Zamieszczamy poniżej pełną treść apelu wystosowanego do Prezydenta.

Do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

My, niżej podpisani, zwracamy się do Pana Prezydenta z apelem o przekazanie Sejmowi RP do ponownego rozpoznania w trybie art. 122 ust. 5 Konstytucji ustawy z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 2024).

Ustawa ta cofa polskie prawo karne do czasów PRL-u. Trudno bowiem zrozumieć, by w XXI wieku, w kraju, którego Konstytucja odwołuje się do wartości chrześcijańskich i humanistycznych, wykluczono resocjalizację jako jeden z celów kary i wprowadzono bezwzględną karę dożywotniego pozbawienia wolności, zakazaną na gruncie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Ta ostatnia zmiana znacznie utrudni międzynarodową współpracę Polski w sprawach z krajami, które – respektując orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – uznają tę karę za niehumanitarną i okrutną. Skutkować to może tym, że najgorsi przestępcy nie będą wydawani Polsce.

Automatyczne i drastyczne zaostrzenie kar za liczne przestępstwa, bez jakiegokolwiek związku ze stanem zagrożenia przestępczością, jest jaskrawym naruszeniem konstytucyjnej zasady proporcjonalności. Zaostrzenie to dotyczy typów przestępstw, których liczba od lat radykalnie maleje. Analiza praktyki sądowej nie wskazuje natomiast na to, by prokuratorzy w ramach toczących się postępowań domagali się w tych przypadkach surowych kar, mimo że takie możliwości daje już obowiązujący Kodeks karny.

Uchwalona ustawa nie jest pozbawiona wad proceduralnych w związku z konstytucyjną zasadą trzech czytań sejmowych i charakterem poprawek, które nie mogą wykraczać poza zakres pierwotnego projektu ustawy (art. 119 Konstytucji). Dotyczy to przepisów Kodeksu wykroczeń o kradzieży, paserstwie i zniszczeniu rzeczy, których zmiany zostały zgłoszone dopiero po pierwszym czytaniu projektu na posiedzeniu Sejmu, a nie były objęte materią przedłożenia. Niekonstytucyjność trybu uchwalenia przepisów w zakresie wskazanych wykroczeń może prowadzić do bezkarności sprawców. To właśnie z powodu wad proceduralnych analogiczną nowelizację Kodeksu karnego, uchwaloną w 2019 r. i poddaną prewencyjnej kontroli z inicjatywy Prezydenta, uznano w całości za sprzeczną z Konstytucją i nie weszła ona w życie.

Dla każdego prawnika – czy to praktyka, czy naukowca – jest oczywistym, że forsowana przez Ministra Sprawiedliwości nowelizacja ma charakter destrukcyjny i nie ma żadnego uzasadnienia w rzeczywistym stanie zagrożenia przestępczością. Przez swoją kazuistykę i niski poziom legislacyjny jej wejście w życie doprowadzi do powstania luk, niespójności i absurdów, niekiedy wręcz groźnych dla pokrzywdzonych, które dodatkowo obciążą pracą prokuraturę i sądy, borykające się już dzisiaj z przedłużającymi się postępowaniami.

Ślepe zaostrzanie represji rykoszetem może spowodować orzekanie kar, które w odczuciu społecznym będą uznawane za niesprawiedliwe w porównaniu z charakterem popełnionych czynów, również w ramach kary łącznej osiągającej wymiar nawet do 30 lat pozbawienia wolności, także w sprawach drobnych występków. Uchwalona nowelizacja może również doprowadzić do nieuzasadnionego i drastycznego wzrostu populacji zakładów karnych i – w konsekwencji – do ich przeludnienia.

W trosce o stabilność i aksjologiczną spójność systemu prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, apelujemy o zawetowanie szkodliwych zmian w prawie karnym.

Kliknij, aby pobrać pismo z listą 173 sygnatariuszy.

Artykuł Apel 173 naukowców do Prezydenta o zawetowanie nowelizacji Kodeksu karnego pochodzi z serwisu Karne24.com.

Tak, Andrzej Duda ułaskawił gwałciciela, czyli osobę, która dopuściła się przestępstwa zgwałcenia. Przestępstwo to ma w kodeksie karnym dwie postacie, polegające na doprowadzeniu do obcowania płciowego (art. 197 § 1 k.k.) oraz na doprowadzeniu do dokonania lub poddania się innej czynności seksualnej (art. 197 § 2 k.k.). Ten drugi przypadek jest traktowany jako cechujący się niższym stopniem społecznej szkodliwości, ale również w stosunku do tego przestępstwa kodeks używa pojęcia „zgwałcenie”.

Tak, Andrzej Duda ułaskawił pedofila. Zapewne nie w sensie klinicznym (osobę dotkniętą zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci skłonności do aktywności seksualnej z dziećmi), ale w sensie prawnym (osobę skazaną za przestępstwo polegające na obcowaniu płciowym lub dopuszczeniu się innej czynności seksualnej wobec małoletniego poniżej lat 15).

Słowo „pedofil” jest obciążone pewnym problemem. Prowadzi do łączenia dwóch kontekstów: medycznego i prawnego.

Większość osób popełniających przestępstwa seksualne wobec małoletnich poniżej 15 lat wcale nie cierpi na to zaburzenie preferencji seksualnych. I odwrotnie, osoba cierpiąca na tę parafilię wcale nie musi popełniać przestępstw z tego powodu. Warto o tym pamiętać.

Nie mogę z całą pewnością stwierdzić, że podjęta decyzja była niesłuszna. Ale nie mam najmniejszych wątpliwości, że Andrzej Duda nie ma ani merytorycznych ani osobowościowych kompetencji, aby taką decyzję podjąć. Podczas upływającej kadencji wielokrotnie dał dowody tego, że jest miernym prawnikiem i osobą pozbawioną walorów moralnych potrzebnych do pełnienia wysokiej funkcji publicznej.

To ułaskawienie ujawniło absurdalność populistycznej polityki kryminalnej.

Pokazało, że mechanizmy takie jak zakaz zbliżania się są konstruowane tylko jako kartonowa dekoracja pod publiczkę. Wystarczy, że sprawca przemocy seksualnej jest członkiem rodziny pokrzywdzonej (a tak bywa w większości przypadków) i zakaz funkcjonuje wyłącznie na papierze. Prokurator Generalny, zamiast ścigać przestępstwo niestosowania się do orzeczonego środka karnego (art. 244 k.k.), zwraca się o ułaskawienie.

Najważniejsza refleksja z tego przypadku (a także z innych, np. ułaskawienia Jana Śpiewaka czy Mariusza Kamińskiego) jest ogólniejsza.

Zachowanie w Konstytucji prawa łaski było błędem. Jest to archaiczna instytucja, właściwa ustrojom z innej epoki, ciało obce w państwie demokratycznym, opartym na zasadzie podziału władz.

Nie po to organizujemy skomplikowany i kosztowny system wymiaru sprawiedliwości, z jego ogromną liczbą zasad, wielokrotną kontrolą poszczególnych decyzji, dbałością o jawność i transparentność, żeby na końcu jedna osoba bez żadnych merytorycznych kompetencji mogła dowolnie, z niczego się nie tłumacząc, zmieniać prawomocne już decyzje. Angażujemy w proces karny potężne środki publiczne, pracę wielu osób w postępowaniach trwających niekiedy bardzo długo.

• Najpierw prokurator uzasadnia akt oskarżenia.
• Potem sądy kolejnych instancji uzasadniają swoje wyroki wedle rygorystycznych zasad.
• Wszystko po to, aby sprawca przestępstwa otrzymał karę, która czegoś go nauczy, a jego ofiara otrzymała jakieś – choćby symboliczne – naprawienie krzywdy.
• A potem prezydent stwierdza, że jednak nie, bo uważam, że nie.

To nie jest standard demokratycznego państwa prawa. Gdybym miał wskazać jeden, fundamentalny błąd Konstytucji z 1997 roku to – przynajmniej jeśli chodzi o jej normatywną część – byłby to właśnie art. 139 Konstytucji.

Wpis pochodzi ze strony prowadzonej przez dr Jacka Dudę: Populizm po Polsku na Facebooku.

Foto: Piotr Malec & KIPK

Artykuł Tak, Prezydent ułaskawił gwałciciela i pedofila. Absurdy populizmu obnażone pochodzi z serwisu Karne24.com.

Porównujemy poniżej decyzje Prezydenta RP w sprawie tożsamych zmian w prawie karnym uchwalanych w 2019 r. i 2020 r.

Rok 2019 

Ustawa z dnia 13 czerwca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, zawierająca m.in. modyfikację art. 37a k.k., dodanie art. 57b k.k., zmianę przepisów dot. kary łącznej i ciągu przestępstw (art. 85-91 k.k.) oraz wprowadzenie przestępstwa kradzieży zuchwałej (m.in. art. 278a k.k.). 

1. Zmiany Kodeksu karnego zostały uchwalone w ciągu 2 dni od wniesienia projektu do Sejmu, bez zachowania terminów wynikających z Regulaminu Sejmu (pierwsze i drugie czytanie zmian kodeksów nie wcześniej niż 14 dni od dnia doręczenia posłom projektów ustawy). 
2. Zmiany Kodeksu karnego, wbrew Regulaminowi Sejmu, nie były przedmiotem prac Komisji Nadzwyczajnej, ale Komisji Ustawodawczej. 

Decyzja Prezydenta: wniosek do Trybunału Konstytucyjnego z 28.06.2019 r. zarzucający niezgodność całej ustawy z art. 7, art. 112 i art. 119 ust. 1 Konstytucji (sygn. Kp 1/19). 

Uzasadnienie: „Tryb postępowania z zaskarżoną ustawą rodzi poważne zastrzeżenia co do dochowania konstytucyjnych standardów procesu legislacyjnego”. 

Rok 2020 

Ustawa z dnia 19 czerwca 2020 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów bankowych udzielanych przedsiębiorcom dotkniętym skutkami COVID­19 oraz o uproszczonym postępowaniu o zatwierdzenie układu w związku z wystąpieniem COVID-19, zawierająca m.in. modyfikację art. 37a k.k., dodanie art. 57b k.k., zmianę przepisów dot. kary łącznej i ciągu przestępstw (art. 85-91 k.k.) oraz wprowadzenie przestępstwa kradzieży zuchwałej (m.in. art. 278a k.k.). 

1. Zmiany Kodeksu karnego zostały uchwalone w ciągu 13 dni od wniesienia projektu do Sejmu, bez zachowania terminów wynikających z Regulaminu Sejmu (pierwsze i drugie czytanie zmian kodeksów nie wcześniej niż 14 dni od dnia doręczenia posłom projektów ustawy). 
2. Zmiany Kodeksu karnego, wbrew Regulaminowi Sejmu, nie były przedmiotem prac Komisji Nadzwyczajnej, ale Komisji Finansów Publicznych. 
   Dodatkowo: 
3. Zmiany Kodeksu karnego dotyczące art. 37a k.k., art. 57b k.k. oraz przestępstwa kradzieży zuchwałej (m.in. art. 278a k.k.) zostały dodane do projektu ustawy dopiero po pierwszym czytaniu, czym naruszono wynikającą z Konstytucji i Regulaminu Sejmu zasadę trzech czytań. 

Decyzja Prezydenta: podpisanie ustawy 23.06.2020 r. 

Foto: AdobeStock

Artykuł Prezydent Andrzej Duda – strażnik Konstytucji a zmiany w prawie karnym pochodzi z serwisu Karne24.com.

Na kanwie tej wypowiedzi rodzi się pytanie, co by było, gdyby Prezydent rzeczywiście następnym razem powołał na stanowisko I Prezesa SN konia. Czy przez 6 lat musielibyśmy traktować tego konia jako I Prezesa, a jego portret – po zakończeniu konstytucyjnej kadencji – należałoby powiesić w holu Sądu Najwyższego? 

Błędy procedury 

Śledziliśmy w ostatnich dniach procedurę wyboru Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego (dalej: “PPSN”). Towarzyszyły jej duże emocje, które były dodatkowo podgrzewane przez polityków partii rządzącej, którzy wprost mówili, że muszą doprowadzić do “zdobycia” tego “ostatniego bastionu” w walce o sądy. Chodzi konkretnie o wypowiedź posła PiS-u Przemysława Czarnka, który podczas programu aktualności dnia w Radiu Maryja powiedział:

“Wiele już zrobiliśmy i to jest ostatni bastion, też już praktycznie zdobyty. Będzie normalność w Sądzie Najwyższym”). Tego typu wypowiedzi w oczywisty sposób sugerowały, że Sąd Najwyższy ma być kolejnym politycznym łupem dla partii rządzącej.  

Przebieg procedury wyboru kandydatów przed ZO SN był transmitowany. Mogliśmy więc ją śledzić w czasie rzeczywistym. Ostatecznie przed ZO SN odbyło się głosowanie na kandydatów,  poprzedzone błędami proceduralnymi, związanymi chociażby z niewłaściwym wyborem komisji skrutacyjnej. Co jednak najważniejsze – przewodniczący ZO SN nie poddał pod głosowanie całego gremium uchwały o przedstawieniu Prezydentowi 5 kandydatów, którzy otrzymali kolejno największą liczbę głosów. Pomimo tego doszło do wyboru Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego.  

Rodzi się  pytanie, czy wybór na stanowisko PPSN można uznać za skuteczny. Można mieć bowiem poważne wątpliwości co do statusu osoby wskazanej przez Prezydenta. Czy jest ona Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego, o jakim mowa w Konstytucji?  

Jeden z kandydatów na PPSN, który  ostatecznie  uzyskał  bezwzględną  większość głosów ZO SN, w fazie odpowiedzi na pytania odniósł się do tego, czy decyzja Prezydenta sanuje wszystkie błędy proceduralne przy powołaniu sędziów. Na to pytanie odpowiedział mniej więcej tak: Polska nie jest monarchią, a Prezydent nie jest królem i jego decyzje – jak decyzje każdego organu władzy – powinny mieścić się ramach wyznaczonych przez prawo.  

Nie powiedział niczego odkrywczego. Wystarczy przecież spojrzeć na art. 7 Konstytucji, zgodnie z którym „Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”. Nie jest wiec tak, że Prezydentowi wolno wszystko. Jego działania muszą się mieścić w granicach prawa.  

Kandydat koń?  

Jest chyba oczywiste, że „kandydatem” na I Prezesa SN nie może być ktokolwiek. Nie może być nim np. koń. Ale art. 183 ust. 3 Konstytucji tego nie przesądza, nie mówi o tym, kogo ma wskazać Zgromadzenie Ogóle; nie jest tu nawet sprecyzowane, że musi być to człowiek. Nie ma przy tym żadnej przeszkody językowej, by powiedzieć o koniu, że jest “kandydatem”. Przykładowo, w prasie możemy znaleźć artykuły o koniach – kandydatach na czempionów (“Kandydaci na czempionów w Białce. Prezentacja najlepszych źrebaków i klaczy”).    

Przepis ten należy więc poddać wykładni. Musimy ustalić, co to znaczy “kandydat”, “Zgromadzenie Ogólne” czy “przedstawienie”. Wykładnia powinna opowiadać standardom przyjmowanym w nauce i orzecznictwie, a także uwzględniać m.in. zasady trójpodziału władzy. 

Ani koń nie mógłby zostać Pierwszym Prezesem Sądy Najwyższego  (oczywiście jest to argument ad absurdum, gdyż nikt takiej “nominacji” nie może sensownie brać pod uwagę), ani nie możne nim zostać osoba, która nie została wybrana w konstytucyjnym trybie. Aby ten tryb został zachowany, przede wszystkim przyszły Pierwszy Prezes SN musi uzyskać akceptację większości Zgromadzenia Sędziów Sądu Najwyższego. W omawianym przypadku tak nie było.  

Aby dojść do takiego wniosku, wystarczy zapoznać się nie tylko z nagraniem posiedzenia ZO, ale również z dokumentami podpisanymi przez 50. Sędziów SN, które najpierw zostały umieszone na stronie internetowej SN, następnie w tajemniczy sposób z niej usunięte, by w atmosferze skandalu na nią powrócić.   

O tym, dlaczego to większość sędziów ma poprzeć przyszłego Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, napisaliśmy tutaj. Trzeba zwrócić uwagę na przepis Konstytucji, który reguluje całą procedurę, czyli art. 183 ust. 3:

Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej na sześcioletnią kadencję spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego.

Przepis ten wprost stanowi, że w swoim wyborze Prezydent nie jest nieograniczony. Ma on nominować I Prezesa w następstwie decyzji innego organu – ZO SN. Te dwie władze – wykonawcza i sądownicza muszą się więc porozumieć co do ostatecznego wyboru. Zarówno Prezydent nie może wskazać na Pierwszego Prezesa SN kogokolwiek, jak również sędziowie sami nie mogą go sobie dowolnie wybrać. Porozumieć się muszą ze sobą też sami sędziowie – członkowie Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego – mają ustalić taką listę kandydatów, którą poprze większość z nich, inaczej nie dojdzie do “przedstawienia” kandydatów przez cały organ kolegialny. Te zasady wyznaczają konstytucyjne ramy wyboru PPSN, bez tego nie może być mowy o wyborze zgodnym z prawem. 

Sprzeciw Zgromadzenia 

50 sędziów SN, a więc większość członków ZO SN, zgłosiło Prezydentowi, że procedura wyborcza nie została ukończona (skoro zabrakło uchwały o przedstawieniu kandydatów). Zatem większość sędziów nie tylko nie zaakceptowała, ale wręcz wyraziła sprzeciw wobec przedstawienia Prezydentowi w nieprawidłowym trybie określonych pięciu kandydatów. Dokumentacja ta trafiła do głowy państwa.  

Zatem brak wspomnianej uchwały o przedstawieniu, jak i wyraźny sprzeciw ze strony większości członków ZO SN, muszą prowadzić do przekonania, że nie powstało po stronie Prezydenta uprawnienie do powołania PPSN, bo nie mógł go powołać “spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogóle”. Ci bowiem nie zostali zaaprobowani przez ten konstytucyjny organ.  

Oczywiście trudno oczekiwać, że obecny Prezydent podważy swą decyzję o wyborze PPSN. Można jednak zadać pytanie, co może się w przyszłości zdarzyć po ewentualnej zmianie na stanowisku głowy państwa. Wydaje się, że z uwagi na wskazane powyżej wadliwości w wyborze, legitymacja osoby obecnie pełniącej obowiązki PPSN może zostać zakwestionowana. Z tego też powodu nowy Prezydent będzie mógł się zwrócić do ZO SN o dokończenie procedury wyboru. Może zażądać doręczenia mu w zgodzie z Konstytucją uchwały o przedstawieniu kandydatów na PPSN, po to, by mógł on dokonać jego wyboru – tym razem zgodnie z prawem. 

dr Kamil Mamak, dr Szymon Tarapata

Artykuł Prezydent i stajnia – czyli o powoływaniu na stanowisko Pierwszego Prezesa SN pochodzi z serwisu Karne24.com.

Zakończyły się obecnie prace parlamentarne nad trzema projektami ustaw – ustawy zmieniającej ustawę o Krajowej Radzie Sądownictwa, ustawy zmieniającej ustawę o ustroju sądów powszechnych i ustawy o Sądzie Najwyższym. Są to ustawy, które w ocenie najwybitniejszych autorytetów są niezgodne z Konstytucją, prowadząc do naruszenia zasady trójpodziału władzy oraz niezależności sądów i niezawisłości sędziowskiej.

Trzy ustawy niezgodne z Konstytucją RP

Decyzja Prezydenta o ewentualnym podpisaniu tych ustaw, decyzja Sejmu i Senatu będzie mieć jednak znaczenie nie tylko dla systemu konstytucyjnego w Polsce. Ta decyzja niesie za sobą skutki, których obecnie nie rozważamy, a które mogą dotknąć każdego – nieważne, czy ma do czynienia z sądami czy też nie i jakie są jego poglądy polityczne.

Czy bowiem teraz – mniej niż 10 lat od zniesienia kontroli granicznych – naprawdę chcemy zrezygnować z osiągnięć Unii Europejskiej, zwłaszcza z tych, z których korzystamy w sposób automatyczny i nieświadomy?

Czy zdajemy sobie sprawę, że na kolejne wyjazdy narciarskie w Alpy albo windsurfing na Wyspach Kanaryjskich wybierzemy się już w zmienionych zupełnie warunkach?

A może w ogóle nie będziemy mogli się wybrać? Czy zatem niezależność sądów i niezawisłość sędziów ma z tym cokolwiek wspólnego? W pierwszej chwili można powiedzieć, że nie – przecież podróżowanie nie zależy w żadnej mierze od tego, kto zasiada w Sądzie Najwyższym, kto wskazał, który z sędziów może zasiadać w Sądzie Najwyższym czy też nawet kto będzie prezesem sądu rejonowego w miejscowości X. Otóż ma, a związek jest zupełnie bezpośredni.

Członkostwo Polski w UE

Na co dzień nie myślimy o korzyściach wynikających z członkostwa Polski w UE. Nie myślimy, bo przyzwyczailiśmy się do nich i uważamy, że są one nam przyznane raz na zawsze. Nie pamiętamy, że nie tak dawno wyjazd za granicę był luksusem, niedostępnym dla wielu. Sondaż CBOS, przeprowadzony w 10-lecie członkostwa Polski w UE w 2014 r. wyraźnie wskazywał, że członkostwo Polski w UE popiera ponad 85% społeczeństwa, a wśród najczęściej wymienianych korzyści z członkostwa wymieniano właśnie otwarcie granic (zobacz dokument). Przypomnijmy sobie o tym teraz, kiedy rozmawiamy o zagrożeniach dla demokracji w Polsce, w szczególności dla niezależności sądownictwa.

Jednym z celów Unii Europejskiej jest wszechstronna integracja społeczeństw państw członkowskich. Służy temu zarówno unia walutowa (coraz ściślejsza, z zapowiedzią zrealizowania w przyszłości unii gospodarczej), rynek wewnętrzny (przestrzeń bez granic wewnętrznych, zapewniająca swobodny przepływ towarów, osób, usług i kapitału), ale również współpraca w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych (współpraca sądowa, policyjna i administracyjna).

Od wejścia w życie Traktatu z Maastricht UE stała się wspólnotą wartości. To wówczas przyjęto art. F Traktatu o Unii Europejskiej, odwołujący się do zasad demokracji w państwach członkowskich UE. Rządy prawa, demokracja, poszanowanie praw człowieka stały się również jednym z tzw. kryteriów kopenhaskich, warunkujących uzyskanie członkostwa przez państwo kandydujące w UE. Spełnienie wszelkich wymogów gospodarczych nie wystarczy – konieczne jest również posiadanie instytucji, gwarantujących stabilną demokrację.

Nie bez powodu obszar negocjacyjny „wymiar sprawiedliwości i sprawy wewnętrzne” w procedurze akcesji Polski do UE był jednym z najdłużej negocjowanych i zamkniętym pod sam koniec negocjacji akcesyjnych. Ówczesne państwa członkowskie UE musiały nabrać przekonania, że Polska te kryteria jest w stanie spełnić.

Również Hiszpania musiała czekać na możliwość uzyskania członkostwa we Wspólnotach Europejskich do czasu usunięcia reżimu generała Franco i wprowadzenia niezależnego sądownictwa.

Realizacja wspólnych celów w zakresie współpracy w obszarze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych jest zadaniem o wiele bardziej ambitnym i trudnym niż współpraca gospodarcza. Jest to związane bezpośrednio ze zróżnicowaniem systemów prawnych państw członkowskich – o wiele większym, niż w przypadku polityki gospodarczej. Pomimo tego, w ostatnich latach obserwowaliśmy znaczący postęp w tym zakresie, zarówno jeśli chodzi o unifikację prawa (poprzez wprowadzanie jednolitych norm prawnych w drodze rozporządzeń), czy też w sferze harmonizacji prawa (ułatwienie współpracy przy zachowaniu odrębności i specyfiki poszczególnych systemów prawnych państw członkowskich za pomocą dyrektyw).

Pamiętając, ile wysiłku włożyło polskie społeczeństwo i polskie władze, by zdobyć zaufanie partnerów unijnych, z tym większym zatroskaniem i zaniepokojeniem należy przyglądać się temu, co dzieje się obecnie.

Temu, co już spotkało się z komentarzami w zagranicznych mediach i portalach społecznościowych, w których wyraża się rozczarowanie Polską: „Poland is such a disappointment, we welcomed them in the EU and gave them billions of Euros to help their development thinking they were Europeans sharing European democratic values. And finally, they ignore the true meaning of democracy and behave like a Russian-type of country, roughly uncivilized and undemocratic… Maybe we should have let them to the Russians… ?”.

Brak niezależności sądownictwa = brak realizacji zasady wzajemnego zaufania

Jakiekolwiek wątpliwości związane z brakiem niezależności sądownictwa wiązać się będą z brakiem realizacji zasady wzajemnego zaufania – zasady, która jest „kamieniem węgielnym” i podstawą współpracy państw członkowskich UE, a przede wszystkim bezpośredniej współpracy właściwych organów w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Zasada wzajemnego zaufania stała się zatem instrumentem, który umożliwił integrację mimo istniejących rozbieżności i odrębności w systemach prawnych.

Podstawy polityczne współpracy w odniesieniu do budowy i funkcjonowania tzw. Przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości określono w tzw. Programie sztokholmskim (konkluzjach posiedzenia Rady Europejskiej). Istota zasady wzajemnego zaufania sprowadza się do tego, że decyzja procesowa podejmowana w jednym państwie członkowskim powinna być akceptowana i wykonywana we wszystkich pozostałych państwach, co w swoim orzecznictwie potwierdził również Trybunał Sprawiedliwości UE (W odniesieniu do spraw cywilnych – sprawa C-116/02 Gasser czy spraw karnych – sprawa C-187/01 i C-385/01 Gözütok i Brügge. Później również w innych).

Zgodnie ze stanowiskiem TSUE, zgodnie z zasadą wzajemnego zaufania państwo musi uznać wyniki postępowania nawet wówczas, gdyby postępowanie przeprowadzone w oparciu o jego własne przepisy prowadziłoby do odmiennych efektów – umożliwia to wspólnota wartości, podstawa wspólna dla wszystkich państw członkowskich UE.

Zasada wzajemnego zaufania jest również wskazywana w aktach normatywnych, jak np. w preambule dyrektywy 2013/48/UE w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności (Dz.Urz. UE L 294 z 6.11.2013, s. 1).

Dyrektywa ta określa podstawowe uprawnienia zatrzymanych, podejrzanych czy oskarżonych – uprawnienia jednakowe we wszystkich państwach członkowskich UE, mające zastosowanie również wobec tych osób, które zostały przez organy policji błędnie uznane za mające związek z czynem, w związku z którym zostały zatrzymane (a to może przytrafić się każdemu). Inny przykład – preambuła dyrektywy 2010/64/UE w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i pisemnego w postępowaniu karnym (Dz.Urz. UE L 280 z 26.10.2010, s. 1).

Preambuła, która stanowi jednocześnie rodzaj uzasadnienia aktu prawnego UE, wyjaśnia, że zasada wzajemnego zaufania dotyczy nie tylko tego, by wszyscy uczestnicy postępowania karnego mieli zaufanie do decyzji procesowych i traktowali je na równi z własnymi, ale również, by  organy państw członkowskich miały zaufanie do tego, że regulacje prawne są odpowiednie i we właściwy sposób stosowane. Jest to przecież nieodzowny warunek np.  zaakceptowania dowodów dostarczonych do innego państwa członkowskiego w postępowaniu. Takich przykładów konieczności wzajemnego zaufania organów, niezbędnego dla prawidłowego realizowania instrumentów prawnych UE, można by mnożyć.

Jest oczywiste, że wzajemne uznawanie decyzji sądowych będzie możliwe bez zastrzeżeń tylko wtedy, gdy sądy i inne organy ochrony prawnej będą przekonane, że poszczególne państwa nie tylko przyczyniają się do budowania jednolitej przestrzeni sądowej, ale również we właściwy sposób będą chroniły prawa jednostek, określone w Karcie Praw Podstawowych UE.

Użycie pojęcia „wzajemności” w sformułowaniu „zasada wzajemnego zaufania” ma swoje praktyczne znaczenie: oznacza bowiem, że problemy po jednej stronie oznaczać będą, że druga strona nie będzie czuła się zobowiązana do realizacji swoich obowiązków. Naruszenie niezależności sądów w Polsce może skutkować brakiem uznawania orzeczeń wydawanych przez polskie sądy, brakiem uznawania europejskich nakazów aresztowania wydawanych przez sąd polski.

Strefa Schengen

Również strefa Schengen – czyli obszar państw, pomiędzy którymi zasadniczo nie prowadzi się kontroli na granicach wewnętrznych – obecnie stanowi przedmiot regulacji prawa Unii Europejskiej i jest jej częścią. Utworzenie strefy Schengen, najpierw między pięcioma państwami, a stopniowo rozszerzanej na kolejne państwa, wymagało nabrania zaufania do systemów wymiaru sprawiedliwości w tych państwach. Wszak zniesienie kontroli to ułatwienie nie tylko dla turystów, osób podróżujących w celach służbowych itp., lecz również dla sprawców rozmaitych czynów zabronionych, którzy próbują wykorzystać ten system po to, by uciec przed wymiarem sprawiedliwości.

Z tego też względu, zniesieniu kontroli na granicach wewnętrznych między państwami strefy Schengen towarzyszyło wzmocnienie kontroli na granicach zewnętrznych UE oraz wprowadzenie rozmaitych rozwiązań, służących wzmocnieniu współpracy właściwych służb zajmujących się walką z przestępczością czy wzmocnieniu współpracy sądowej.

Należy przy tym pamiętać, że decyzja o zniesieniu kontroli granicznej na granicach wewnętrznych UE nie jest decyzją daną raz na zawsze – państwa mogą w każdej chwili zdecydować o tymczasowym przywróceniu kontroli granicznej na granicach wewnętrznych. Niedawno państwa członkowskie UE podjęły decyzję o wzmocnieniu kontroli na granicach zewnętrznych UE, co miało swój praktyczny rezultat w przedłużeniu odpraw i kontroli, co też niektórzy obywatele RP odczuli na własnej skórze.

Podobnie będą mogły zdecydować o uchyleniu tzw. kodeksu granicznego Schengen, stanowiącego obecnie podstawę funkcjonowania strefy (Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/399 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie unijnego kodeksu zasad regulujących przepływ osób przez granice (kodeks graniczny Schengen), Dz. Urz. UE L 77 z 23.3.2016 r., s. 1.). Decyzja w tym zakresie nie wymaga jednomyślności, lecz większości kwalifikowanej, a zatem może być podjęta bez Polski i bez Węgier (art. 77 ust. 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej).

Podsumowując, należy pamiętać, że sądy krajowe to sądy unijne. Sądy polskie są częścią systemu wymiaru sprawiedliwości i wspólnoty wszystkich państw członkowskich UE. Nawet jeśli sankcje, których możliwość wprowadzenia na podstawie art. 7 Traktatu o Unii Europejskiej jest obecnie dyskutowana na forum UE, nie dojdą do skutku, konsekwencje naruszenia zasady wzajemnego zaufania poprzez naruszenie niezależności sądownictwa w Polsce będą miały zatem o wiele szersze skutki, również takie, które mogą dotknąć „przeciętnego Kowalskiego”.

Utrata niezależności sądownictwa, jako istotny element zasady rządów prawa, o której mowa w art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej, oznaczać będzie utratę statusu „sądu” w prawie UE, w rozumieniu art. 19 TUE.

W Polsce będą istnieć sądy, które nie będą uznawane za sądy zgodnie z prawem UE i których orzeczenia nie będą miały skutków na terytorium innych państw członkowskich UE czy też na potrzeby prawa UE (np. zostaną pozbawione możliwości kierowania pytań prejudycjalnych do TSUE). O tym należy pamiętać zastanawiając się, co czeka nas, jeśli Prezydent Andrzej Duda nie zawetuje trzech ustaw, niedawno uchwalonych przez polski parlament.

Tytuł oryginalny: „W 10-lecie zniesienia kontroli na granicach wewnętrznych między Polską a innymi państwami strefy Schengen o niezależności sądownictwa w Polsce”.

dr hab. Agnieszka Grzelak
prof. ALK, Katedra Prawa Międzynarodowego i Prawa UE, Kolegium Prawa

Foto: Pixabay.com

Artykuł Reforma sądownictwa może skutkować zamknięciem granic! pochodzi z serwisu Karne24.com.

„O ile istnienie kompetencji do wydania przez Prezydenta aktu zwalniającego z negatywnych konsekwencji prawomocnego wyroku nie budzi w doktrynie zastrzeżeń, o tyle dopuszczalność zastosowania abolicji indywidualnej rodzi co najmniej poważne
wątpliwości” – wskazywali autorzy przystępując do interpretacji art. 139 Konstytucji RP.

Tekst ustawy to nie wszystko

Art. 139 Konstytucji jest niezwykle lakoniczny: „Prezydent Rzeczypospolitej stosuje prawo łaski. Prawa łaski nie stosuje się do osób skazanych przez Trybunał Stanu”. Nie oznacza to jednak, że może on być dowolnie interpretowany i nie posiada żadnej treści – wskazywali Duda i Wąglorz.

Po przeprowadzeniu językowej analizy przepisu Konstytucji autorzy podkreślili, że musi on być interpretowany w szerokim kontekście systemowym, uwzględniającym aktualne przepisy ustawy zasadniczej.

„W porównaniu do konstytucji PRL, w ustawie zasadniczej z 1997 r. pojawiło się wiele zasad i gwarancji demokratycznego państwa prawnego. Nowy kontekst systemowy może mieć wpływ na kształt normy przyznającej Prezydentowi omawianą kompetencję”.

Zwraca uwagę w szczególności art. 126 ust. 3 Konstytucji, zgodnie z którym „Prezydent Rzeczypospolitej wykonuje swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach”.

„Z przepisu tego należy wyinterpretować dyrektywę postępowania wiążącą Prezydenta – każdą swą kompetencję, w tym korzystanie z prawa łaski, Prezydent powinien wykonywać w zgodzie z pozostałymi przepisami Konstytucji oraz ustawami zwykłym” – podkreślali autorzy.

„Ta wypowiedź ustrojodawcy wskazuje zatem wyraźnie, że nie jest wystarczający argument, iż skoro art. 139 Konstytucji nie zawiera żadnych ograniczeń odnośnie do prawa łaski, to dopuszczalny jest akt abolicji indywidualnej. Jest to wysoce zawodne wnioskowanie” – stwierdzili Duda i Wąglorz.

Trójpodział władz, jądro kompetencji

Autorzy wskazali w szczególności na art. 10 (trójpodział i równowaga władz) oraz art. 175 ust. 1 (kompetencja do wymierzania sprawiedliwości przez sądy) jako nieodzowne konteksty właściwego rozumienia konstytucyjnego prawa łaski. Oba wykluczają możliwość uznania, że prawo łaski może być stosowane przed prawomocnym wyrokiem skazującym.

Organy władzy publicznej mają się wzajemnie równoważyć, lecz jedna z władz nie może naruszyć jądra kompetencji należącej do innej władzy umocowanej konstytucyjnie.

„Przyznanie Głowie Państwa uprawnienia do stosowania prawa łaski w omówionym wyżej szerokim zakresie mogłoby również naruszać art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji, które łącznie konstruują prawo do sądu”.

Byłaby to ingerencja m.in. w prawa pokrzywdzonego do uzyskania rozstrzygnięcia o wzajemnych prawach i obowiązkach stron.

„Akt abolicji indywidualnej, oprócz możliwości stwierdzenia, iż zachowanie, jakiego dopuścił się oskarżony, miało przestępny charakter, ostatecznie pozbawiałby pokrzywdzonego możliwości uzyskania środka kompensacyjnego oraz powołania się na prejudykat w postępowaniu cywilnym” – wskazali autorzy artykułu.

W konkluzji A. Duda i A. Wąglorz zaproponowali dookreślenie art. 139 Konstytucji, tak aby w przyszłości nie było wątpliwości co do zakresu jego zastosowania. „To, na co nie można się obecnie zgodzić, to jej nazbyt szerokie interpretowanie” – podkreślili w ostatnim zdaniu opracowania.

31 maja 2017 r. siedmiu sędziów Sądu Najwyższego uznało, że prawo łaski może być realizowane wyłącznie wobec osób, których winę stwierdzono prawomocnym wyrokiem sądu (sygn. I KZP 4/17) – zobacz więcej na temat uchwały SN.

Adrian Duda jest doktorantem w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego (w chwili napisania artykułu był studentem). Agnieszka Wąglorz jest studentką Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Artykuł ukazał się w zeszycie 1/2016 Czasopisma Prawa Karnego i Nauk Penalnych.

Foto: KIPK

Artykuł A. Duda, A. Wąglorz w CPKiNP: Ułaskawienie nie może polegać na abolicji indywidualnej pochodzi z serwisu Karne24.com.

Pod artykułami o bestialskim potraktowaniu piesków lub kotków pojawiają się pełne pasji komentarze, domagające się wymierzenia takim przestępcom surowych kar. Niestety, ten mechanizm wywęszyli także populistyczni politycy. Przestępczość przeciwko dzieciom i zwierzętom stała się poligonem testowania najbardziej surowych sankcji, a zmiany wprowadzane przy akompaniamencie oklasków mogą ośmielić rządzących do jeszcze bardziej absurdalnych rozwiązań legislacyjnych.

Najnowsze nowelizacje

O tym, że mamy do czynienia ze wzmożeniem ustawodawczym w zakresie prawa karnego świadczą niedawne wydarzenia. Weźmy na przykład decyzję rządu z 11 kwietnia 2017 r. o przyjęciu projektu o zaostrzeniu kar za znęcanie się nad zwierzętami. Patryk Jaki z Ministerstwa Sprawiedliwości podczas konferencji prasowej dotyczącej tych zmian powiedział:

„Jesteśmy przekonani, że tego typu zmiana spowoduje, że mniej będziemy słyszeli wyroków w zawieszeniu bądź małych grzywien, które nie mają żadnego oddziaływania prewencyjnego. Wprost przeciwnie, niektórzy mówią, że prowokują do popełnienia kolejnego przestępstwa na zwierzęciu”.

Główne założenie ustawy to zaostrzenie kar oparte na teorii, zgodnie z którą przestępczość spada po wprowadzeniu surowszych kar za dane rodzaje przestępstw. To niestety tak nie działa! Tylko przy niektórych przestępstwach sprawca kalkuluje sobie wcześniej, czy mu się „opłaca” podjąć ryzyko popełnienia przestępstwa. Inną poważną wątpliwość budzi teza o „prowokacyjnym” charakterze nieizolacyjnych kar kodeksowych. Niestety Patryk Jaki nie wskazał, kim są co „niektórzy” głoszący takie tezy.

To jednak nie jedyny w ostatnich miesiącach przykład wykorzystania najsłabszych do budowania kapitału politycznego. 11 kwietnia 2017 r. podpisana została ustawa „zaostrzająca kary za przestępstwa wobec dzieci„.

– Te zmiany przepisów zmierzają do zwiększenia prawnokarnej ochrony osób małoletnich i osób nieporadnych życiowo – czyli tych najsłabszych – komentował Prezydent RP na swoim Twitterze.

„Te zmiany przepisów zmierzają do zwiększenia prawnokarnej ochrony osób małoletnich i osób nieporadnych życiowo – czyli tych najsłabszych”.

— Kancelaria Prezydenta (@prezydentpl) April 11, 2017

Karać surowiej

Ustawa podpisana przez Prezydenta RP przedstawiana jest jako zaostrzająca kary za przestępstwa wobec dzieci. Jednak nie ogranicza się ona wyłącznie do tej grupy pokrzywdzonych. Jedną z największych nowości wynikających z ustawy jest zmiana sankcji przy tzw. ciężkim uszczerbku na zdrowiu, który dotyczy przecież zarówno dzieci, jak i dorosłych. Typ podstawowy będzie teraz zbrodnią, a sankcja za typ kwalifikowany (jeżeli następstwem czynu będzie śmierć) została niemalże zrównana z zabójstwem, bowiem sąd będzie mógł za to orzec nawet dożywotnie pozbawienie wolności.

Poza tym wprowadzono kilka zmian polegających na podwyższeniu sankcji za typy kwalifikowane, gdy sprawca popełnia przestępstwo przeciwko dzieciom. Wydaje się, że ze względu na rozkład przestępczości główne oddziaływanie ustawy skoncentruje się na uszczerbkach na zdrowiu, a nie ochronie dzieci, na których to skupiła się opinia publiczna i politycy.

Zmiany te są niespójne z pozostałymi przepisami kodeksowymi. O niektórych problemach zauważonych jeszcze na etapie pracy nad ustawą pisała dr Agnieszka Barczak-Oplustil w tekście „Prezydencki projekt nowelizacji Kodeksu karnego i ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (kilka uwag krytycznych)”, wytykając projektowi zasadnicze niespójności i błędy. Nie wszystkie jednak zostały skorygowane na etapie dalszych prac legislacyjnych.

Rejestr pedofilów

Innym przykładem  populistycznych zmian dotyczących dzieci jest ustawa wprowadzająca tzw. rejestr pedofilów, który będzie częściowo dostępny publicznie. Według ekspertów takie rozwiązania są bezcelowe. W uchwale Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego wprost wskazano, że jest to rozwiązanie bezskuteczne.

„Rejestry publiczne są w zakresie zmniejszania zagrożenia przestępczością seksualną całkowicie nieskuteczne”.

To jednak nie jedyny problem ustawy – obok niemożliwego do zrealizowania celu przynosi ona szereg wątpliwości interpretacyjnych i zamętu, który jeszcze przed nami. Nakłada szereg obowiązków na osoby mające jakikolwiek związek z zatrudnianiem dzieci (nie wiadomo np. czy rodzic zatrudniający nianię także naraża się na odpowiedzialność karną). Między innymi o tym aspekcie sprawy mówiła dr Małgorzata Pyrcak-Górowska podczas zebrania Katedry Prawa Karnego UJ w dniu 24 marca 2017 r. (nagranie zebrania znajduje się na profilu FB Katedry Prawa Karnego UJ).

Jak widać nawet pobieżna analiza wprowadzanych ustaw pozwala nabyć poważne wątpliwości co do ich jakości. Należy się zatem zastanowić czy jest jakiś inny cel ich uchwalania?

Zbijanie kapitału politycznego

W zakresie przestępczości przeciwko zwierzętom i dzieciom politycy wyczuli, że zwiększanie represyjności nie dość, że nie jest krytykowane, to jeszcze zyskuje poklask – nawet wśród przedstawicieli przeciwników politycznych. Świadczą o tym komentarze internautów:

Ewidentnie pokazuje to, że strategia działa. Przebija z nich generalna niechęć do środowiska, które zmiany wprowadza, ale poprzez proponowaną zmianę niechęć została – przynajmniej na chwilę – przełamana. Pozytywny przekaz dotarł nie do popierających władzę, ale do jej krytyków.

Moralny szantaż

Oczywiście każdy się zgodzi z deklaracjami, że bezbronnym istotom należy pomagać.  Czy można w takim wypadku krytykować rozwiązania, które dotyczą dzieci i zwierząt? Czy taka krytykująca osoba nie ustawi się sama w jednym szeregu ze zwyrodnialcami i pedofilami? Czy wypada zabierać głos krytyczny?

W tym dylemacie w pełni zastosowanie ma polskie przysłowie: „Dobrymi chęciami piekło jest wybrukowane”.

Same dobre intencje są nic nie warte, jeżeli podejmowane działanie nie może osiągnąć zamierzonego celu. Tak jak nie można ustawowo znieść ubóstwa, tak również nie można za pomocą prawa karnego znieść przestępczości. Rozdzielić więc należy deklaracje od możliwości kształtowania rzeczywistości za pomocą treści ustawy. Ich ocena powinna być dokonana nie ze względu na uzewnętrzniane motywacje a wyłącznie poprzez analizę potencjalnych skutków.

Dłuższa o rok kara więzienia nie pomoże żadnemu kotkowi, a takie „recepty” na wszelkie zło proponują politycy. Należy pamiętać, że uruchamianie prawa karnego do walki z patologiami społecznymi jest raczej oznaką bezsilności niż siły. Oznacza bowiem, że inne normy – społeczne lub innych gałęzi prawa – nie zadziałały prawidłowo.

Prawdziwa pomoc dzieciom i zwierzętom powinna odbywać się na wcześniejszym etapie. Jest to jednak znacznie droższe, czasochłonne i mniej efektowne niż ustawa karna. Wymaga podjęcia także realnych działań, a ustawa jest tylko deklaracją, z którą już będą musieli sobie radzić nie politycy, a służby i sądy.

Jak reagować na populizm? 

Bezrefleksyjne lajkowanie i entuzjastyczne komentowanie wiadomości, w których zawarte są informacje o deklarowanej walce z przestępczością, to woda na młyn populistów. Jak więc zachować się w sytuacji, której pojawia się informacja o prawnokarnej „pomocy” najsłabszym?

Należałby odpowiedzieć sobie na kilka pytań, m.in.:

• Czy problem zdefiniowany przez polityków jest realny?
• Czy problem można rozwiązać na płaszczyźnie innych gałęzi prawa?
• Czy prawo karne może rozwiązać problem?
• Czy nowelizacja prawa karnego jest konieczna?
• Czy nowelizacja nie spowoduje dodatkowych niekorzystnych skutków ubocznych?

Ocena projektu zmian w prawie musi zająć więcej czasu i nie powinniśmy  poprzestawać na przeczytaniu nagłówka i oświadczeń samych polityków.

Bo nie dość, że ustawa może w ogóle nie dawać możliwości pomocy najsłabszym, to jeszcze spowodować szereg szkodliwych konsekwencji. A my sami powinniśmy się raczej czuć oszukiwani, bo nasze szlachetne odruchy wykorzystywane są do zbijania kapitału politycznego.

Przestępca też człowiek

Na marginesie należy podkreślić, że sprawcy takich przestępstw pozostają ludźmi, którzy mają swoją godność. Także im należą się prawa gwarancyjne i inne zawarte w konstytucji, prawie międzynarodowym i ustawach. Jeżeli pozwolimy na „wyłączenie ich spod prawa”, to możemy mieć pewność, że politycy wzbiją się na wyżyny kreatywności w celu znalezienia jak najbardziej sadystycznego sposobu ich ukarania.

O tym, że przy uchwalaniu ustaw może być brana pod uwagę nie tylko „troska” o dobro zwierząt i dzieci, a także destrukcyjne motywacje świadczyć może następująca wypowiedź na temat ustawy o rejestrze pedofilów powoływanego już wcześniej Patryka Jakiego:

„Troska i empatia – tak, ale wobec dzieci, a nie wobec pedofilów”.

Przemawiającą do wyobraźni przestrogą powinna być sytuacja na Filipinach po objęciu rządów przez prezydenta Duterte, który wezwał obywateli do zabijania handlarzy narkotyków, na skutek czego zginęło już tysiące osób. W jednym z przemówień mówił o tym, że jedną z jego motywacji jest chęć ochrony dzieci i dla tej ochrony nie wahałby się zabić handlarza narkotyków. Zło pozostaje złem, niezależnie od tego czy czynione jest z pięknymi deklaracjami na ustach.

Foto: Pixabay.com

Artykuł Kotki i bobaski na usługach populistów pochodzi z serwisu Karne24.com.