tego, że może nie znajdować zastosowania w praktyce (jako tzw. przepis pusty), to jego obowiązywanie rodzi niebezpieczeństwo nadużyć. Według niego, jeżeli dany nieletni nie poniósłby odpowiedzialności karnej, tylko zostałby orzeczony wobec niego najsurowszy środek przewidziany przez ww. ustawę, czyli środek poprawczy polegający na umieszczeniu w zakładzie poprawczym, to byłaby to adekwatna reakcja.

Polityka karna w Polsce

Dominik Wzorek w swoim artykule analizuje politykę karną w Polsce w latach 2008–2020 (D. Wzorek, Polityka karna w Polsce w latach 2008–2020. Ucieczka od racjonalności?, „Państwo i Prawo” 2024, nr 4, s. 53–80). W jego opinii uchwalane w ostatnich latach duże nowelizacje Kodeksu karnego to doraźne odpowiedzi na potrzeby polityczne i potrzebę odpłaty wobec sprawców przestępstw. Według Dominika Wzorka to emocjonalne, a nie racjonalne podejście do systemu prawa karnego. Pojawia się pytanie, czy prawo karne powinno odpowiadać potrzebom społeczeństwa w zakresie surowego karania sprawców przestępstw, czy ustawodawca powinien je kształtować niejako na przekór, w oparciu o naukę i pod wpływem ekspertów. Powołanie Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego to krok w tę stronę, aby odwrócić tendencje populistyczne.

Dominik Wzorek podkreślił, że kształtowanie polityki karnej wobec nieletnich wymaga spojrzenia na cały system prawny, ponieważ jest ona powiązana z prawem rodzinnym i opiekuńczym.

W Polsce generalnym problemem jest zwiększanie represyjności prawa karnego i stosowania kar wobec nieletnich, podczas gdy celem powinno być intensyfikowanie wysiłków wychowawczych. Jeden z widzów wskazał, że z badań dr. hab. Pawła Ostaszewskiego wynika, iż Polacy są najbardziej punitywni w porównaniu z obywatelami państw regionu Polski – Słowakami, Czechami czy Austriakami. Część społeczeństwa opowiada się za karami dożywotniego pozbawienia wolności – według Dominika Wzorka wizyta w zakładzie karnym lub areszcie śledczym może całkowicie zmienić taki pogląd. Z tego względu konieczne jest kształtowanie świadomości społecznej w zakresie uciążliwości odbywania kary pozbawienia wolności czy umieszczenia w zakładzie poprawczym.

Jak przekonywał Dominik Wzorek, dzieci na ogół dopuszczają się mniej poważnych czynów zabronionych. Dzieci mogą popełniać poważne czyny zabronione, jednak powinny być traktowane w sposób odmienny od dorosłych, ponieważ są to osoby w trakcie rozwoju. Ponadto należy pamiętać, że w przypadku pociągania dzieci do odpowiedzialności karnej reakcja na popełniony czyn zabroniony powinna być natychmiastowa, aby wdrożyć działania wychowawcze. Z tego względu, jeżeli dany czyn zabroniony zostaje ujawniony po wielu latach, gdy dana osoba jest już dorosła, to stopień jej zawinienia wydaje się być umniejszony. Zdaniem Dominika Wzorka brak jest podstaw, aby taką osobę karać lub wdrażać wobec niej jakiekolwiek inne środki. Wychowywanie i kształtowanie odpowiedniego środowiska – w przeciwieństwie do więzienia – to dwa kluczowe elementy wspierające rozwój dzieci, które mogą znacząco wpłynąć na ich przyszłe zachowania.

#ŁĄCZYNASKARNE

Przestępczość dzieci Jak karać przedszkolaka? Wychowywać czy więzić? – 9 grudnia 2024 r., gość: Dominik Wzorek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Przestępczość dzieci Jak karać przedszkolaka? Wychowywać czy więzić? – ŁĄCZY NAS KARNE z Dominikiem Wzorkiem pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gośćmi programu 2 grudnia 2024 r. byli: dr hab. Anna Demenko, prof. UAM – profesor w Zakładzie Prawa Karnego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, adwokat, autorka monografii o przestępstwach popełnianych przez wypowiedź, oraz Mikołaj Słomka – absolwent Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor artykułu o mediach społecznościowych jako miejscu publicznym.

W prawie karnym wiele zależy od miejsca popełnienia czynu zabronionego. Zgodnie z art. 6 § 2 k.k. miejsce popełnienia czynu zabronionego to miejsce, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany, albo gdzie skutek stanowiący znamię czynu zabronionego nastąpił lub według zamiaru sprawcy miał nastąpić. Problematyczne jest jednak ustalenie miejsca zniesławienia lub znieważenia przez Internet – czy jest to miejsce, w którym przebywa sprawca, czy miejsce, w którym przebywa pokrzywdzony. Ma to szczególne znaczenie w sytuacji, gdy wskazane osoby przebywają w różnych państwach i konieczne jest rozstrzygnięcie, któremu reżimowi prawa karnego podlega sprawca.

Internet – miejsce czy narzędzie?

Przestępstwa popełniane przez wypowiedź Anna Demenko omawia w swojej monografii (A. Demenko, Przestępstwa popełniane przez wypowiedź, Warszawa 2021). Według Anny Demenko należy zwrócić uwagę na to, jaki efekt wywołuje dana wypowiedź. Tłumaczyła, że przyjęcie, iż miejscem zniesławienia lub znieważenia przez Internet jest miejsce, w którym przebywa pokrzywdzony, nie jest dobrym rozwiązaniem, ponieważ w konsekwencji przypisuje się sprawcy obowiązywanie danego prawa karnego. Anna Demenko wskazała, że być może rozwiązaniem byłoby porzucenie zasady terytorialności (miejsca fizycznego) i sięgnięcie do korzeni obowiązywania prawa karnego jako prawa, które obowiązywało w określonej społeczności. Niezależnie od tego, gdzie przebywa dana osoba, istotna byłaby społeczność, w której funkcjonuje i która ją kształtuje oraz na którą dana osoba wpływa swoim zachowaniem. Nie musiałoby być to jednak społeczeństwo sprawcy. Szczególnie, że tworzą się różnego rodzaju społeczności, które mają charakter ponadterytorialny, ale także międzynarodowy. W opinii Anny Demenko trzymanie się zasady terytorialności w kontekście Internetu zawsze będzie prowadziło do efektów, które nie są do końca właściwe. Podkreśliła jednak, że prawo karne ma charakter narodowy i tylko państwo może stosować ius puniendi.

Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki wskazał, że Internet wiele zmienił, ponieważ z istoty jest eksterytorialny. Przepisy Kodeksu karnego nie zmieniły swojego brzmienia, a zaczęły obejmować zupełnie inną rzeczywistość pozanormatywną. Anna Demenko zastanawiała się, czy nie należałoby zlikwidować prawa karnego dla Internetu. Nie każde negatywnie oceniane zachowanie musi być objęte prawem karnym, aby skutecznie na nie oddziaływać – zachowania w Internecie mogłyby być regulowane za pomocą innych gałęzi prawa, np. sankcji administracyjnych.

Internet w doktrynie prawa karnego przedstawia się z dwóch punktów widzenia – z jednej strony jako miejsce popełnienia czynu zabronionego, a z drugiej strony jako narzędzie, za pomocą którego można popełnić czyn zabroniony.

Anna Demenko uważa, że Internet należy traktować równorzędnie z miejscem publicznym.

Zasadą są przestrzenie wspólne, a wyjątkiem grupy prywatne, zamknięte, które zasadniczo nie mogą stanowić miejsca publicznego. Definicję miejsca popełnienia czynu zabronionego z art. 6 § 2 k.k. należy rozumieć funkcjonalnie. Internet nie jest miejscem w rozumieniu fizykalnym jako fragment ziemi, ale jest przestrzenią, w której można podejmować różne zachowania. Nazewnictwo specjalistyczne w zakresie informatyki obejmuje sformułowania takie jak architektura stron czy architektura wnętrza internetowego, choć nie są to rzeczy namacalne.

Specyfika Internetu powoduje, że efekty niektórych zachowań mogą się utrzymywać przez długi czas, np. zamieszczenie posta w mediach społecznościowych, w przeciwieństwie do wypowiedzi bezpośredniej do drugiej osoby, która trwa kilka sekund. To może wpływać na ocenę karygodności danego czynu zabronionego, mimo tego, że treść wypowiedzi w obu przypadkach może być identyczna. W opinii Anny Demenko utrzymywanie danej wypowiedzi w Internecie jest bardziej karygodne, jednak do każdej sytuacji należy podchodzić indywidualnie i analizować, dlaczego dana wypowiedź jest cały czas utrzymywana, czy nadawca ma do niej dostęp, czy ma możliwość jej usunięcia. Anna Demenko wyjaśniła, że z tego powodu egzekwowanie odpowiedzialności cywilnej może być w takich przypadkach bardziej efektywne dla pokrzywdzonego, ponieważ sąd cywilny może zobowiązać do usunięcia danej treści (udzielając zabezpieczenia nawet w toku postępowania cywilnego) czy publicznego przeproszenia pokrzywdzonego. Instrumenty prawa karnego nie do końca są dopasowane do trwałości zachowań popełnianych w Internecie.

Działanie publiczne a działanie w miejscu publicznym

Mikołaj Słomka tłumaczył, że zgodnie z definicją wypracowaną przez doktrynę i orzecznictwo miejsce publiczne to miejsce ogólnodostępne. Ogólnodostępność rozumiana jest jako cecha przestrzeni, w której każdy może przebywać i która ma charakter inkluzywny. Nie jest ona zarezerwowana tylko i wyłącznie dla ograniczonego kręgu osób, nie ma charakteru ekskluzywnego. Może być jednak ograniczona ze względu na organizację dostępu do danej przestrzeni. Przykładowo miejscem publicznym, ogólnodostępnym jest sala kinowa czy teatralna, mimo tego, że dostęp do takiego miejsca jest limitowany. Fakt znalezienia się w sali kinowej czy teatralnej ma charakter inkluzywny, wymaga jedynie, choć nie zawsze, zakupienia biletu.

Mikołaj Małecki zapytał, czy spożywanie alkoholu siedząc na koronie wysokiego drzewa jest spożywaniem alkoholu w miejscu publicznym. Mikołaj Słomka odpowiedział, że teoretycznie właściwości fizyczne danej osoby mogą powodować, iż korona drzewa nie jest miejscem ogólnodostępnym, publicznym, jednak według niego, biorąc pod uwagę wykładnię funkcjonalną, jest to naturalne przedłużenie miejsca publicznego. Trudność dostępu do danego miejsca nie musi przesądzać, że nie jest to miejsce ogólnodostępne, publiczne, np. klatka schodowa w bloku mieszkalnym.

Mikołaj Słomka tłumaczył, że czym innym jest działanie publiczne, a czym innym działanie w miejscu publicznym. Są bowiem takie działania publiczne, które nie będą działaniami w miejscu publicznym, np. na balkonie swojego mieszkania.

Nie każde działanie publiczne ma zatem miejsce w miejscu publicznym.

I są takie działania w miejscu publicznym, które nie będą działaniami publicznymi, np. na rynku małej miejscowości nocą. Mikołaj Małecki dodał, że wówczas sprawca jest jedynym świadkiem swojego czynu.

Mikołaj Słomka w swoim artykule (M. Słomka, Media społecznościowe jako miejsce publiczne, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2019, nr 2, s. 75–92) odnosi się do postanowienia Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2018 r. (sygn. IV KK 296/17), który uznał, że Internet może być postrzegany jako miejsce publiczne. Sprawa dotyczyła wykroczenia z art. 141 k.w. („Kto w miejscu publicznym umieszcza nieprzyzwoite ogłoszenie, napis lub rysunek albo używa słów nieprzyzwoitych, podlega karze ograniczenia wolności, grzywny do 1500 złotych albo karze nagany”), a dokładniej umieszczenia na stronie internetowej nieprzyzwoitej naklejki. Zdaniem Mikołaja Słomki ratio legis art. 141 k.w. wiąże się z tym, że w społeczeństwie ustalony jest pewien kanon zachowań, które są pożądane w miejscu publicznym, a które ustawodawca chciał objąć ochroną. Aktywność człowieka w Internecie podlega temu samemu kanonowi zachowań, dlatego Internet jest miejscem publicznym.

Z powyższą kwestią powiązane jest pytanie, czy dopuszczenie się nieobyczajnego wybryku w zamkniętym samochodzie zaparkowanym przy ulicy stanowi wykroczenie. Warunkiem odpowiedzi na to pytanie jest rozstrzygnięcie, czy sprawca dopuszcza się takiego zachowania publicznie, ponieważ zgodnie z art. 140 k.w.: „Kto publicznie dopuszcza się nieobyczajnego wybryku, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 1500 złotych albo karze nagany”. Mikołaj Słomka wskazał, że jeżeli ktoś jest w stanie przez szybę samochodu dostrzec: nieobyczajny wybryk – jest to działanie publiczne, nieprzyzwoity napis – jest to działanie w miejscu publicznym.

Internet jako miejsce publiczne

W kontekście przedstawianych w doktrynie prawa karnego dwóch punktów widzenia na Internet – z jednej strony jako miejsca popełnienia czynu zabronionego, a z drugiej strony jako narzędzia, za pomocą którego można popełnić czyn zabroniony, należy zwrócić uwagę na jedną kwestię. Mikołaj Słomka zauważył, że postrzeganie Internetu jako narzędzia, a nie miejsca, ponieważ jest to połączenie pomiędzy różnego rodzaju maszynami, sposób wymiany danych, można przez analogię przełożyć na postrzeganie miejsca – miejsce nie jest miejscem, ponieważ składa się z atomów (np. chodnik składa się z bruku, ulica składa się z asfaltu, drzewo składa się z komórek itd.). Jak dodał Mikołaj Małecki, w konsekwencji można byłoby przykładowo uznać, że chodnik nie jest miejscem, tylko narzędziem do poruszania się, a taka interpretacja prowadzi do absurdu.

Dopuszczenie się przez sprawcę zniesławienia lub znieważenia za pomocą środków masowego komunikowania (np. w Internecie) Kodeks karny traktuje jako kwalifikowany typ czynu zabronionego (art. 212 § 2 k.k. i art. 216 § 2 k.k.). Ustawodawca zakłada, że jest to sposób działania bardziej karygodny w stosunku do typu podstawowego (art. 212 § 1 k.k. i art. 216 § 1 k.k.) i dopuszczenia się zniesławienia lub znieważenia analogowo. Perspektywa uchwalenia Kodeksu karnego w 1997 r. wywołuje pytanie, czy obecnie konstrukcja przepisów nie powinna zostać odwrócona z uwagi na większą łatwość zniesławienia lub znieważenia w Internecie niż analogowo. Zastanawiające jest, czy typem podstawowym (zasadą) nie powinno być dopuszczenie się zniesławienia lub znieważenia publicznie, za pomocą środków masowego komunikowania, a typem uprzywilejowanym (wyjątkiem od zasady) – dopuszczenie się zniesławienia lub znieważenia analogowo. Obecne brzmienie Kodeksu karnego sugeruje, że wyjątkiem od zasady jest zniesławienie lub znieważenie w Internecie. Mikołaj Słomka uważa, że analogowe zniesławienie lub znieważenie jest nieco bardziej perfidne, najczęściej dotyczy znajomej osoby, a z uwagi na to, iż dzieje się w konkretnym momencie, jest mniej trwałe (słowa są ulotne, zasadniczo jedynie świadek może je potwierdzić), w przeciwieństwie do zachowań popełnianych w Internecie (których efekty mogą przetrwać lata).

W kontekście ogólnego twierdzenia, że Internet jest miejscem publicznym należy zastrzec, iż w niektórych przypadkach z uwagi na ustawienia prywatności, czyli określenia grona odbiorców danej treści, Internet nie jest miejscem publicznym. Mikołaj Słomka tłumaczył, że są takie miejsca w Internecie, które są zarezerwowane tylko i wyłącznie dla osób z jakiejś grupy zawodowej lub osób zainteresowanych jakąś dziedziną, np. różnego rodzaju fora dla wąskiego grona odbiorców, do których dostęp możliwy jest tylko po wpisaniu hasła, zarejestrowaniu się czy udzieleniu prawidłowych odpowiedzi na tzw. pytania wstępne.

Jak podkreślił Mikołaj Słomka, nie zawsze to, co znajduje się w Internecie, znajduje się w miejscu publicznym.

W takich przypadkach, w nawiązaniu do problemu ogólnodostępności i limitacji dostępu ze względu na kwestie organizacyjne, konieczne jest dostrzeżenie ekskluzywnego charakteru takiej przestrzeni. Nazwa rodzaju grupy (np. „grupa prywatna”) w mediach społecznościowych nie przesądza o ekskluzywności danego miejsca, jeżeli faktyczny dostęp do niej wymaga jedynie złożenia prośby o dołączenie lub udzielenia jakichkolwiek odpowiedzi na tzw. pytania wstępne – może to być miejsce publiczne. Ogólnodostępność danej przestrzeni wymaga oceny w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego.

Internet wymusił zmianę postrzegania miejsca popełnienia czynu zabronionego. Przestępstwo popełnione przez wypowiedź może wywoływać efekty w wielu miejscach na świecie, mimo tego, że zachowanie sprawcy jest jednochwilowe i podjęte w jednym miejscu. Rozprzestrzenianie się zachowania sprawcy może przy tym oznaczać, że nie różni się ono w zakresie społecznej szkodliwości od zachowania podejmowanego w „fizycznym” miejscu publicznym. Funkcjonalne podejście do prawa karnego jest zatem niezbędne, aby w równy i adekwatny sposób reagować na analogowe oraz internetowe zachowania obywateli.

#ŁĄCZYNASKARNE

Miejsce publiczne Czasoprzestrzeń przestępstwa Czy Internet to miejsce? – 2 grudnia 2024 r., goście: dr hab. Anna Demenko, prof. UAM i Mikołaj Słomka

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Miejsce publiczne Czasoprzestrzeń przestępstwa Czy Internet to miejsce? – ŁĄCZY NAS KARNE z dr hab. Anną Demenko, prof. UAM i Mikołajem Słomką pochodzi z serwisu Karne24.com.