Propozycja rządu Meloni została już przyjęta przez obie izby parlamentu Republiki Włoskiej, jednak ze względu na nieuzyskanie w nich większości dwóch trzecich głosów, projekt zmiany konstytucji wymaga zatwierdzenia przez obywateli w ogólnokrajowym referendum.  

Bezpiecznik demokracji

Unikalna konstrukcja włoskiego wymiaru sprawiedliwości, zakładająca połączenie sędziów i prokuratorów w jeden samorząd, w założeniu miała stanowić bezpiecznik przed instrumentalnym traktowaniem procesu karnego i instytucji oskarżyciela publicznego przez władzę wykonawczą.

Pierwotnie zjednoczone Królestwo Włoch zapewniało w Dekrecie Królewskim z dnia 6 grudnia 1865 roku, kształtującym ustrój wymiaru sprawiedliwości, gwarancję niezależności jedynie sędziom. Jednocześnie obowiązek ochrony interesów państwa oraz funkcję oskarżyciela publicznego powierzono prokuraturze, którą ukształtowano jako strukturę hierarchiczną i scentralizowaną, pozostającą pod bezpośrednim nadzorem Ministerstwa Sprawiedliwości. Ta strukturalna zależność od władzy wykonawczej (a przez to podległość interesowi politycznemu), w połączeniu z szerokim zakresem przyznanych kompetencji, sprzyjała w okresie włoskiego faszyzmu wykorzystywaniu prokuratury jako istotnego elementu systemu represji w autorytarnym państwie. Ten efekt wzmocniło dodatkowo przyjęcie przez reżim,  Dekretem Królewskim z dnia 19 października 1930 roku, inkwizycyjnego modelu procesu karnego z ugruntowaną dominacją oskarżyciela publicznego nad innymi stronami postępowania.

Doświadczenie to skłoniło włoską Konstytuantę, wyłonioną po upadku monarchii, do objęcia prokuratury konstytucyjnymi gwarancjami niezależności. Uchwalona 22 grudnia 1947 r. nowa Konstytucja połączyła sędziów i prokuratorów w jedną grupę – magistraturę włoską (magistratura italiana) – gwarantując równocześnie jej autonomię, niezawisłość i niezależność od innych władz. Organem stojącym na straży tych gwarancji stała się Najwyższa Rada Sądownictwa, złożona z członków stałych (Prezydenta Republiki Włoskiej jako przewodniczącego, Pierwszego Prezesa Sądu Kasacyjnego oraz Prokuratora Generalnego przy Sądzie Kasacyjnym) oraz członków wybieranych na czteroletnią, jednorazową kadencję. Spośród tej ostatniej grupy dwie trzecie przedstawicieli było wybieranych przez ogół członków magistratury (togati), a jedną trzecią przedstawicieli wybierały obie izby parlamentu obradujące wspólnie, w głosowaniu tajnym, większością trzech piątych głosów, spośród grona profesorów zwyczajnych nauk prawnych oraz prawników legitymujących się co najmniej piętnastoletnim stażem zawodowym (laici).

Najwyższej Radzie Sądownictwa powierzono ponadto m.in. kompetencje w zakresie nominowania, spośród kandydatów wyłonionych w drodze konkursu, sędziów i prokuratorów (powoływanie następuje po podpisaniu nominacji przez Prezydenta), wykonywania jurysdykcji dyscyplinarnej wobec członków magistratury (orzeczenia dyscyplinarne wydaje Sekcja Dyscyplinarna będąca częścią Najwyższej Rady Sądownictwa), a także decydowania o nominacjach, delegacjach, przydziale funkcji i awansach sędziów oraz prokuratorów. Konsekwencją połączenia sędziów i prokuratorów w ramach magistratury była możliwość relatywnie swobodnego przechodzenia pomiędzy obiema funkcjami, zniesiona de facto dopiero w 2022 roku prawem z dnia 17 czerwca 2022, limitującym mobilność do jednego przejścia pomiędzy oboma zawodami w toku kariery zawodowej.

Gwarancje zagrażające niezawisłości?

Jak wspomniano, proponowana zmiana Konstytucji Republiki Włoskiej zakłada rozdzielenie Najwyższej Rady Sądownictwa na dwa organy właściwe odpowiednio dla sędziów i prokuratorów oraz definitywne zniesienie możliwości przechodzenia pomiędzy tymi urzędami. Oba nowo utworzone organy mają nadal pozostawać pod przewodnictwem Prezydenta Republiki Włoskiej, jednak ich członkowie wybieralni mają być wyłaniani w drodze losowania. Nowelizacja utrzymuje w obu Radach podział na członków laici i togati, przy czym ci pierwsi mają być powoływani w wyniku losowania z listy sporządzonej wspólnie przez obie izby parlamentu włoskiego w drodze głosowania, spośród profesorów zwyczajnych nauk prawnych oraz prawników posiadających co najmniej piętnastoletnie doświadczenie zawodowe. Członkowie togati mają natomiast być wyłaniani w drodze losowania spośród wszystkich sędziów (dla Rady Sądownictwa) i prokuratorów (dla Rady Prokuratury).

Zwolennicy zmiany argumentują, że funkcjonowanie magistratury w obecnym kształcie doprowadziło do wytworzenia się specyficznej solidarności korporacyjnej pomiędzy sędziami i prokuratorami, którym państwo powierza diametralnie odmienne role w postępowaniu karnym. Uzależnienie decyzji dotyczących awansów czy przydziału funkcji od Rady tworzonej wspólnie przez przedstawicieli obu tych grup, jak również możliwość swobodnego przechodzenia pomiędzy oboma zawodami, ma prowadzić do potencjalnego ograniczenia niezawisłości, premiując swoisty koniunkturalizm ponad dobro wymiaru sprawiedliwości. Dodatkowo wyłanianie członków Najwyższej Rady Sądownictwa w drodze wyborów miało, zdaniem zwolenników reformy, na przestrzeni dekad doprowadzić do powstania nieformalnych frakcji i koterii, lobbujących za powoływaniem określonych osób do Rady według kryterium realizowania reprezentowanych przez nie interesów. Reforma przedstawiana jest jako środek do definitywnego zakończenia tej praktyki, mający według argumentacji jej zwolenników – zapewnić pełną niezawisłość członków nowo utworzonych organów od quasi-politycznych powiązań oraz grup interesów funkcjonujących wewnątrz środowisk sędziowskich i prokuratorskich. Głosy przemawiające za reformą podnoszą również, że rozdzielenie magistratury jest zbieżne z modelami przyjętymi powszechnie w państwach Europy Zachodniej oraz stanowi krok w kierunku „unowocześnienia państwa i wymiaru sprawiedliwości” poprzez wzmocnienie kontradyktoryjnego charakteru włoskiego postępowania karnego i przywrócenie zaufania obywateli do bezstronności sędziów w relacjach z prokuraturą.

Krytycy reformy podkreślają, że połączenie sędziów i prokuratorów w ramach magistratury oraz konstytucyjne zrównanie ochrony obu tych urzędów pod auspicjami Najwyższej Rady Sądownictwa stanowiło w zamyśle twórców Konstytucji istotną gwarancję przed ponownym upolitycznieniem prokuratury. Naruszenie tego rozwiązania może natomiast, ich zdaniem, zachęcić władzę wykonawczą do poszukiwania sposobów zwiększenia kontroli nad tym szczególnym, z perspektywy włoskiego systemu prawnego, urzędem. Szczególne wątpliwości budzi w tym kontekście niejasność dotycząca sposobu wyboru członków nowo planowanych Najwyższych Rad. Projekt zmian konstytucyjnych pozostawia bowiem wiele kwestii do doprecyzowania na poziomie ustawowym, w tym m.in. sposób przeprowadzenia losowania wybieralnych członków Rad oraz szczegółowe zasady funkcjonowania samego mechanizmu losowania.

Sama idea wyłaniania członków poprzez losowanie krytykowana jest ze względu na wysokie ryzyko wyboru do nowych organów osób, które mogą nie posiadać odpowiednich kompetencji, doświadczenia, motywacji czy predyspozycji do zasiadania w nich oraz sprawnego wykonywania powierzonych obowiązków. Rozwiązanie takie może w konsekwencji prowadzić do istotnego osłabienia funkcjonowania proponowanych organów na poziomie personalnym. Nie można również pomijać faktu, że nawet jeśli nowy system rzeczywiście doprowadzi do zerwania z potencjalnym ryzykiem quasi-politycznych wpływów na obsadę organów ze strony nieformalnych organizacji funkcjonujących w ramach magistratury, to wybór członków laici nadal pozostanie przestrzenią dla wpływów stricte politycznych. Listy osób, spośród których następować będzie losowanie na miejsca obsadzane przez parlament, mają bowiem być sporządzane przez polityków zasiadających w obu izbach parlamentu.

Dodatkowo krytycy zarzucają rządowi Giorgii Meloni zastosowanie zabiegu politycznego w przygotowanym projekcie zmian konstytucyjnych. Wskazują oni, że samo całkowite zniesienie możliwości zmiany ścieżki kariery zawodowej pomiędzy sądownictwem a prokuraturą, zgodnie z orzecznictwem włoskiego Trybunału Konstytucyjnego, nie wymaga zmiany konstytucji i mogłoby zostać wprowadzone na poziomie ustawowym. Co więcej, zjawisko to, w następstwie reformy z 2022 r., ma obecnie charakter marginalny. W związku z tym pojawiają się zarzuty, że ten element proponowanych zmian pełni funkcję politycznej przykrywki dla pozostałych, bardziej kontrowersyjnych reform. Ma on stanowić łatwy do komunikowania temat, sprzyjający pogłębianiu polaryzacji politycznej oraz mobilizacji wyborców do udziału w głosowaniu.

Jeśli nie wiadomo o co chodzi – chodzi o dyscyplinowanie

W dyskusji dotyczącej rozdzielenia magistratury łatwo można przeoczyć trzeci, być może najistotniejszy, aspekt proponowanych zmian. Chodzi oczywiście o pozbawienie Najwyższej Rady Sądownictwa właściwości w zakresie spraw dyscyplinarnych sędziów i prokuratorów oraz przekazanie tych kompetencji proponowanemu Wysokiemu Sądowi Dyscyplinarnemu. Nowo utworzony sąd ma składać się z piętnastu członków. Prawo wyboru trzech z nich ma przysługiwać Prezydentowi Republiki – spośród profesorów zwyczajnych nauk prawnych lub prawników posiadających co najmniej dwudziestoletni staż zawodowy. Kolejnych trzech członków ma być wybieranych w drodze losowania z listy sporządzonej przez połączone izby włoskiego parlamentu, spośród osób legitymujących się takimi samymi kwalifikacjami jak kandydaci wskazywani przez Prezydenta. Następnych sześciu członków ma być wyłanianych w drodze losowania spośród sędziów, a trzech spośród prokuratorów, przy czym losowanie obejmować ma wyłącznie osoby z co najmniej dwudziestoletnim stażem zawodowym, które w toku kariery pełniły funkcje na poziomie Najwyższego Sądu Kasacyjnego.

Choć proponowane przepisy dotyczące składu Wysokiego Sądu Dyscyplinarnego zachowują przewagę członków togati nad laici, nie gwarantują jednocześnie utrzymania tej proporcji w poszczególnych składach orzekających powoływanych do rozpoznania spraw dyscyplinarnych. W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której o odpowiedzialności dyscyplinarnej magistratów będą rozstrzygały składy zdominowane przez członków wyłonionych przez parlament. Ryzyko to potęguje niejasny sposób tworzenia listy kandydatów do losowania na stanowiska laici przez połączone izby parlamentu – kwestia ta została bowiem pozostawiona do doprecyzowania w ustawodawstwie zwykłym. Dodatkowe wątpliwości budzi również ograniczenie możliwości zaskarżania orzeczeń Wysokiego Sądu Dyscyplinarnego. W przeciwieństwie do obecnego modelu, w którym od orzeczeń Sekcji Dyscyplinarnej Najwyższej Rady Sądownictwa przysługuje odwołanie do Sądu Kasacyjnego obradującego w składzie połączonych izb, projekt przewiduje jedynie możliwość wniesienia środka odwoławczego do innego składu tego samego sądu.

Krytycy reformy wskazują ponadto, że Wysoki Sąd Dyscyplinarny może spełniać przesłanki uznania go za sąd wyjątkowy. Tymczasem włoska konstytucja, podobnie jak polska, zakazuje tworzenia tego rodzaju sądów, co wynika z art. 102 ust. 2 włoskiej ustawy zasadniczej. Za kwalifikacją projektowanego sądu jako sądu wyjątkowego przemawiać ma przede wszystkim jego oddzielenie od Najwyższej Rady Sądownictwa, a w konsekwencji pozostawanie in genere poza włoską strukturą sądownictwa oraz brak instytucjonalnego powiązania z organami samorządu magistratury. Wątpliwości budzi także możliwość powoływania składów orzekających, w których większość nie będzie należała do członków togati. Wśród włoskich konstytucjonalistów pozostaje przy tym sporne czy projektowane przepisy dopuszczają w ogóle wniesienie skargi kasacyjnej od orzeczeń Wysokiego Sądu Dyscyplinarnego.

Dla rządu Giorgii Meloni oraz wspierającej go większości parlamentarnej wprowadzenie nowego sądu dyscyplinarnego będzie dodatkowo pretekstem do uchwalenia ustawy regulującej nową procedurę dyscyplinarną oraz nowych przepisów materialnych, zawierających katalog przewinień dyscyplinarnych i przewidzianych za nie sankcji. Kształt tych regulacji pozostaje jednak na razie szerzej nieznany.

Reforma czy deforma? Decyzja należy do Włochów

Referendum z 22–23 marca rozstrzygnie zatem o modelu relacji między władzą polityczną a magistraturą we współczesnych Włoszech. Dla jednych jest to próba modernizacji systemu i ograniczenia patologii korporacyjnych, dla innych potencjalny początek erozji powojennych gwarancji niezależności wymiaru sprawiedliwości. O tym, która z tych wizji okaże się bardziej przekonująca, zdecydują ostatecznie włoscy wyborcy. Przegląd sondaży opublikowanych na portalu Il Sole 24 Ore początkiem marca 2026 roku wskazuje na przewagę zwolenników reformy nad jej przeciwnikami (zobacz sondaż). Co istotne, referendum zatwierdzające dla swojej skuteczności nie wymaga osiągnięcia określonego progu frekwencji, dlatego o wyniku głosowania przesądzi wyłącznie stosunek głosów oddanych „za” i „przeciw”. W praktyce oznacza to, że nawet przy stosunkowo niewielkiej mobilizacji wyborców reforma może zostać przyjęta i doprowadzić do jednej z najdalej idących zmian ustrojowych włoskiego wymiaru sprawiedliwości od czasu uchwalenia konstytucji z 1947 r.

Opracował Mikołaj Słomka – ekspert Krakowskiego Instytutu Prawa Karnego Fundacji

Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.  

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Sąd nad magistraturą. Włosi zdecydują o przyszłości wymiaru sprawiedliwości pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 12 lutego 2024 r. był Daniel Kwiatkowski – doktorant w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki, w ramach konkursu Preludium 17, pod tytułem: „Różnice w orzekanych karach i ewentualne sposoby ich niwelowania. Rozważania o granicach dyskrecjonalności władzy sędziego w zakresie wymiaru kary”.

Kwintesencją wymiaru sprawiedliwości jest kara. Ustawodawca eksponuje karę poprzez nadanie ustawie nazwy „Kodeks karny”, nie skupiając tym samym uwagi na samym przestępstwie. Jak skomentował jeden z widzów: „Społeczeństwo widzi przede wszystkim rozmiar kary, kwalifikacje prawne są ciężkie do zrozumienia”. Sprawiedliwość w społecznym odczuciu sprowadza się zwłaszcza do sprawiedliwie wymierzonej sprawcy kary, a nie do sprawiedliwej, prawidłowej kwalifikacji prawnej popełnionego przestępstwa.

Eksponowana w art. 53 § 1 k.k. limitująca funkcja winy wyraża się w stwierdzeniu, że: „Dolegliwość kary nie może przekraczać stopnia winy”. Dolegliwość takiego samego rodzaju i wymiaru kary nie jest taka sama w przypadku każdego sprawcy przestępstwa. Biblijny „wdowi grosz” poprzez analogię unaocznia ścisły związek dolegliwości kary ze sprawcą przestępstwa, osadzony wyłącznie w określonym kontekście sytuacyjnym. Jak pisze św. Łukasz: „¹Podniósłszy oczy, zobaczył, jak bogaci wrzucali swe ofiary do skarbony. ²Zobaczył też, jak pewna uboga wdowa wrzuciła tam dwa pieniążki, ³i rzekł: «Prawdziwie, powiadam wam: Ta uboga wdowa wrzuciła więcej niż wszyscy inni. ⁴Wszyscy bowiem wrzucali na ofiarę Bogu z tego, co im zbywało; ta zaś z niedostatku swego wrzuciła wszystko, co miała na utrzymanie»” (Łk 21, 1–4). Również w przypadku kary – dolegliwość 3 000 zł grzywny nie jest taka sama dla każdego sprawcy przestępstwa.

Co ważniejsze: kwalifikacja prawna czy kara?

Zastanawiające jest, co ma większe znaczenie dla społecznego postrzegania prawa karnego, czy błąd co do kary, czy błąd co do kwalifikacji prawnej przestępstwa. Dla zobrazowania Daniel Kwiatkowski posłużył się dwoma hipotetycznymi przypadkami, w których (1) sąd dokonuje nieprawidłowej kwalifikacji prawnej przestępstwa, ale wymierza sprawcy odpowiednią karę i przeciwnie – (2) sąd dokonuje prawidłowej kwalifikacji prawnej przestępstwa, ale wymierza sprawcy nieodpowiednią karę. Porównanie obu tych przypadków prowadzi do wniosku, że to drugi z nich jest bardziej błędny, nie tylko w społecznym przekonaniu, ponieważ wynik końcowy przypisania odpowiedzialności karnej, a więc wymiar kary jest adekwatny do popełnionego w rzeczywistości przestępstwa.

Kwalifikacja prawna ma jednak ogromne znaczenie, ponieważ poszczególne typy czynów zabronionych w Kodeksie karnym mają określone granice wymiaru kary. Przykładowo spowodowanie skutku śmiertelnego nieumyślnie zagrożone jest karą od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności (art. 155 k.k.), a umyślnie – karą od 10 lat pozbawienia wolności albo karą dożywotniego pozbawienia wolności (art. 148 § 1 k.k.). Choć dochodzi do tego samego skutku przestępnego, to granice wymiaru kary sprawcy są uzależnione od kwalifikacji prawnej danego przestępstwa.

Daniel Kwiatkowski tłumaczył, że model racjonalnego wymiaru kary jest trzyaspektowy, ponieważ racjonalny może być wybór rodzaju kary, proces dochodzenia do kary, jak i uzasadnienie kary. Kwalifikacja prawna konkretnego czynu zabronionego jest taka sama dla wszystkich, którzy się go dopuścili, jednak dolegliwość takiego samego wymiaru kary jest różna, w zależności od sprawcy przestępstwa i okoliczności indywidualizujących.

Daniel Kwiatkowski podkreślił, że decyzja co do wymiaru kary jest bardziej skomplikowana niż decyzja co do przypisania odpowiedzialności karnej.

Wyjaśnił następnie, iż wynika to przede wszystkim z tego, że przypisanie odpowiedzialności karnej odnosi się przede wszystkim do przeszłości. Natomiast w przypadku wymiaru kary uwzględnia się również powagę przestępstwa czy stopień winy sprawcy – im poważniejsze przestępstwo lub wyższy stopień winy, tym surowsza kara, a także aspekt osobowy – kara powinna dążyć do poprawy sprawcy czy zadośćuczynienia pokrzywdzonemu. Zdaniem Daniela Kwiatkowskiego w przypadku sprawy kontrowersyjnej sąd ma obowiązek wyjaśnić, dlaczego wbrew intuicjom społecznym dany wymiar kary jest sprawiedliwy.

Kara grzywny jak wdowi grosz

Możliwe jest przyjęcie, jak wskazał Daniel Kwiatkowski, że kara pozbawienia wolności, jako jeden z rodzajów kary, w założeniu jest tak samo sprawiedliwa dla wszystkich. Jednakże tytułowy „wdowi grosz” odnosi się do innej kwestii, bowiem nawiązuje wprost do pieniędzy. Do uszczuplenia majątkowego prowadzi kara grzywny, której dolegliwość jest uzależniona od sytuacji majątkowej danego sprawcy. Ustawodawca nakazuje uwzględniać przy wymiarze kary grzywny dochody sprawcy, dlatego jest to kara bardziej zsubiektywizowana. Kodeks karny przewiduje dwustopniowy model wymierzania kary grzywny – pierwszy stopień to liczba stawek dziennych grzywny, a drugi – wysokość jednej stawki dziennej grzywny. W założeniu teoretycznym taki model ma powodować, że sąd w pierwszej kolejności koncentruje się na liczbie stawek dziennych kary grzywny, która ma odpowiadać obiektywnej ilości wyrządzonego zła, a dopiero w drugiej kolejności ją subiektywizuje, określając wysokość jednej stawki dziennej, w zależności od sytuacji majątkowej sprawcy.

Przewidywany brak możliwości wykonania kary grzywny przez sprawcę może poddawać pod wątpliwość sens jej orzekania, co w konsekwencji może prowadzić do orzekania bezpośrednio kary pozbawienia wolności (jako przewidywanej kary zastępczej).

Daniel Kwiatkowski uważa, że dopiero wówczas, gdy kara łagodniejszego rodzaju nie zostanie wykonana, powinna być orzeczona kara zastępcza.

Nie można bowiem jasno zdefiniować przyszłości, dlatego niesprawiedliwe jest bezpośrednie orzekanie kary pozbawienia wolności z uwagi na przewidywane niewykonanie kary grzywny lub kary ograniczenia wolności.

Naruszenie dobra prawnego w postaci mienia budzi wątpliwości pod względem wymierzenia odpowiednio dolegliwej kary. Daniel Kwiatkowski poświęcił tej kwestii artykuł (D. Kwiatkowski, Jak kraść, to miliony? O ustawowym wymiarze kary przy przestępstwach gospodarczych, [w:] Prawo karne gospodarcze. Księga jubileuszowa profesora Zbigniewa Ćwiąkalskiego, red. P. Kardas, M. Małecki, W. Wróbel, Kraków 2023, s. 235–243). Sądowy wymiar kary dokonywany jest w ramach ustawowego wymiaru kary. Typ oszustwa z art. 286 § 1 k.k., jak wyjaśnił Daniel Kwiatkowski, ograniczony jest do mienia w wysokości 200 000 zł. Z tego względu stopień realizacji znamion, odnoszony m.in. do wartości przedmiotu przestępstwa, w przypadku przestępstw dotyczących mienia powinien być proporcjonalnie odzwierciedlany wymiarem kary.

Kroki sędziowskiego wymiaru kary

Z uwagi na to, że sprawiedliwość jest bardzo subiektywna, kara powinna być wymierzana w sposób racjonalny, pozwalający na zapewnienie większej równości wobec prawa.

Daniel Kwiatkowski wskazał, że model racjonalnego wymiaru kary zakłada, iż karę należy wymierzać negatywnie.

Konieczne jest wyjście od pytania, jakiej kary w konkretnym przypadku nie można wymierzyć. Oceny w ramach wymiaru kary dokonywane są w 3 etapach. Pierwszym etapem wymiaru kary jest ocena czynu zabronionego, którego dopuścił się sprawca. Drugim etapem wymiaru kary jest ocena stopnia winy sprawcy. Według Daniela Kwiatkowskiego w prawie karnym nie chodzi o zmierzenie ilości zła w świecie, bowiem jest ono nacelowane na ludzi żyjących w społeczeństwie, którzy nie zawsze są wolni w wyborach swoich zachowań. W wyniku tego, na tym etapie wymiaru kary, należy poszukiwać okoliczności wyłączających winę (ekskulpantów) lub okoliczności umniejszających winę sprawcy. Trzecim etapem wymiaru kary jest indywidualizacja właściwa, czyli ocena wszystkich innych okoliczności na trzech płaszczyznach, takich jak:

1. sprawca i jego potrzeby,
2. pokrzywdzony i jego stosunek do przestępstwa,
3. społeczeństwo i jego oczekiwania.

W opinii Daniela Kwiatkowskiego sąd powinien dopasowywać okoliczności do kary, a nie karę do okoliczności.

Kodeks karny nakazuje uwzględniać przy wymiarze kary wymienione okoliczności, ale nie dokonuje ich hierarchizacji. W wyniku nowelizacji Kodeksu karnego, ustawą z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, zmianie uległo brzmienie art. 53 k.k., który odtąd zawiera przykładowe okoliczności obciążające (§ 2a) i okoliczności łagodzące (§ 2b) wymiar kary. Daniel Kwiatkowski stwierdził, że taki zabieg nie pomoże sędziom, ponieważ ustawodawca, dając wykaz okoliczności obciążających i łagodzących, nie uporządkował ich przełożenia na wymiar kary. Brak proceduralnego aspektu wpływania na decyzje sędziowskie powoduje, że sąd może stwierdzić, iż uwzględnił daną okoliczność obciążającą lub łagodzącą, ale i tak wymierza daną karę, czego nie można zweryfikować.

Daniel Kwiatkowski podkreślił, że oczywiście błędne jest założenie, iż surowsza kara lepiej oddziałuje na sprawcę i społeczeństwo. Wprowadzanie coraz surowszych kar nie ma uzasadnienia w badaniach kryminologicznych i prawnoporównawczych. Przewrotnie – surowsza kara może okazać się bardziej szkodliwa niż kara łagodniejsza, ponieważ może zniechęcać sprawcę do poprawy. Wobec tego negatywnie należy oceniać zmiany w Kodeksie karnym, które prowadzą do ograniczania możliwości łagodzenia kary przez sąd, m.in. poprzez podwyższanie dolnej granicy ustawowego zagrożenia karą.

Według Daniela Kwiatkowskiego bezpośrednie stosowanie Konstytucji oraz wykładnia prokonstytucyjna Kodeksu karnego powoduje, że sąd nigdy nie jest związany dolną granicą ustawowego zagrożenia karą konkretnego typu przestępstwa.

Sąd może uzasadniać, w odwołaniu do konstytucyjnej zasady proporcjonalności, że w danym przypadku konieczne jest odejście od dolnej granicy ustawowego zagrożenia, bowiem wymierzenie nawet najłagodniejszej kary przekroczyłoby stopień winy sprawcy.

Sprawiedliwość realizuje się przede wszystkim w sprawiedliwej karze. Dolegliwość kary, tak jak w przypadku „wdowiego grosza”, jest inna dla każdego sprawcy przestępstwa. Zapewnienie sprawcom jak największej równości wobec prawa wymaga, aby wymierzanie kary było racjonalne – oparte o model pozwalający na jednoczesną indywidualizację kary i zachowanie powtarzalności proporcji dolegliwości kary do wyrządzonego przestępstwem zła.

#ŁĄCZYNASKARNE

Zasada wdowiego grosza – 12 lutego 2024 r., gość: Daniel Kwiatkowski

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II. 

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Zasada wdowiego grosza – ŁĄCZY NAS KARNE z Danielem Kwiatkowskim pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 23 stycznia 2023 r. był Daniel Kwiatkowski – doktorant w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki, w ramach konkursu Preludium 17, pod tytułem: „Różnice w orzekanych karach i ewentualne sposoby ich niwelowania. Rozważania o granicach dyskrecjonalności władzy sędziego w zakresie wymiaru kary”.

Od sędziego wymaga się, aby racjonalnie wymierzał kary za popełnione przestępstwa. Z natury człowieka wynika, że wpływ na decyzje sędziego mają również emocje, których uwzględnienie w niektórych stanach faktycznych wydaje się konieczne. W tym właśnie tkwi podstawowa różnica między sędzią-człowiekiem a sędzią-robotem, bowiem roboty, przynajmniej obecnie, nie odczuwają emocji, w przeciwieństwie do ludzi. Wzięcie pod uwagę przy orzekaniu wszystkich dyrektyw wymiaru kary, o których mowa w art. 53 k.k., wymaga od sędziego nie tylko algorytmicznej poprawności, ale także ludzkiej empatii.

W praktyce okazuje się jednak, że proces decyzyjny sędziego-człowieka bywa zaburzony przez heurystykę zakotwiczenia i dostosowania, czyli uproszczoną metodę wnioskowania, polegającą na oparciu się (zakotwiczeniu) na jakiejś informacji, a następnie zmodyfikowaniu jej (dostosowaniu się do niej), przykładowo w celu wymierzenia kary. Daniel Kwiatkowski tłumaczył, że jeżeli prokurator zażąda na przykład kary w wymiarze 3 lat pozbawienia wolności, to sędzia, w przypadku heurystycznego wnioskowania, może wymierzyć karę w granicach ustawowego zagrożenia, ale zakotwicza się w żądaniu prokuratora, które traktuje za punkt wyjścia, i decyduje jedynie o tym, czy żądany wymiar kary złagodzić czy zaostrzyć. Innymi słowy, gdyby w tej samej sprawie prokurator zażądał innego wymiaru kary, sędzia nie oscylowałby w granicach ustawowego zagrożenia karą, ale odniósłby się do tego żądania, wymierzając zbliżoną karę łagodniejszą lub surowszą. Ukazuje się zatem przewaga sędziego-robota, który nie popełniałby tego rodzaju błędów poznawczych.

Dyskrecjonalność algorytmu

Daniel Kwiatkowski zaproponował przekształcenie tytułowego pytania i powiązanie sędziego-człowieka z pojęciem dyskrecjonalności, czyli zakresem swobody sędziego w podejmowanych przez niego decyzjach, natomiast sędziego-robota z pojęciem algorytmu. Algorytm, w ujęciu szerokim, to zracjonalizowana procedura postępowania, krok po kroku. W związku z tym Daniel Kwiatkowski zwrócił uwagę, że przepis na ciasto to algorytm. Intuicyjnie trudno myśleć o dyskrecjonalności w kontekście pieczenia ciasta, ponieważ swobodne łączenie składników prowadzić będzie w większości przypadków do niepowodzenia.

Daniel Kwiatkowski uważa jednak, że w każdym algorytmie są miejsca na dyskrecjonalność.

Powracając do przepisu na ciasto zauważył, że polecenie użycia danej ilości jajek nie jest w pełni jednoznaczne, bowiem poszczególne jajka mogą być małe lub duże. Tłumaczył dalej, że wynikająca z tego różnica w wadze jajek w niektórych przypadkach może mieć znaczenie, a w niektórych będzie neutralna dla efektu końcowego. Stąd możliwe jest niuansowanie każdego algorytmu.

Zdaniem Daniela Kwiatkowskiego również prawo można uznać za algorytm, bowiem jest to zestaw reguł postępowania, który w perspektywie sądu przyjmuje przykładowo formę prawa procesowego. Kodeks postępowania karnego określa w art. 445 § 1 termin zawity na wniesienie apelacji od wyroku sądu pierwszej instancji, który wynosi 14 dni. Złożenie apelacji po upływie tego terminu jest bezskuteczne. Dowodzi to temu, że prawo przewiduje sposoby postępowania umożliwiające rozwiązywanie problemów, które pojawiają się w konkretnych stanach faktycznych. Wyprowadzony wniosek odpowiada więc podstawowej definicji algorytmu.

Różnica między algorytmem matematycznym a algorytmem prawnym tkwi nie w samej istocie tych procedur, ale w tym, jak bardzo reguły, które składają się na dany algorytm są ostre, doprecyzowane. W tym właśnie aspekcie Daniel Kwiatkowski upatruje miejsca na dyskrecjonalność. Prawo jako instrument, który swoim zakresem obejmuje prawie cały zakres rzeczywistości, jest na tyle skomplikowane, że musi w większości składać się z reguł mniej doprecyzowanych, dających pola na dyskrecjonalność. Pytanie zatem powinno sprowadzać się do tego, jakie powinny być granice dyskrecjonalności algorytmu, a nie do tego, czy dyskrecjonalność w przypadku algorytmu występuje.

Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki odwołał się do ostatniej nowelizacji Kodeksu karnego (ustawa z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw; planowana data wejścia w życie: 14 marca 2023 r.), która wprowadza m.in. w art. 53 § 2a i 2b k.k. odpowiednio przykładowe okoliczności obciążające i okoliczności łagodzące, jakie sąd powinien uwzględniać przy wymierzaniu kary. W związku z tym zadał pytanie, czy na tym ma polegać algorytmizacja wymierzania kary. Daniel Kwiatkowski odpowiedział, że pod pojęciem algorytmizacji rozumie doprecyzowywanie, niuansowanie, pogłębianie reguł, nadawanie im ostrości. W aktualnym stanie prawnym dyrektywy wymiaru kary są generalnie ujęte i dają szerokie pole do ich interpretacji, dlatego nowelizacja prowadzi do ich ukonkretnienia.

Daniel Kwiatkowski zaaprobował taki zabieg, ale zastrzegł, że algorytmizacja prawa może być przeprowadzona poprawnie lub niepoprawnie, dlatego nie każde zniuansowanie danych reguł jest właściwe.

W dalszej kolejności wyjaśnił, że w systemach krajów anglosaskich jest dużo reguł wymiaru kary, które opisują także możliwe okoliczności faktyczne. W Polsce reguły te aktualnie są bardzo ogólne, mają charakter filozoficzno-teoretyczny i nie rozwiązują sytuacji konfliktowych, chociażby problemu spełnienia kilku przesłanek jednocześnie i określenia ich pierwszeństwa względem siebie.

Sprawiedliwość na dwóch poziomach

Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Daniel Kwiatkowski wskazał, że o sprawiedliwości można dyskutować na dwóch poziomach. Na pierwszym poziomie sprawiedliwość tyczy się konkretnego stanu faktycznego, czyli konkretnego czynu i konkretnego sprawcy, a przejawia się w wymierzeniu kary adekwatnej do czynu i odpowiedniej dla sprawcy. Na drugim poziomie sprawiedliwość tyczy się porównania wymierzonej kary w konkretnym stanie faktycznym do całego spektrum wymierzonych kar w podobnych przypadkach i stwierdzenia, że nie zachodzi między nimi znacząca dysproporcja. Osiągniecie pełni konstytucyjnej sprawiedliwości wymierzonej kary za popełniony czyn zabroniony zachodzi tylko wtedy, gdy jest ona sprawiedliwa na dwóch wymienionych poziomach.

W związku z powyższym Daniel Kwiatkowski ponownie odniósł się do szerokiej dyskrecjonalności sędziego w Polsce, która wynika z ogólnie sformułowanych dyrektyw wymiaru kary, stwierdzając, że trudny do osiągnięcia jest drugi z poziomów sprawiedliwości, dotyczący równości wobec prawa. Na gruncie obowiązującego stanu prawnego nie można wykluczyć sytuacji, w której dwóch różnych sędziów prawidłowo zastosuje prawo, ale z uwagi na brak ostrych reguł wymiaru kary, w dwóch identycznych niemal sprawach kary będą różne.

Mikołaj Małecki stwierdził, że być może ułatwieniem dla sędziów byłyby zestawienia danych, które dawałyby obraz tego, jak kształtuje się wymiar kary za dany typ przestępstwa w całej Polsce, ewentualnie z zasadniczymi elementami stanu faktycznego, czyli informacjami o np. wieku, zatrudnieniu czy uprzedniej karalności sprawcy. Takie rozwiązanie mogłoby jego zdaniem pomóc sędziom, w ramach ich dyskrecjonalności, wydać bardziej sprawiedliwy wyrok.

Daniel Kwiatkowski zgodził się z taką propozycją i wskazał, że jednym z mechanizmów, które pozwalają na niwelowanie różnic w orzekanych karach, jest umożliwienie sędziom dostępu do sądowej bazy danych.

W Finlandii sędziowie mają dostęp do zaawansowanych narzędzi statystycznych i raportu z wymiaru kary za dany typ przestępstwa ze wszystkich sądów. Z tego względu sędzia-robot byłby w stanie wymierzyć bardziej sprawiedliwą karę, w aspekcie równości wobec prawa, bowiem miałby dostęp do sądowej bazy danych – uzasadniał Mikołaj Małecki.

Policjant-robot

Kolejny punktem programu był artykuł Jakuba Kisiela o konstytucyjności algorytmicznego wymierzania kary (J. Kisiel, Konstytucyjność algorytmicznego wymierzania kary w prawie karnym w Polsce, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2021, nr 3, s. 57–71), w którym wskazuje, że: „Rozwiązaniem wypracowanym na podstawie analizy postępowania mandatowego jest możliwość pełnienia przez programy komputerowe analogicznej roli jak organy postępowania mandatowego”.

Zdaniem Daniela Kwiatkowskiego roboty mogłyby zastąpić policjantów przy nakładaniu mandatów za popełnione wykroczenia, ale przy określeniu katalogu konkretnych typów wykroczeń, w przypadku których miałyby taką kompetencję. Dla przykładu, w katalogu mógłby znaleźć się typ wykroczenia polegający na przekroczeniu dozwolonej prędkości, bowiem w przypadku takich wykroczeń główną, i co do zasady jedyną, okolicznością badaną jest prędkość pojazdu, którym poruszał się sprawca. Ocena tej okoliczności polega na porównaniu dopuszczalnej i zmierzonej prędkości pojazdu, zatem w większości przypadków nie budzi wątpliwości. Z uwagi na to, stwierdzenie popełnienia wykroczenia byłoby możliwe przy zastosowaniu nieskomplikowanego algorytmu robota.

Z przeprowadzonej dyskusji wynika, że sprawowanie wymiaru sprawiedliwości w przyszłości przez sędziów-roboty miałoby swoje zalety, ale także wady. Sędziów-robotów nie dotyczyłaby kwestia kondycji, w tym zmęczenia, czy podatności na heurystyki, w przeciwieństwie do sędziów-ludzi. Wskazać jednak należy, że obecnie tylko ludzie potrafią zniuansować konkretny przypadek i zauważyć różnice między poszczególnymi stanami faktycznymi.

Mimo tego, w niektórych sprawach, szczególnie w tych prostych i powtarzalnych, które nie są kontrowersyjne, chociażby z perspektywy oceny wartości dóbr osobistych, roboty mogłyby zastąpić ludzi.

Zgodnie ze statystykami, większość spraw w Polsce to właśnie sprawy z jednoznacznymi okolicznościami, do których zalicza się jazda pod wpływem alkoholu czy też drobne kradzieże. Na koniec Daniel Kwiatkowski stwierdził, że o sprawiedliwości należy myśleć także w kontekście efektywności systemu sądownictwa, która jest bardzo istotna, bowiem zgodnie z Konstytucją sprawy powinny być rozpatrywane bez nieuzasadnionej zwłoki, w rozsądnym terminie, w czym mogliby pomóc sędziowie-roboty.

#ŁĄCZYNASKARNE

Czy sędziowie-roboty zastąpią ludzi? – 23.01.2023 r., gość: Daniel Kwiatkowski

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Czy sędziowie-roboty zastąpią ludzi? – ŁĄCZY NAS KARNE z Danielem Kwiatkowskim pochodzi z serwisu Karne24.com.

„O ile istnienie kompetencji do wydania przez Prezydenta aktu zwalniającego z negatywnych konsekwencji prawomocnego wyroku nie budzi w doktrynie zastrzeżeń, o tyle dopuszczalność zastosowania abolicji indywidualnej rodzi co najmniej poważne
wątpliwości” – wskazywali autorzy przystępując do interpretacji art. 139 Konstytucji RP.

Tekst ustawy to nie wszystko

Art. 139 Konstytucji jest niezwykle lakoniczny: „Prezydent Rzeczypospolitej stosuje prawo łaski. Prawa łaski nie stosuje się do osób skazanych przez Trybunał Stanu”. Nie oznacza to jednak, że może on być dowolnie interpretowany i nie posiada żadnej treści – wskazywali Duda i Wąglorz.

Po przeprowadzeniu językowej analizy przepisu Konstytucji autorzy podkreślili, że musi on być interpretowany w szerokim kontekście systemowym, uwzględniającym aktualne przepisy ustawy zasadniczej.

„W porównaniu do konstytucji PRL, w ustawie zasadniczej z 1997 r. pojawiło się wiele zasad i gwarancji demokratycznego państwa prawnego. Nowy kontekst systemowy może mieć wpływ na kształt normy przyznającej Prezydentowi omawianą kompetencję”.

Zwraca uwagę w szczególności art. 126 ust. 3 Konstytucji, zgodnie z którym „Prezydent Rzeczypospolitej wykonuje swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach”.

„Z przepisu tego należy wyinterpretować dyrektywę postępowania wiążącą Prezydenta – każdą swą kompetencję, w tym korzystanie z prawa łaski, Prezydent powinien wykonywać w zgodzie z pozostałymi przepisami Konstytucji oraz ustawami zwykłym” – podkreślali autorzy.

„Ta wypowiedź ustrojodawcy wskazuje zatem wyraźnie, że nie jest wystarczający argument, iż skoro art. 139 Konstytucji nie zawiera żadnych ograniczeń odnośnie do prawa łaski, to dopuszczalny jest akt abolicji indywidualnej. Jest to wysoce zawodne wnioskowanie” – stwierdzili Duda i Wąglorz.

Trójpodział władz, jądro kompetencji

Autorzy wskazali w szczególności na art. 10 (trójpodział i równowaga władz) oraz art. 175 ust. 1 (kompetencja do wymierzania sprawiedliwości przez sądy) jako nieodzowne konteksty właściwego rozumienia konstytucyjnego prawa łaski. Oba wykluczają możliwość uznania, że prawo łaski może być stosowane przed prawomocnym wyrokiem skazującym.

Organy władzy publicznej mają się wzajemnie równoważyć, lecz jedna z władz nie może naruszyć jądra kompetencji należącej do innej władzy umocowanej konstytucyjnie.

„Przyznanie Głowie Państwa uprawnienia do stosowania prawa łaski w omówionym wyżej szerokim zakresie mogłoby również naruszać art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji, które łącznie konstruują prawo do sądu”.

Byłaby to ingerencja m.in. w prawa pokrzywdzonego do uzyskania rozstrzygnięcia o wzajemnych prawach i obowiązkach stron.

„Akt abolicji indywidualnej, oprócz możliwości stwierdzenia, iż zachowanie, jakiego dopuścił się oskarżony, miało przestępny charakter, ostatecznie pozbawiałby pokrzywdzonego możliwości uzyskania środka kompensacyjnego oraz powołania się na prejudykat w postępowaniu cywilnym” – wskazali autorzy artykułu.

W konkluzji A. Duda i A. Wąglorz zaproponowali dookreślenie art. 139 Konstytucji, tak aby w przyszłości nie było wątpliwości co do zakresu jego zastosowania. „To, na co nie można się obecnie zgodzić, to jej nazbyt szerokie interpretowanie” – podkreślili w ostatnim zdaniu opracowania.

31 maja 2017 r. siedmiu sędziów Sądu Najwyższego uznało, że prawo łaski może być realizowane wyłącznie wobec osób, których winę stwierdzono prawomocnym wyrokiem sądu (sygn. I KZP 4/17) – zobacz więcej na temat uchwały SN.

Adrian Duda jest doktorantem w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego (w chwili napisania artykułu był studentem). Agnieszka Wąglorz jest studentką Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Artykuł ukazał się w zeszycie 1/2016 Czasopisma Prawa Karnego i Nauk Penalnych.

Foto: KIPK

Artykuł A. Duda, A. Wąglorz w CPKiNP: Ułaskawienie nie może polegać na abolicji indywidualnej pochodzi z serwisu Karne24.com.