Kogo chronimy?

W art. 197 § 3 k.k. ustawodawca stworzył zamknięty katalog przypadków skutkujących wyższą karą. Obejmuje on m.in.: zgwałcenie kobiety ciężarnej, zgwałcenie małoletniego poniżej 15 roku życia, zgwałcenie przy użyciu broni palnej, zgwałcenie kazirodcze, zgwałcenie wspólnie z inną osobą, zgwałcenie z utrwaleniem obrazu lub dźwięku z przebiegu czynu. Jakie konkretne motywacje stały za wprowadzeniem tak szczegółowych opisów przestępstw? W uzasadnieniu nowelizacji podnoszono, że celem zmian jest wzmocnienie funkcji ochronnej prawa karnego poprzez zwiększenie ochrony szczególnie zagrożonych osób. Zasadne staje się pytanie, dlaczego ustawodawca ograniczył się wyłącznie do tych podmiotów i okoliczności?

Przecież szczególnie bezradnymi ofiarami są także:

•  osoby w podeszłym wieku,
• osoby z niepełnosprawnością intelektualną i ruchową
• osoby uzależnione od sprawcy finansowo.

 Dodatkowo można wyliczać okoliczności, w których spotęgowane jest cierpienie ofiar:

• czyn motywowany orientacją seksualną ofiary,
• zgwałcenie przy obecności partnera lub dziecka,
• zgwałcenie przez funkcjonariusza publicznego,
• zgwałcenie przy użyciu zwierzęcia.

Powyższe przykłady pokazują, że ustawodawca nie jest w stanie przewidzieć wszystkich stanów faktycznych, które zdarzają się w rzeczywistości, a kazuistyczne przykłady można mnożyć bez końca. 

Skutki kazuistyki

Obecny, kazuistyczny stan prawny niesie za sobą dalsze konsekwencje. Skoro typy kwalifikowane zostały uregulowane w tak drobiazgowy sposób, to ustawa nie przewidziała zwiększonej ochrony dla podmiotów o innych właściwościach szczególnych.

W połączeniu z istnieniem tzw. typów metakwalifikowanych (art. 197 § 4-5 k.k.) doszło de facto do zawężenia, a nie rozszerzenia zakresu ochrony ofiar.

Mechanizm ten uwidacznia art. 197 § 4 k.k. Przepis ten penalizuje m.in zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem, które to zagrożone jest karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 5 lat albo karze dożywotniego pozbawienia wolności. Skoro ten czyn jest karany surowiej, można wysunąć wniosek, że na poziomie abstrakcyjnym charakteryzuje się wyższym stopniem społecznej szkodliwości niż zgwałcenia opisane w art. 197 § 3 k.k. Rodzi to poważne problemy interpretacyjne.

Zgodnie z założeniem racjonalnego ustawodawcy oraz zakazem wykładni rozszerzającej na niekorzyść sprawcy, zwiększonej ochronie podlegają wyłącznie sytuacje wprost wymienione w art. 197 § 3-5 k.k. A contrario zgwałceniem kwalifikowanym z art. 197 § 3 k.k. nie może być zgwałcenie osoby w podeszłym wieku czy zgwałcenie osoby niepełnosprawnej.

Być może zgwałcenie wspomnianych osób mogłoby wyczerpywać znamiona szczególnego okrucieństwa z art. 197 § 4 k.k., jednak należy pamiętać, że sędziowie ze względu na wyższe zagrożenie ustawowe karą w tym przepisie, będą po tę kwalifikację sięgać znacznie ostrożniej.

Na gruncie poprzedniego stanu prawnego sytuacja była mniej skomplikowana. Brak kazuistycznych wyliczeń pozwalał sędziom na swobodne stosowanie pojemnej klauzuli szczególnego okrucieństwa. Sprawiało to, że mimo iż zgwałcenie kobiety ciężarnej nie było odrębnym typem kwalifikowanym, to takie przestępstwa często było kwalifikowane jako zgwałcenia ze szczególnym okrucieństwem.

Obecnie, poprzez nadmierną kazuistykę sądy w dużej mierze zostały pozbawione elastyczności.

Opisany mechanizm niesie za sobą dalsze konsekwencje. Jeśli w przyszłości dojdzie do drastycznego zdarzenia, które nie wypełni znamion przestępstwa z art. 197 § 3 k.k., a jednocześnie nie zostanie zakwalifikowany przez sąd jako zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem, istnieje ryzyko, że zostanie zaproponowany kolejny, wąski typ kwalifikowany zgwałcenia. To klasyczny przykład populizmu penalnego, w którym prawo konstruowane jest pod wpływem emocji wywołanych przez głośną, medialną tragedię.Taki sposób tworzenia przepisów nie ma nic wspólnego z rzetelną i naukową dyskusją, która powinna poprzedzać nowelizację kodeksu karnego. W efekcie kazuistyka rodzi kazuistykę.

Populistyczne błędne koło

W nauce prawa karnego przyjmuje się, że wprowadzanie nowych typów kwalifikowanych powinno być uzasadnione m.in powszechnością określonego sposobu działania sprawców lub wysoką częstotliwością występowania przestępstwa w typie podstawowym. Tymczasem dostępne dane udowadniają, że te powody nie są spełnione. Liczba przestępstw z art 197 § 3 i § 4 k.k. systematycznie spada. W 1999 r. liczba takich czynów wynosiła 289, podczas gdy w 2009 r. liczba ta spadła do 109.

Co więcej, nieustanne tworzenie kazuistycznych przepisów zawęża zakres zgwałcenia w typie podstawowym. Skutkuje to tym, że więcej przypadków zgwałceń wpada w kategorie typów kwalifikowanych. Przez zmiany legislacyjne może dojść do większej ilości skazań z art. 197 § 3 – 5 k.k. W dobie populizmu penalnego istnieje zagrożenie, że taki pozorny wzrost statystyczny będzie wykorzystywany do podsycenia poczucia zagrożenia w społeczeństwie. A to posłuży jako pretekst do tworzenia kolejnych, kazuistycznych nowelizacji.

Opracował Kacper Hejnar – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Pułapka kazuistyki. Dlaczego ustawodawca tylko pozornie chroni ofiary zgwałceń? pochodzi z serwisu Karne24.com.

W ostatnich latach coraz więcej formacji politycznych składa projekty nowelizacji lub ogłasza proponowane zmiany dotyczące przestępstw z rozdziału XXIV Kodeksu Karnego. Dotąd zgłoszono szereg pomysłów, począwszy od zaostrzającego odpowiedzialność projektu „W Obronie Chrześcijan”, przez zmianę trybu ścigania przestępstwa po ich całkowitą dekryminalizację.

Na początku lutego 2026 r. do Rządowego Centrum Legislacji wpłynął projekt ustawy autorstwa Ministerstwa Sprawiedliwości (dalej: MS), dotyczący zmiany art. 196 Kodeksu karnego (dalej: k.k.), który przewiduje odpowiedzialność karną za tzw. obrazę uczuć religijnych (zobacz projekt ustawy).

Co wynika z orzeczenia Trybunału?

W obecnym brzmieniu art. 196 k.k. przewiduje karę grzywny, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 dla sprawcy, który obraża uczucia religijne innych osób, znieważając publicznie przedmiot czci religijnej lub miejsce przeznaczone do publicznego wykonywania obrzędów religijnych. Ministerialny projekt zakłada usunięcie z powyższego katalogu kary pozbawienia wolności, pozostawiając jedynie tzw. sankcje nieizolacyjne. Przyjrzyjmy się zatem proponowanej zmianie oraz jej uzasadnieniu.

Przyczynkiem do nowelizacji ustawy karnej w omawianym zakresie jest wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 15 września 2022 r., wydany w sprawie Rabczewska przeciwko Polsce.

Trybunał w Strasburgu doszedł w tym orzeczeniu do wniosku, że władze krajowe nie przedstawiły wystarczających powodów mogących uzasadnić ingerencję w wolność słowa skarżącej, a w związku z tym doszło do naruszenia art. 10 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności poprzez błędne zastosowanie art. 196 k.k.

W toku swoich rozważań Trybunał podniósł wiele zastrzeżeń co do zastosowania przepisu, lecz w kontekście samej wysokości kary zaznaczył jedynie, że wymierzenie skarżącej grzywny pięćdziesięciokrotnie wyższej niż najmniejsza kwota grzywny nie było nieznaczną sankcją.

Zdaniem Trybunału problemem nie jest sama w sobie możliwość orzekania kary grzywny tej wysokości za omawiane przestępstwo, lecz nieproporcjonalne jej wymierzenie w tym stanie faktycznym.

W szczególności, ETPCz nie uznał, że „wymierzenie kary grzywny aż pięćdziesięciokrotnie wyższej niż najmniejsza kwota grzywny było zbyt wysoką karą w zakresie obrazy uczuć religijnych”, jak w swoim uzasadnieniu podnosi MS.

Nieuprawniona generalizacja

Z tak przeinaczonej wypowiedzi Trybunału został wyprowadzony wniosek, że „jeśli (…) za zbyt surową uznana została kara grzywny, to tym bardziej za taką uznać należy karę pozbawienia wolności”.

O ile takie stwierdzenie mogłoby mieć sens na gruncie konkretnego stanu faktycznego, o tyle nie ma zastosowania in abstracto. Przepisy typizujące napisane są zwięźle, możliwie jak najmniej kazuistycznie, tak aby objąć swoim zakresem zastosowania jak najszerszą gamę karygodnych zachowań. Jednocześnie każdy z nich wyposaża sąd w rozpiętość sankcji, tak by dało się dostosować ją do rozmiarów karygodności danego czynu.

Jest oczywiste, że nie każda obraza uczuć religijnych zasługuje na karę więzienia, lecz MS dopuściło się generalizacji wysnuwając ogólną tezę na podstawie jednego stanu faktycznego.

Wnioskodawca argumentuje dalej, że „eliminacja kary pozbawienia wolności jako kary najsurowszej sprawi, że wysokie grzywny będą musiały być orzekane w sposób wyważony”.

Zdaniem autorów jest to oczywista nieprawda, ponieważ pozbawienie sądów możliwości orzekania najsurowszej sankcji w najbardziej karygodnych przypadkach spowoduje, że karygodność tą będzie trzeba oddać za pomocą wysokich grzywien lub długoterminowych kar ograniczenia wolności.

Brak danych uzasadniających zmiany

Kwestią całkowicie pominiętą przez twórców projektu są statystyki. MS chce ograniczyć surowość orzeczeń, tak aby nie skazywano ludzi na pozbawienie wolności za obrazę uczuć religijnych. Ministerstwo nie przygotowało jednak danych liczbowych, wskazujących, ile osób zostało skazanych na taką karę. Jest to element konieczny do przeprowadzenia omawianej reformy.

Aby móc w pełni ocenić sensowność nowelizacji, MS musiałoby podać ww. dane z wyszczególnieniem informacji w ilu przypadkach popełnienie czynu kwalifikowanego z art. 196 k.k. zbiegało się z innym przepisem, a także czy w danym stanie faktycznym orzeczono karę bezwzględnego pozbawienia wolności czy z zawieszeniem jej wykonania. Bez podania tych informacji nie ma możliwości oceny zasadności proponowanej nowelizacji.

Samo wnioskowanie z orzeczenia Rabczewska przeciwko Polsce jest przykładem daleko posuniętego populistycznego „antypopulizmu penalnego”.

Projektodawca wskazuje dalej, że „bezpośrednim skutkiem takiej zmiany (…) byłoby (…) wyeliminowanie możliwości stosowania tymczasowego aresztowania wobec osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa z art. 196 k.k.”.

Argument ten należy potraktować co najwyżej jako manipulację. Art. 259 § 3 k.p.k. stanowi wprawdzie, że tymczasowe aresztowanie nie może być stosowane, jeżeli przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku, a więc również wtedy, gdy nie jest w ogóle zagrożone tego rodzaju karą, lecz ograniczenie to nie ma zastosowania, gdy oskarżony ukrywa się, uporczywie nie stawia się na wezwania lub w inny bezprawny sposób utrudnia postępowanie albo nie można ustalić jego tożsamości.

Zapobieganie wojnom religijnym

Nienajlepsze uzasadnienie projektu nie oznacza jednak automatycznie jego niezasadności. Przyjrzyjmy się zatem istocie proponowanej zmiany.

Na samym początku należy zaznaczyć, że omawiany przepis chroni nie tylko dobro prawne w postaci wolności religijnej, lecz także – choć bywa to pomijane przez przedstawicieli doktryny – dobro prawne w postaci porządku publicznego. Polskie społeczeństwo z roku na rok staje się coraz bardziej wielokulturowe, co pociąga za sobą konieczność zapewnienia pokojowego współistnienia różnych grup wyznaniowych.

Omawiana regulacja ma więc na celu zapobiegnięcie wzajemnemu prowokowaniu się i „wojnom religijnym”, czemu doskonale służy zagrożenie surową sankcją.

Istotnego kontekstu dostarcza tutaj art. 256 k.k. Przywołany przepis penalizuje m. in. nawoływanie do nienawiści na tle różnic wyznaniowych, przewidując przy tym karę pozbawienia wolności do lat 3. Jednocześnie nie ulega wątpliwości, że dokonana obraza uczuć religijnych stanowi materializację wspomnianej nienawiści. Jest to bowiem dalej idąca eskalacja konfliktu na tle religijnym.

Wykładnia systematyczna wskazuje więc na zasadność pozostawienia kary pozbawienia wolności dla najbardziej karygodnych przypadków publicznego znieważenia przedmiotu czci religijnej lub miejsca przeznaczonego do publicznego wykonywania obrzędów religijnych.

Kary muszą być spójne

Dla udzielenia odpowiedzi na pytanie o zasadność nowelizacji mogą okazać się ważne inne, zbliżone do 196 k.k. przepisy, w tym art. 216 k.k. Mają one bowiem to samo znamię czasownikowe – “znieważa”. Różnica polega tu jednak na nośniku dobra prawnego.

• W przypadku art. 216 k.k. jest to jedna konkretna osoba, znieważona bezpośrednio.
• W przypadku 196 k.k. jest to często wiele osób wyznających daną religię.
• Tym samym, przy popełnieniu 196 k.k. jest potencjalnie większa liczba poszkodowanych niż w wypadku 216 k.k. To z kolei ma przełożenie na karygodność czynu.

Jeśli zatem przy 196 k.k. zakres karygodności jest większy, to katalog kar również powinien być szerszy niż w art. 216 k.k., a może być on jedynie poszerzony o karę pozbawienia wolności.

W tym kontekście należy zwrócić uwagę również na art. 257 k.k. Jest on w pewnym zakresie połączeniem art. 196 i 216 k.k. – zawiera się w nim zniewaga m.in. ze względu na wyznawaną religię i dotyczy grupy osób. W tym przepisie jednak zagrożenie karą pozbawienia wolności jest wyższe (do lat 3) niż w wypadku art. 196 k.k. (do lat 2).

Usunięcie pozbawienia wolności z katalogu kar byłoby niekonsekwencją ustawodawcy, na którą (szczególnie w prawie karnym) nie powinien pozwalać.

Przeprowadzona analiza proponowanej zmiany wskazuje, że propozycja MS jest wątpliwa na gruncie dogmatycznym i polityczno-kryminalnym, a jej uzasadnienie – niekompletne i wprowadzające w błąd.

Ustawodawca ma oczywiście dużą swobodę w kształtowaniu polityki karnej, lecz nie powinien dokonywać pochopnych i nieprzemyślanych zmian, a do takich można zakwalifikować powyższą propozycję.

Opracowali Jakub Niedziółka i Hubert Trzciński – studenci prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zdjęcie Jakub Niedziółka i Hubert Trzciński

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Czy usunięcie kary pozbawienia wolności naprawi przestępstwo obrazy uczuć religijnych? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 9 grudnia 2024 r. był Dominik Wzorek – asystent w Zakładzie Kryminologii Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, socjolog, kierownik projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki, w ramach konkursu Preludium 20, pod tytułem: „Analiza sędziowskich decyzji i poglądów na temat stosowania kary pozbawienia wolności”.

Podejście do kwestii odpowiedzialności karnej determinuje odpowiedź na pytanie, czy dzieci należy wychowywać, czy więzić. Dominik Wzorek tłumaczył, że w historii rozwoju prawa karnego wyróżnia się co najmniej dwa podejścia do odpowiedzialności karnej. Z jednej strony klasyczną szkołę prawa karnego, która była oparta na odpowiedzialności racjonalnego człowieka za wyrządzone zło – podstawą odpowiedzialności był zarzut, że dana osoba zdecydowała się popełnić czyn zabroniony. Zwracano uwagę, że dziecko nie jest w pełni ukształtowanym człowiekiem, dlatego nie może ponosić odpowiedzialności karnej w takim samym zakresie jak dorosły. Dziecku nie można przypisać pełnej winy za popełniony czyn zabroniony, ale można mu wymierzyć łagodniejszą karę. Z drugiej strony, wraz z rozwojem nauki, w szczególności kryminologii, zaczęto zauważać, że źródłem przestępczości nie jest człowiek i jego zła wola, ale czynniki zewnętrzne, np. wpływ społeczny, nieprawidłowości rozwojowe. W związku z tym, skoro dziecko jest człowiekiem, który się dopiero rozwija, to można oddziaływać na proces wychowywania, aby kształtować jego prawidłowy rozwój psychiki lub środowiska, w którym dorasta, ale nie poprzez karanie.

Modele kryminologiczne

Jak wskazał Dominik Wzorek, około 20 lat temu wykształcił się kryminologiczny model opiekuńczy, nawiązujący do pozytywistycznej szkoły prawa karnego, który zakłada, że dziecko za popełniony czyn zabroniony nie należy karać, ale należy otoczyć opieką i udzielić mu wsparcia w procesie wychowywania. Czyn zabroniony postrzegany jest jako zachowanie epizodyczne z uwagi na burzliwy okres dojrzewania lub sygnał, że rozwija się proces demoralizacji dziecka jako efekt czynników środowiskowych. Kolebką modelu opiekuńczego były Stany Zjednoczone, które jednak, szczególnie ze względów politycznych, zupełnie od niego odeszły, podążając w stronę modelu jurydycznego. Do niedawna Polska była przykładem państwa, w którym funkcjonuje model opiekuńczy. Obowiązują w nim dwie kluczowe zasady – zasada indywidualizacji reakcji (środki orzekane przez sąd wobec dziecka muszą być w maksymalnym stopniu dostosowane do jego potrzeb, w tym m.in. wieku, płci, miejsca zamieszkania) i zasada kierowania się dobrem dziecka (a nie odpłatą za wyrządzony czyn zabroniony). W przypadku modelu opiekuńczego podkreśla się, że istotne jest określenie momentu rozwoju dziecka, od którego można kształtować jego proces wychowywania.

Model jurydyczny, nawiązujący do klasycznej szkoły prawa karnego, wiąże się z zasadą sprawiedliwościową, a jego celem jest odstraszenie i ukaranie dziecka. W jego przypadku granica odpowiedzialności karnej dziecka jest uplasowana dość nisko. Zakłada on pewną gradację, która sprowadza się do tego, że w wieku np. 10 lat dziecko może ponosić umniejszoną odpowiedzialność karną, a w wieku 17/18 lat – pełną odpowiedzialność karną.

Model kontroli kryminalnej, funkcjonujący obecnie w Rosji, zakłada nie tylko, że dziecko może ponosić odpowiedzialność karną na zasadach zbliżonych do dorosłych, ale jest również elementem wrogim społeczeństwu. Z tego względu każde wystąpienie przeciwko prawu powinno spotkać się z – najlepiej surową – reakcją państwa. Rolą państwa jest zabezpieczenie społeczeństwa przed groźnymi sprawcami przestępstw, w tym również dziećmi, dlatego wobec dzieci stosowane są bardzo restrykcyjne środki izolacyjne, np. umieszczenie w kolonii karnej. Są systemy, w których dziecku można wymierzyć karę śmierci, ponieważ wychodzi się z założenia, że skoro dziecko może popełnić dokładnie ten sam czyn zabroniony co dorosły, to może ponosić odpowiedzialność karną w takim samym zakresie.

Model uczestnictwa zakłada, że państwo stosuje się do zasady „minimum interwencji” oraz oferuje wsparcie rodzinie i stara się, aby cała rodzina uczestniczyła w procesie wychowywania dziecka. Zwraca się uwagę, że należy wycofać się z reakcji państwowej, ponieważ samo postępowanie sądowe czy dyscyplinarne może być na tyle stygmatyzujące, iż niekonieczne jest sięganie po środki wychowawcze ze strony państwa.

Natomiast model multiagencyjny zakłada, że współdziałać w procesie wychowywania dziecka mogą również mediatorzy, pracownicy socjalni, kuratorzy sądowi czy funkcjonariusze Policji. Chodzi o systemową interwencję, współpracę różnych podmiotów i instytucji na ścieżce administracyjnej, aby znaleźć odpowiedni sposób reakcji, przy jednoczesnym unikaniu postępowania sądowego oraz izolacji od społeczeństwa.

Czyn karalny lub demoralizacja

Uchwalona ponad 2 lata temu ustawa z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich posługuje się pojęciem demoralizacji. Dominik Wzorek tłumaczył, że postępowanie w sprawie nieletniego może być prowadzone w dwóch przypadkach – o czyn karalny (wobec osób, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat) i o demoralizację (wobec osób, które ukończyły 10 lat i nie są pełnoletnie). Czynem karalnym jest przestępstwo, przestępstwo skarbowe, wykroczenie i wykroczenie skarbowe. Postępowanie w sprawie o czyn karalny koresponduje z art. 10 § 1 k.k., który przewiduje, że odpowiedzialność na gruncie Kodeksu karnego może ponosić osoba, która dopuściła się czynu zabronionego po ukończeniu 17 lat. W prawie międzynarodowym dzieckiem jest osoba, która nie ukończyła 18 lat, dlatego polski system jest krytykowany jako represyjny. Natomiast pojęcie demoralizacji jest charakterystyczne dla modelu opiekuńczego.

Jak wskazał Dominik Wzorek, demoralizacja to przedpole czynu karalnego.

Za demoralizację uznaje się pewien stan lub proces, który może świadczyć o nieprawidłowościach w procesie wychowywania nieletniego. Przejawem demoralizacji jest popełnienie czynu zabronionego lub podejmowanie zachowań, które są nieadekwatne do wieku (podjęte przez pełnoletniego nie naruszałyby prawa). Zgodnie z art. 4 ust. 1 ww. ustawy: „Każdy, kto stwierdzi istnienie okoliczności świadczących o demoralizacji nieletniego, w szczególności dopuszczenie się czynu zabronionego, naruszanie zasad współżycia społecznego, uchylanie się od obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki, używanie alkoholu, środków odurzających, substancji psychotropowych, ich prekursorów, środków zastępczych lub nowych substancji psychoaktywnych, zwanych dalej «substancją psychoaktywną», uprawianie nierządu, ma społeczny obowiązek odpowiednio przeciwdziałać temu, a przede wszystkim zawiadomić o tym rodziców lub opiekuna nieletniego, szkołę, sąd rodzinny, Policję lub inny właściwy organ”.

Jurydyzacja procesu wychowania

Dominik Wzorek nawiązał do badań prowadzonych pod kierunkiem dr hab. Dagmary Woźniakowskiej-Fajst, prof. UW, w ramach konsorcjum Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk oraz Uniwersytetu Warszawskiego, poświęconych przestępczości i zachowaniom antyspołecznym nieletnich we współczesnej Polsce. Z badań ponad 1 000 akt sądowych dotyczących spraw nieletnich w 2019 r. wynikło, że oprócz typowych przejawów demoralizacji, np. wagarowania czy złych wyników w nauce, za zachowania wpisujące się w definicję demoralizacji sądy uznały: niekontrolowanie emocji, zajście w ciążę, podjęcie próby samobójczej, samookaleczenie się, głodzenie się czy zażycie dużej ilości środków przeciwbólowych. Według Dominika Wzorka, choć takie zachowania mogą świadczyć o problemach nieletniego, to nie powinny być wpisywane w sentencję orzeczenia sądu rodzinnego jako przyczyna interwencji publicznej. Postępowania w sprawach nieletnich realizują model opiekuńczy, ale prowadzą jednocześnie do stygmatyzacji.

W opinii Dominika Wzorka wątpliwe jest, czy tego typu, szeroko zakrojona definicja demoralizacji spełnia wymogi konstytucyjne, biorąc pod uwagę jakie zachowania w praktyce są uznawane za wpisujące się w tę definicję. W Polsce to sąd jest gospodarzem postępowania w sprawie nieletniego, dlatego uznanie przez funkcjonariusza Policji, że dane zachowanie nie stanowi przejawu demoralizacji, nie zmienia faktu, iż sprawa musi zostać skierowana do sądu. To sąd podejmuje decyzję, czy wszcząć postępowanie, a następnie – ewentualnie – czy orzec wobec nieletniego środek wychowawczy, leczniczy lub poprawczy.

Jak tłumaczył Dominik Wzorek, pojęcie demoralizacji jest silnie krytykowane w perspektywie międzynarodowej.

Może być bowiem potencjalnie wykorzystane, ze względu na jego niedookreślony charakter, do dość intensywnej ingerencji w życie nieletniego, która nie byłaby potrzebna. Zachowania świadczące o demoralizacji są wymienione jedynie przykładowo, dlatego to od wyczucia i doświadczenia sędziego zależy, czy uzna potrzebę ingerencji w życie nieletniego. Pojęcie demoralizacji ma również charakter stygmatyzujący, ponieważ samo przypisanie sprawcy popełnienia czynu karalnego jest bardziej neutralne niż przypisanie sprawcy popełnienia czynu karalnego z zaznaczeniem, że świadczy to o demoralizacji.

Dominik Wzorek, w nawiązaniu do danych statystycznych, wskazał, że głównym przedmiotem postępowań w sprawach nieletnich były czyny karalne, jednak od 2014/2015 r. tendencja jest dokładnie odwrotna, ponieważ więcej jest postępowań w sprawach o demoralizację. Według niego może być to związane z dwoma kwestiami: 1. mniejszą liczbą nieletnich, 2. większym wyczuleniem szkół na negatywne zachowania nieletnich (które, jak wynikło z badań, są podstawowym źródłem informacji w tym zakresie). Szkoła składa do sądu dokument, który nazywany jest „prośbą o wgląd w sytuację nieletniego”, aby w efekcie przerzucić odpowiedzialność na sąd. W opinii Dominika Wzorka jest to przejaw „jurydyzacji procesu wychowania” – szkoła powinna reagować środkami, którymi dysponuje, szczególnie w mniej poważnych sprawach (np. wagarowania, osiągania złych wyników w nauce, niekulturalnego odnoszenia się do nauczycieli), zamiast kierować ją do sądu. Pamiętać należy, że jednym z najczęściej stosowanych środków wychowawczych wobec nieletnich jest upomnienie, a w opinii Dominika Wzorka nie jest to środek adekwatny, ponieważ wydaje się, iż szkoła dysponuje lepszymi środkami, które mogą oddziaływać na zachowania nieletnich.

Dominik Wzorek wskazał, że nieletni najczęściej popełniają czyny karalne przeciwko mieniu.

Z danych statystycznych wynika, że około 75% nieletnich w 2000 r. odpowiadało za czyny przeciwko mieniu (przede wszystkim drobne kradzieże) – obecnie jest to niespełna 50% nieletnich. Głównie kradną dziewczynki, natomiast chłopcy stosują przemoc. Jak podkreślił Dominik Wzorek, przypadki stosowania tzw. przemocy rówieśniczej w szkole nie są tak częste, przeciwnie do obrazu kreowanego przez media. Na drugim miejscu najczęściej popełnianych czynów karalnych są te przeciwko życiu i zdrowiu, stanowią one około 25% wszystkich przypadków. W ostatnich latach częściej są popełniane czyny karalne przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, a także polegające na tzw. cyberprzemocy. W kontekście tzw. cyberprzemocy Dominik Wzorek tłumaczył, że następuje migracja zachowań przemocowych – przemocy fizycznej do przemocy w Internecie. Są to jednak zachowania trudne do zbadania, dlatego w ich zakresie mówi się o dużej ciemnej liczbie – nie są uwzględnione w danych statystycznych z uwagi na ich niezgłoszenie, nieujawnienie. Ponadto czyny karalne dotyczą posiadania narkotyków czy udzielania substancji psychoaktywnych.

Badania karier przestępczych nieletnich sprawców, wobec których około 2000 r. były prowadzone postępowania przed sądami rodzinnymi, dowiodły, że tylko niewielka grupa osób powracała do przestępczości, a ponadto wciąż nie były to poważne czyny zabronione. Niełatwo znaleźć odpowiedź, jak postępować z takimi osobami, ponieważ żyją one „od wyroku do wyroku” i przystosowały się do funkcjonowania w warunkach izolacji. Mimo tego, że ponad 50% wskazanych osób, w ciągu około 15 lat badań, miała styczność z wymiarem sprawiedliwości, to przeważająca większość z nich dopuściła się tylko jednego przestępstwa w dorosłości. Każde społeczeństwo zmaga się z osobami uciążliwymi dla systemu, łamiącymi obowiązujące reguły i w opinii Dominika Wzorka nie ma rozwiązania tego problemu.

30 lat więzienia zamiast wychowywania

Ustawodawca w art. 10 § 2a k.k. od 1 października 2023 r. przewidział możliwość ponoszenia odpowiedzialności karnej przez nieletniego w wieku 14 lat. Do tego momentu zasadą, w nawiązaniu do art. 10 § 1 k.k., był wiek 17 lat, a wyjątkowo, w nawiązaniu do art. 10 § 2 k.k. – 15 lat. Nieletni w wieku 14 lat może odpowiadać za przestępstwo zabójstwa z art. 148 § 2 lub 3 k.k., tj. tzw. zabójstwo kwalifikowane i może być mu wymierzona kara nawet 30 lat pozbawienia wolności. Według Dominika Wzorka ustawodawca powinien odpowiadać na istotne i naprawdę istniejące problemy, a problem odpowiedzialności karnej nieletnich, której dotyczy art. 10 § 2 i 2a k.k. jest wyimaginowany. Podkreślił, że wskazane przepisy Kodeksu karnego dotyczące popełnienia poważnych przestępstw są stosowane niezwykle rzadko.

Z danych statystycznych za 2019 r. wynika, że około 180 nieletnich sprawców zostało skazanych za przestępstwo przy zastosowaniu art. 10 § 2 k.k., jednak w trakcie badań z udziałem Dominika Wzorka okazało się, iż dane te są prawie dwudziestokrotnie przeszacowane (z uwagi na błąd systemowy związany z gromadzeniem danych statystycznych). W rzeczywistości w 2019 r. zostało skazanych około 8/10 nieletnich sprawców przestępstw przy zastosowaniu art. 10 § 2 k.k.

W związku z tym Dominik Wzorek wskazał, że głosy o surowym karaniu nieletnich, wyrażane przez media i polityków, są przejawem populizmu penalnego.

Ponoszenie odpowiedzialności karnej przez nieletnich powinno być marginalne i jak najrzadziej stosowane. Finalnie to sąd decyduje, w jakim trybie rozpozna daną sprawę – czy konieczne jest poniesienie przez nieletniego odpowiedzialności karnej na gruncie Kodeksu karnego, czy wystarczające będzie postępowanie w sprawie o demoralizację lub czyn karalny na gruncie ustawy z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Zdaniem Dominika Wzorka art. 10 § 2a k.k. powinien zostać uchylony, ponieważ jest zupełnie niepotrzebny, a mimo tego, że może nie znajdować zastosowania w praktyce (jako tzw. przepis pusty), to jego obowiązywanie rodzi niebezpieczeństwo nadużyć. Według niego, jeżeli dany nieletni nie poniósłby odpowiedzialności karnej, tylko zostałby orzeczony wobec niego najsurowszy środek przewidziany przez ww. ustawę, czyli środek poprawczy polegający na umieszczeniu w zakładzie poprawczym, to byłaby to adekwatna reakcja.

Polityka karna w Polsce

Dominik Wzorek w swoim artykule analizuje politykę karną w Polsce w latach 2008–2020 (D. Wzorek, Polityka karna w Polsce w latach 2008–2020. Ucieczka od racjonalności?, „Państwo i Prawo” 2024, nr 4, s. 53–80). W jego opinii uchwalane w ostatnich latach duże nowelizacje Kodeksu karnego to doraźne odpowiedzi na potrzeby polityczne i potrzebę odpłaty wobec sprawców przestępstw. Według Dominika Wzorka to emocjonalne, a nie racjonalne podejście do systemu prawa karnego. Pojawia się pytanie, czy prawo karne powinno odpowiadać potrzebom społeczeństwa w zakresie surowego karania sprawców przestępstw, czy ustawodawca powinien je kształtować niejako na przekór, w oparciu o naukę i pod wpływem ekspertów. Powołanie Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego to krok w tę stronę, aby odwrócić tendencje populistyczne.

Dominik Wzorek podkreślił, że kształtowanie polityki karnej wobec nieletnich wymaga spojrzenia na cały system prawny, ponieważ jest ona powiązana z prawem rodzinnym i opiekuńczym.

W Polsce generalnym problemem jest zwiększanie represyjności prawa karnego i stosowania kar wobec nieletnich, podczas gdy celem powinno być intensyfikowanie wysiłków wychowawczych. Jeden z widzów wskazał, że z badań dr. hab. Pawła Ostaszewskiego wynika, iż Polacy są najbardziej punitywni w porównaniu z obywatelami państw regionu Polski – Słowakami, Czechami czy Austriakami. Część społeczeństwa opowiada się za karami dożywotniego pozbawienia wolności – według Dominika Wzorka wizyta w zakładzie karnym lub areszcie śledczym może całkowicie zmienić taki pogląd. Z tego względu konieczne jest kształtowanie świadomości społecznej w zakresie uciążliwości odbywania kary pozbawienia wolności czy umieszczenia w zakładzie poprawczym.

Jak przekonywał Dominik Wzorek, dzieci na ogół dopuszczają się mniej poważnych czynów zabronionych. Dzieci mogą popełniać poważne czyny zabronione, jednak powinny być traktowane w sposób odmienny od dorosłych, ponieważ są to osoby w trakcie rozwoju. Ponadto należy pamiętać, że w przypadku pociągania dzieci do odpowiedzialności karnej reakcja na popełniony czyn zabroniony powinna być natychmiastowa, aby wdrożyć działania wychowawcze. Z tego względu, jeżeli dany czyn zabroniony zostaje ujawniony po wielu latach, gdy dana osoba jest już dorosła, to stopień jej zawinienia wydaje się być umniejszony. Zdaniem Dominika Wzorka brak jest podstaw, aby taką osobę karać lub wdrażać wobec niej jakiekolwiek inne środki. Wychowywanie i kształtowanie odpowiedniego środowiska – w przeciwieństwie do więzienia – to dwa kluczowe elementy wspierające rozwój dzieci, które mogą znacząco wpłynąć na ich przyszłe zachowania.

#ŁĄCZYNASKARNE

Przestępczość dzieci Jak karać przedszkolaka? Wychowywać czy więzić? – 9 grudnia 2024 r., gość: Dominik Wzorek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Przestępczość dzieci Jak karać przedszkolaka? Wychowywać czy więzić? – ŁĄCZY NAS KARNE z Dominikiem Wzorkiem pochodzi z serwisu Karne24.com.

W piątek 13 września KIPK wystąpił do Ministerstwa Sprawiedliwości z wnioskiem o udostępnienie informacji o osobach opracowujących i koordynujących opracowywanie w Ministerstwie Sprawiedliwości przepisów zawartych w rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw z dnia 14 maja 2019 r. i projektach poprzedzających jego wniesienie do Sejmu.

„Nie może być tak, że przepisy prawa karnego, które wpływają na życie milionów ludzi, są tworzone przez osoby, o których nic nie wiemy” – komentuje dla DGP dr Mikołaj Małecki z KIPK.

Karnista przypomina o skali błędów, jakimi obarczone były projekty, a także niekonstytucyjności całej ustawy, na co zwracał uwagę m.in. Krakowski Instytut Prawa Karnego oraz 158 naukowców wnioskujących do Prezydenta o zawetowanie nowelizacji. 

– Projekty powstały w Ministerstwie Sprawiedliwości, instytucji publicznej, która z założenia powinna być wyspecjalizowana  w tworzeniu aktów prawnych dotyczących prawa karnego. Skala błędów pokazuje, że instytucja ta nie działała prawidłowo. Zatem dla dobra publicznego konieczne jest ujawnienie informacji, kto odpowiadał za to, że projekty te przygotowane zostały tak fatalnie i trzeba było je poprawiać w Senacie, notabene pogłębiając niekonstytucyjność całej nowelizacji – mówi dla DGP dr Małecki.

Ekspertyzy KIPK wywołały reakcję Ministerstwa Sprawiedliwości: na specjalnie zwoływanych konferencjach prasowych MS starało się odpierać zarzuty.

Projektu wniesionego pod obrady Sejmu bronił między innymi prokurator Tomasz Szafrański. Na konferencji z dnia 22 maja 2019 r., zaanonsowanej przez ministra Zbigniewa Ziobrę tweetem: „Kłamstwa dotyczące kar za pedofilię”, prokurator Szafrański odnosił się do tez postawionych przez Krakowski Instytut Prawa Karnego (na zdjęciu głównym trzyma w dłoni ekspertyzę KIPK).

Kłamstwa dotyczące kar za pedofilię https://t.co/QWoKzvQUAb

— Zbigniew Ziobro | SP (@ZiobroPL) May 22, 2019

Dziennik Gazeta Prawna zwraca uwagę na praktyczne trudności z wyegzekwowaniem informacji publicznej dotyczącej osób tworzących określone projekty ustaw, podając przykład podstawy programowej przygotowanej w związku z reformą systemu oświaty. Jej autorzy zostali ujawnieni dopiero po wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Dr Małecki liczy jednak na to, że droga sądowa nie będzie konieczna.

– To jest kwestia wiarygodności osób, które pisały te projekty. Oczekiwałbym, że autorzy tej nowelizacji sami się ujawnią, szczególnie jeżeli okazałoby się, że są wśród nich pracownicy naukowi lub profesorowie uczelni wyższych. Nie mają się przecież czego wstydzić, prawda? – podsumowuje prezes KIPK.

Cały artykuł dostępny jest w dzisiejszym wydaniu Dziennika Gazety Prawnej.

Foto: konferencja prasowa Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 22 maja 2019 r., odnosząca się do ekspertyzy KIPK (kolaż Karne24.com)

Artykuł DGP: Autorzy reformy kodeksu karnego do tablicy pochodzi z serwisu Karne24.com.

Zmiany w prawie karnym miały zostać uchwalone pod pretekstem walki z pedofilią. W rzeczywistości projekt zmierzał do przeforsowania przygotowywanej pod kierunkiem Zbigniewa Ziobry radykalnej przebudowy polskiego systemu prawa karnego w duchu populizmu prawnego.

Zobacz: przebieg procesu legislacyjnego na stronach Sejmu.

Eksperci Krakowskiego Instytutu Prawa Karnego w dwóch opiniach prawnych zwracali uwagę na szereg nieścisłości, błędów, luk i absurdów w przygotowywanej ustawie, a także na niekonstytucyjny tryb jej uchwalenia w Sejmie i po poprawkach Senatu.

„Mając na względzie zagrożenia dla funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i bezpieczeństwa prawnego obywateli, związane z wejściem w życie ustawy w jej obecnym kształcie, rekomendujemy przekazanie ustawy Sejmowi do ponownego rozpatrzenia” – pisało także 158 przedstawicieli nauki prawa karnego, konstytucjonalistów i kryminologów w opinii skierowanej do Prezydenta Andrzeja Dudy.

Zobacz: ekspertyzy KIPK z dnia 20 maja 2019 r. dla Senatu oraz z dnia 9 czerwca 2019 r. po poprawkach Senatu.

Nowelizację po poprawkach Senatu uchwalono w Sejmie 13 czerwca 2019 r. Ustawa jednak nie weszła w życie. Prezydent Andrzej Duda zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o prewencyjną kontrolę konstytucyjności zmian w prawie karnym. We wniosku podkreślono, że najpoważniejsze wątpliwości budzi pilny tryb procedowania nad ustawą i niedochowanie regulaminowych terminów rozpatrywania nowelizacji zmieniającej Kodeks karny.

„Tysiące godzin, które odbyliśmy na dyskusjach, doprowadziły nas właśnie do tego projektu, który został przygotowany” – mówił w Senacie 24 maja 2019 r. Minister Sprawiedliwości Zbigniew Ziobro.

Dziś Krakowski Instytut Prawa Karnego domaga się od Ministerstwa Sprawiedliwości ujawnienia autorów odpowiedzialnych za przygotowanie kontrowersyjnych przepisów.

KIPK postanowił dowiedzieć się, którzy pracownicy Ministerstwa Sprawiedliwości odpowiadali za kształt przygotowanego projektu, w tym za rażące błędy legislacyjne, groźne systemowo luki i regulacje prowadzące do wewnętrznych sprzeczności. Jest to informacja publiczna, a w interesie publicznym leży, by nazwiska te były powszechnie znane.

Instytut zawnioskował w trybie dostępu do informacji publicznej o udostępnienie informacji o osobach „opracowujących i koordynujących opracowywanie w Ministerstwie Sprawiedliwości” przepisów zawartych w rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw z dnia 14 maja 2019 r., druk sejmowy nr 3451, a także projektach poprzedzających jego wniesienie do Sejmu z dnia 25 stycznia 2019 r. oraz z dnia 5 kwietnia 2019 r., „z wyszczególnieniem, jeśli autorstwo nie było jednolite, autorów lub współautorów poszczególnych przepisów zawartych we wskazanych projektach” – czytamy we wniosku.

Wniosek KIPK o udzielenie informacji publicznej z 13 września 2019 r.

Chodzi także o informacje na temat osób „uczestniczących w wewnętrznych konsultacjach i opiniowaniu wskazanych projektów na etapie prac w Ministerstwie Sprawiedliwości”.

Ministerstwo Sprawiedliwości ma 14 dni na udzielenie informacji wskazanych we wniosku.

Foto: KIPK

Artykuł KIPK do MS: Domagamy się ujawnienia autorów nowelizacji prawa karnego pochodzi z serwisu Karne24.com.

W dniu 16 maja 2019 r. Sejm RP uchwalił ustawę nowelizującą Kodeks karny oraz szereg innych ustaw. Senat RP wniósł do treści ustawy poprawki w uchwale z dnia 24 maja 2019 r., które następnie zostały przez Sejm przyjęte na posiedzeniu w dniu 13 czerwca 2019 r.

W jednoznacznej opinii naukowej 158 karnistów, konstytucjonalistów i kryminologów rekomenduje Prezydentowi zawetowanie ustawy radykalnie zmieniającej prawo karne.

Wystąpienie, które środowisko naukowe skierowało do Prezydenta, ma charakter opinii naukowej. Specjaliści z zakresu nauk penalnych i prawa konstytucyjnego ze wszystkich polskich uniwersytetów alarmują o ryzyku i zagrożeniach wiążących się z wejściem w życie zmian w prawie karnym i zwraca się do Prezydenta o zawetowanie ustawy. List przewodni sygnował prof. dr hab. Stanisław Waltoś – znawca procesu karnego z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Treść opinii konsultowana była ze wszystkimi ośrodkami naukowymi w Polsce. Sygnowało ją 158 profesorów, doktorów habilitowanych i doktorów, reprezentujących różne poglądy i szkoły naukowe, z kilkudziesięciu uniwersytetów i szkół wyższych, w tym niemal wszyscy kierownicy katedr i zakładów prawa karnego i kryminologii. Jest to wydarzenie bezprecedensowe i adekwatne do skali zagrożeń sygnalizowanych Prezydentowi RP w przekazanej opinii.

Autorzy opinii zwracają uwagę na niekonstytucyjny tryb przyjęcia ustawy oraz regulacje naruszające Europejska Konwencję o Ochronie Praw Człowieka, a także ostrzegają przed destabilizacją systemu wymiaru sprawiedliwości na skutek ewentualnego wejścia w życie ustawy.

Zwracają też uwagę na problemy z egzekwowaniem znowelizowanych przepisów po ich wejściu w życie.

„Skoro celem ustawy jest radykalne zaostrzenie kar za wszystkie przestępstwa (także te mniej poważne przez utrudnienie orzekania za nie kar wolnościowych – art. 37a k.k. w nowym brzmieniu), to nastąpić musi znaczący wzrost skazań na bezwzględną karę pozbawienia wolności. Konsekwencją tego będzie brak możliwości lokalowych polskich więzień na przyjęcie dodatkowej grupy osadzonych” – piszą naukowcy.

„Nie ma obecnie, fizycznie miejsc nawet dla osób już skazanych na podstawie aktualnego Kodeksu karnego. Ponadto w 2018 r. zamknięto część zakładów karnych i aresztów śledczych, co spowodowało zmniejszenie ilości miejsc dla osadzonych” – podkreślają akademicy.

Z uwagi na wynikający z tempa prac legislacyjnych, krótki czas przygotowywania opinii, poruszono w niej kwestie najbardziej fundamentalne, wskazując przy tym na sprzeczności i luki, które były podnoszone w innych krytycznych opiniach złożonych w trakcie procesu legislacyjnego.

Ostatecznie autorzy opinii – przedstawiciele ośrodków naukowych z całej Polski – rekomendują Prezydentowi RP zwrócenie tej ustawy do Sejmu (tzw. weto). Informowanie władz publicznych o potencjalnych zagrożeniach związanych z wadliwie stanowionym prawem jest obowiązkiem naukowców. Autorzy opinii mają nadzieję, że Prezydent RP weźmie pod uwagę wynikające z niej wnioski przy podejmowaniu decyzji co do dalszych losów ustawy – podkreślają w informacji prasowej.

Kliknij aby przeczytać całą opinię.

Foto: Pixabay & Karne24.com

Artykuł 158 naukowców do Prezydenta RP: weto dla niekonstytucyjnych zmian w prawie karnym pochodzi z serwisu Karne24.com.

Stwierdził także, że niesłuszne są argumenty krytyczne dotyczące zmiany definicji „osoby pełniącej funkcję publiczną”, ponieważ prezesi zarządów strategicznych spółek z mniejszościowym udziałem Skarbu Państwa (takich jak PKN Orlen, czy KGHM), wprawdzie nie będą mogli odpowiadać za łapownictwo w sektorze publicznym (art. 228 § 1 k.k.), ale będą odpowiadali z przepisu o łapownictwie w gospodarce. Minister z Kodeksem w ręku odwołał się z mównicy sejmowej do art. 296a § 1 k.k., zarzucając niektórym posłom nieznajomość prawa.

Jak będzie naprawdę?

Na skutek poprawki wniesionej w Senacie, popieranej przez Wiceministra Marcina Warchoła, prezes zarządu strategicznej spółki z mniejszościowym udziałem Skarbu Państwa, np. PKN Orlen, czy KGHM:

po pierwsze, będzie odpowiadał ze znacznie łagodniejszego przepisu, jeśli przyjmie łapówkę od potencjalnego kontrahenta za podpisanie umowy niekorzystnej dla kierowanej przez niego spółki  (art. 296a § 1 k.k. o którym mówił Wiceminister Warchoł przewiduje karę od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności, podczas gdy art. 228 § 1 k.k. od 6 miesięcy do lat 8);

po drugie, nie odpowie za przyjęcie łapówki w zamian za zatrudnienie kogoś w spółce (przepis o korupcji gospodarczej nie przewiduje odpowiedzialności za tego typu zachowanie; przepis o korupcji publicznej natomiast tak);

po trzecie, nie odpowie za przyjęcie łapówki (np. w formie wystawnego bankietu, drogiej wycieczki zagranicznej) od potencjalnego kontrahenta, który udzieli ją po to, by zapewnić sobie przychylność prezesa w przyszłości, np. podczas zawierania nieokreślonego jeszcze kontraktu (przepis o korupcji gospodarczej nie przewiduje odpowiedzialności za tego typu zachowanie; przepis o korupcji publicznej natomiast tak).

W dodatku, na skutek nowelizacji bronionej przez Wiceministra Marcina Warchoła, organy ścigania zostały pozbawione skutecznych instrumentów walki z korupcją w sektorze publicznym w wielkich rozmiarach (ponad 1 milion złotych). W takiej sytuacji nie można będzie stosować tzw. klauzuli bezkarności dla osób wręczających łapówkę, a następnie współpracujących z organami ścigania, ani instytucji tzw. dużego świadka koronnego.

Karniści nie mają wątpliwości

W opinii Krakowskiego Instytutu Prawa Karnego, „posłużenie się wyłącznie kryterium ilości udziałów posiadanych przez podmiot publiczny jest merytorycznie błędne i może prowadzić do bezkarności osób zarządzających największymi, strategicznymi spółkami z udziałem Skarbu Państwa, takimi jak KGHM Polska Miedź S.A. czy Polski Koncern Naftowy Orlen S.A. –w obu tych spółkach Skarb Państwa jest mniejszościowym akcjonariuszem”.

„W myśl poprawki wprowadzonej w Senacie prezes zarządu PKN Orlen S.A. nie mógłby więc odpowiadać karnie za łapownictwo w sektorze publicznym, podczas gdy odpowiedzialności takiej podlegać będzie przykładowo prezes spółki komunalnej, zajmującej się wywozem nieczystości w małej gminie wiejskiej” – pisze KIPK.

Zobacz całą ekspertyzę karnistów z Krakowa, cytowaną podczas posiedzenia Sejmu 13 czerwca 2019 r.

Foto: Karne24.com

Artykuł Minister Marcin Warchoł bronił w Sejmie złagodzenia kar za korupcję pochodzi z serwisu Karne24.com.

W odpowiedzi na niezwykle silne emocje społeczne niemal natychmiast pojawiły się wypowiedzi polityków prześcigających się w pomysłach na nowe rozwiązania prawne, mające w założeniu ostatecznie i na dobre doprowadzić do „rozprawienia się” z problemem pedofilii.

Dynamika nastrojów społecznych związanych z tym tematem i reakcji na nie wykazuje pewne cechy, które pozwalają obecną sytuację uznać za spełniającą warunki zjawiska paniki moralnej wokół problemu pedofilii. Można bowiem wskazać następujące przesłanki „paniki moralnej”:

• dochodzi do nagłego skoncentrowania opinii publicznej na określonym zjawisku, przedstawianym w mediach jako palący problem społeczny;
• zjawisko to staje się podstawą do opisania określonego stanu rzeczy, osoby lub grupy osób jako bezprecedensowego zagrożenia dla społeczeństwa;
• zdefiniowane zagrożenie spotyka się z odpowiedzią ze strony władzy i opiniotwórczych ośrodków, która to odpowiedź najczęściej ma charakter zastępczy, służy przede wszystkim celom wizerunkowym, pomijając rzeczywistą genezę problemu;
• po pewnym czasie poziom emocji społecznych wygasa, bądź też dochodzi do trwałych zmian społecznych. (K. Thompson, Moral panics (Key Ideas), Routledge 1998).

W ciągu dwóch dni od premiery filmu miał on ponad 10 milionów odsłon w serwisie YouTube, 106,5 tysiąca udostępnień i 164 tysiące reakcji w serwisie Facebook.

Temat całkowicie zdominował dyskusję w mediach społecznościowych. Hashtag #TylkoNieMowNikomu był w ciągu czterech dni od premiery najpopularniejszym w serwisie Twitter.

Wieloletnie zaniedbania Kościoła Katolickiego w sferze przeciwdziałania nadużyciom seksualnym oraz dotychczasowa tabuizacja problemu bez wątpienia doprowadziły do wybuchu silnych emocji, które przekładają się na powstanie poczucia zagrożenia. W tej atmosferze można było się więc spodziewać natychmiastowej reakcji polityków, którzy od kilku dni prowadzą licytację na nowe pomysły coraz surowszych, coraz bardziej represyjnych regulacji prawnych.

Warto przyjrzeć się więc poszczególnym propozycjom legislacyjnym. Co ciekawe, zupełnie różne strony sporu politycznego proponują podobne rozwiązania, a co więcej mówią tym samym językiem, posługując się populistycznymi hasłami. I tak z każdej strony słyszymy o programach „zero tolerancji” oraz sugestiach o tym, kto „stoi po stronie ofiar” a kto po stronie sprawców.

Zero tolerancji?

Po pierwsze, zarówno Grzegorz Schetyna, wspólnie z Kamilą Gasiuk-Pihowicz, jak i Zbigniew Ziobro zapowiedzieli projekty likwidacji instytucji przedawnienia przestępstw pedofilskich. Rozwiązanie to jest jedynie chwytem marketingowym, ucieczką przed istotą problemu. Należy bowiem pamiętać, że zmiana terminu przedawnienia nie powoduje przywrócenia karalności w tych przypadkach, w których na podstawie obowiązujących poprzednio przepisów termin przedawnienia już upłynął. W związku z powyższym, z uwagi na zasadę niedziałania prawa surowszego wstecz, nie jest możliwe przywrócenie odpowiedzialności karnej za pokazane na filmie Tomasza Sekielskiego przestępstwa.

Po drugie instytucja przedawnienia pełni w systemie prawnym określoną funkcję. Po wielu latach bowiem postępowanie dowodowe jest niezwykle trudne, a wielu faktów po prostu nie da się wykazać. Ponadto wymierzana wówczas kara w istocie ani nie działa wychowawczo na sprawcę, ani nie stanowi symbolicznego zadośćuczynienia pokrzywdzonemu. Skuteczny system prawny opiera się na karze nieuchronnej i wymierzanej sprawnie. Aby on funkcjonował, musi dojść do zmiany postaw społecznych, musi działać program reagowania na nadużycia i postępowania wobec ich ofiar tak, aby nie czekały one wiele lat ze zgłoszeniem.

Ponadto Grzegorz Schetyna i Kamila Gasiuk-Pihowicz zgłosili propozycję obligatoryjnego orzekania wobec sprawców pedofilii dożywotniego zakazu wykonywania zawodów związanych z wychowaniem, edukacją leczeniem i opieką nad małoletnimi. Również ta propozycja ma charakter czysto populistyczny. Już obecnie na gruncie art. 41 § 1a k.k. sąd ma obowiązek orzeczenia takiego zakazu na okres do 15 lat lub dożywotnio w przypadku skazania za każde przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności na szkodę małoletniego, a więc nie tylko za przestępstwo pedofilii. Tymczasem problemem nie jest sama kwestia orzeczenia zakazu, ale jego rzeczywiste wykonanie.

Ekspres legislacyjny

Z drugiej strony politycznego sporu również można zaobserwować wzmożenie. W ekspresowym tempie rząd przyjął pakiet zmian (będących zresztą częścią szerszej nowelizacji kodeksu karnego), obejmujących m.in. podwyższenie granic kary za przestępstwo pedofilii do 30 lat, podwyższenie granicy wieku, poniżej której współżycie seksualne traktowane jest jako pedofilia (z 14 do 15 lat) oraz rozszerzenie informacji umieszczanych w publicznym „rejestrze pedofilów” (zob. informacje a stronie Ministerstwa).

Żadna z tych zmian nie stanowi jakiegokolwiek kroku w kierunku poradzenia sobie z problemem. Propozycja podwyższania kar (proponowane zagrożenie miałoby wynosić od 5 do 30 lat) to czysty populizm, który może uniemożliwiać racjonalną reakcję w konkretnych przypadkach. Pomysł zmiany w znamionach samego przestępstwa pedofilii de facto stanowi podwyższenie granicy legalnego rozpoczęcia współżycia seksualnego. Tymczasem wiek inicjacji seksualnej w Polsce regularnie się obniża. Z badań przeprowadzonych w 2014 roku w ramach międzynarodowego programu HSBC (Health Behaviour in School-Aged Children) wynika, że 18,5% dziewcząt i 16% chłopców w wieku 15 lat miało już inicjację seksualną za sobą. Proponowana zmiana prowadzić będzie do penalizacji takich zachowań. W efekcie 17-latek współżyjący ze swoją 15 letnią koleżanką będzie podlegał karze więzienia, której dolna granica wynieść ma, zgodnie z nowym projektem ministerstwa, 2 lata.

Propozycja ta nie ma nic wspólnego z racjonalną polityką karną, a stanowi jedynie przejaw „moralnego wzburzenia” i odwrócenia uwagi od patologii mających miejsce w ramach kościoła katolickiego.

Jeżeli chcemy przeciwdziałać wczesnemu rozpoczęciu współżycia seksualnego, konieczna jest edukacja seksualna a nie regulacje prawa karnego.

Obecne zogniskowanie uwagi na przestępstwie pedofilii stanowiło również asumpt do obrony i rozszerzania zakresu informacji ujętych w publicznym rejestrze przestępców seksualnych. Tymczasem rozwiązanie to, stosowane – wbrew twierdzeniom urzędników Ministerstwa Sprawiedliwości – wyłącznie w Stanach Zjednoczonych, nie ma dotychczas potwierdzonej skuteczności.

Zgodnie z opublikowanymi w 2017 roku przez amerykański Departament Sprawiedliwości monumentalnymi badaniami na temat polityki walki z przestępstwami seksualnymi w USA, intensywny nadzór i kontrola sprawców przestępstw seksualnych po odbyciu kary nie są skuteczne, o ile nie są połączone z ich efektywnym leczeniem. Z kolei publiczne rejestry nie dają jednoznacznych rezultatów w postaci spadku powrotności do przestępstwa.

Jako podstawowy model walki z przestępczością seksualną rekomendowano w raporcie strategię CoSA (Circles of Support and Accountability), polegającą na aktywności specjalnie przygotowanych wolontariuszy i pracowników socjalnych, wspierających przestępców seksualnych w powrocie do społeczeństwa po odbyciu kary.

Ponadto publiczne rejestry prowadzą do wielu poważnych, negatywnych następstw, takich jak stygmatyzacja osoby sprawcy i jego najbliższych czy utrata więzi rodzinnych. Co więcej, umieszczenie w rejestrze może, z uwagi na zerwanie więzi społecznych, zniechęcać osoby cierpiące na zaburzenia sfery seksualnej do podejmowania leczenia i w efekcie wręcz sprzyjać recydywie.

Rzeczywisty problem

W rzeczywistości problemem nie jest surowość regulacji prawnokarnych, ale społeczne tło nadużyć. Problemem są niesprawne procedury i instytucje kościelne, których mechanizmy wręcz ułatwiają nadużycia.

Potrzebne jest zwiększenie instytucjonalnego nadzoru nad działaniami kościoła, realizowanymi w sferze nauczania i opieki nad małoletnimi.

Problemem jest tabu wokół nadużyć seksualnych i postawy niedowierzania ich ofiarom. Potrzebna jest rzetelna, równościowa edukacja seksualna, przeciwdziałanie zjawisku „kultury gwałtu”, czyli akceptacji i normalizacji naruszeń sfery seksualnej, potrzebne są procedury reagowania na zagrożenia w ramach zhierarchizowanych relacji, występujących wszak nie tylko w Kościele Katolickim.

Potrzebna jest wreszcie racjonalna reakcja na przestępstwa seksualne, obejmująca karanie, leczenie zaburzeń w sferze seksualnej oraz readaptację sprawców po odbyciu kary, zamiast ich stygmatyzacji. Aktywność polityków, jak to zwykle bywa w przypadkach paniki moralnej, skupiła się jednak na tematach zastępczych.

Jacek Duda – absolwent studiów doktoranckich w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, ekspert Krakowskiego Instytutu Prawa Karnego, autor bloga „Populizm po Polsku” na Facebooku.

Foto: KIPK & Piotr Malec

Artykuł Księża-pedofile, czyli prawo karne w panice moralnej pochodzi z serwisu Karne24.com.

Pod artykułami o bestialskim potraktowaniu piesków lub kotków pojawiają się pełne pasji komentarze, domagające się wymierzenia takim przestępcom surowych kar. Niestety, ten mechanizm wywęszyli także populistyczni politycy. Przestępczość przeciwko dzieciom i zwierzętom stała się poligonem testowania najbardziej surowych sankcji, a zmiany wprowadzane przy akompaniamencie oklasków mogą ośmielić rządzących do jeszcze bardziej absurdalnych rozwiązań legislacyjnych.

Najnowsze nowelizacje

O tym, że mamy do czynienia ze wzmożeniem ustawodawczym w zakresie prawa karnego świadczą niedawne wydarzenia. Weźmy na przykład decyzję rządu z 11 kwietnia 2017 r. o przyjęciu projektu o zaostrzeniu kar za znęcanie się nad zwierzętami. Patryk Jaki z Ministerstwa Sprawiedliwości podczas konferencji prasowej dotyczącej tych zmian powiedział:

„Jesteśmy przekonani, że tego typu zmiana spowoduje, że mniej będziemy słyszeli wyroków w zawieszeniu bądź małych grzywien, które nie mają żadnego oddziaływania prewencyjnego. Wprost przeciwnie, niektórzy mówią, że prowokują do popełnienia kolejnego przestępstwa na zwierzęciu”.

Główne założenie ustawy to zaostrzenie kar oparte na teorii, zgodnie z którą przestępczość spada po wprowadzeniu surowszych kar za dane rodzaje przestępstw. To niestety tak nie działa! Tylko przy niektórych przestępstwach sprawca kalkuluje sobie wcześniej, czy mu się „opłaca” podjąć ryzyko popełnienia przestępstwa. Inną poważną wątpliwość budzi teza o „prowokacyjnym” charakterze nieizolacyjnych kar kodeksowych. Niestety Patryk Jaki nie wskazał, kim są co „niektórzy” głoszący takie tezy.

To jednak nie jedyny w ostatnich miesiącach przykład wykorzystania najsłabszych do budowania kapitału politycznego. 11 kwietnia 2017 r. podpisana została ustawa „zaostrzająca kary za przestępstwa wobec dzieci„.

– Te zmiany przepisów zmierzają do zwiększenia prawnokarnej ochrony osób małoletnich i osób nieporadnych życiowo – czyli tych najsłabszych – komentował Prezydent RP na swoim Twitterze.

„Te zmiany przepisów zmierzają do zwiększenia prawnokarnej ochrony osób małoletnich i osób nieporadnych życiowo – czyli tych najsłabszych”.

— Kancelaria Prezydenta (@prezydentpl) April 11, 2017

Karać surowiej

Ustawa podpisana przez Prezydenta RP przedstawiana jest jako zaostrzająca kary za przestępstwa wobec dzieci. Jednak nie ogranicza się ona wyłącznie do tej grupy pokrzywdzonych. Jedną z największych nowości wynikających z ustawy jest zmiana sankcji przy tzw. ciężkim uszczerbku na zdrowiu, który dotyczy przecież zarówno dzieci, jak i dorosłych. Typ podstawowy będzie teraz zbrodnią, a sankcja za typ kwalifikowany (jeżeli następstwem czynu będzie śmierć) została niemalże zrównana z zabójstwem, bowiem sąd będzie mógł za to orzec nawet dożywotnie pozbawienie wolności.

Poza tym wprowadzono kilka zmian polegających na podwyższeniu sankcji za typy kwalifikowane, gdy sprawca popełnia przestępstwo przeciwko dzieciom. Wydaje się, że ze względu na rozkład przestępczości główne oddziaływanie ustawy skoncentruje się na uszczerbkach na zdrowiu, a nie ochronie dzieci, na których to skupiła się opinia publiczna i politycy.

Zmiany te są niespójne z pozostałymi przepisami kodeksowymi. O niektórych problemach zauważonych jeszcze na etapie pracy nad ustawą pisała dr Agnieszka Barczak-Oplustil w tekście „Prezydencki projekt nowelizacji Kodeksu karnego i ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (kilka uwag krytycznych)”, wytykając projektowi zasadnicze niespójności i błędy. Nie wszystkie jednak zostały skorygowane na etapie dalszych prac legislacyjnych.

Rejestr pedofilów

Innym przykładem  populistycznych zmian dotyczących dzieci jest ustawa wprowadzająca tzw. rejestr pedofilów, który będzie częściowo dostępny publicznie. Według ekspertów takie rozwiązania są bezcelowe. W uchwale Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego wprost wskazano, że jest to rozwiązanie bezskuteczne.

„Rejestry publiczne są w zakresie zmniejszania zagrożenia przestępczością seksualną całkowicie nieskuteczne”.

To jednak nie jedyny problem ustawy – obok niemożliwego do zrealizowania celu przynosi ona szereg wątpliwości interpretacyjnych i zamętu, który jeszcze przed nami. Nakłada szereg obowiązków na osoby mające jakikolwiek związek z zatrudnianiem dzieci (nie wiadomo np. czy rodzic zatrudniający nianię także naraża się na odpowiedzialność karną). Między innymi o tym aspekcie sprawy mówiła dr Małgorzata Pyrcak-Górowska podczas zebrania Katedry Prawa Karnego UJ w dniu 24 marca 2017 r. (nagranie zebrania znajduje się na profilu FB Katedry Prawa Karnego UJ).

Jak widać nawet pobieżna analiza wprowadzanych ustaw pozwala nabyć poważne wątpliwości co do ich jakości. Należy się zatem zastanowić czy jest jakiś inny cel ich uchwalania?

Zbijanie kapitału politycznego

W zakresie przestępczości przeciwko zwierzętom i dzieciom politycy wyczuli, że zwiększanie represyjności nie dość, że nie jest krytykowane, to jeszcze zyskuje poklask – nawet wśród przedstawicieli przeciwników politycznych. Świadczą o tym komentarze internautów:

Ewidentnie pokazuje to, że strategia działa. Przebija z nich generalna niechęć do środowiska, które zmiany wprowadza, ale poprzez proponowaną zmianę niechęć została – przynajmniej na chwilę – przełamana. Pozytywny przekaz dotarł nie do popierających władzę, ale do jej krytyków.

Moralny szantaż

Oczywiście każdy się zgodzi z deklaracjami, że bezbronnym istotom należy pomagać.  Czy można w takim wypadku krytykować rozwiązania, które dotyczą dzieci i zwierząt? Czy taka krytykująca osoba nie ustawi się sama w jednym szeregu ze zwyrodnialcami i pedofilami? Czy wypada zabierać głos krytyczny?

W tym dylemacie w pełni zastosowanie ma polskie przysłowie: „Dobrymi chęciami piekło jest wybrukowane”.

Same dobre intencje są nic nie warte, jeżeli podejmowane działanie nie może osiągnąć zamierzonego celu. Tak jak nie można ustawowo znieść ubóstwa, tak również nie można za pomocą prawa karnego znieść przestępczości. Rozdzielić więc należy deklaracje od możliwości kształtowania rzeczywistości za pomocą treści ustawy. Ich ocena powinna być dokonana nie ze względu na uzewnętrzniane motywacje a wyłącznie poprzez analizę potencjalnych skutków.

Dłuższa o rok kara więzienia nie pomoże żadnemu kotkowi, a takie „recepty” na wszelkie zło proponują politycy. Należy pamiętać, że uruchamianie prawa karnego do walki z patologiami społecznymi jest raczej oznaką bezsilności niż siły. Oznacza bowiem, że inne normy – społeczne lub innych gałęzi prawa – nie zadziałały prawidłowo.

Prawdziwa pomoc dzieciom i zwierzętom powinna odbywać się na wcześniejszym etapie. Jest to jednak znacznie droższe, czasochłonne i mniej efektowne niż ustawa karna. Wymaga podjęcia także realnych działań, a ustawa jest tylko deklaracją, z którą już będą musieli sobie radzić nie politycy, a służby i sądy.

Jak reagować na populizm? 

Bezrefleksyjne lajkowanie i entuzjastyczne komentowanie wiadomości, w których zawarte są informacje o deklarowanej walce z przestępczością, to woda na młyn populistów. Jak więc zachować się w sytuacji, której pojawia się informacja o prawnokarnej „pomocy” najsłabszym?

Należałby odpowiedzieć sobie na kilka pytań, m.in.:

• Czy problem zdefiniowany przez polityków jest realny?
• Czy problem można rozwiązać na płaszczyźnie innych gałęzi prawa?
• Czy prawo karne może rozwiązać problem?
• Czy nowelizacja prawa karnego jest konieczna?
• Czy nowelizacja nie spowoduje dodatkowych niekorzystnych skutków ubocznych?

Ocena projektu zmian w prawie musi zająć więcej czasu i nie powinniśmy  poprzestawać na przeczytaniu nagłówka i oświadczeń samych polityków.

Bo nie dość, że ustawa może w ogóle nie dawać możliwości pomocy najsłabszym, to jeszcze spowodować szereg szkodliwych konsekwencji. A my sami powinniśmy się raczej czuć oszukiwani, bo nasze szlachetne odruchy wykorzystywane są do zbijania kapitału politycznego.

Przestępca też człowiek

Na marginesie należy podkreślić, że sprawcy takich przestępstw pozostają ludźmi, którzy mają swoją godność. Także im należą się prawa gwarancyjne i inne zawarte w konstytucji, prawie międzynarodowym i ustawach. Jeżeli pozwolimy na „wyłączenie ich spod prawa”, to możemy mieć pewność, że politycy wzbiją się na wyżyny kreatywności w celu znalezienia jak najbardziej sadystycznego sposobu ich ukarania.

O tym, że przy uchwalaniu ustaw może być brana pod uwagę nie tylko „troska” o dobro zwierząt i dzieci, a także destrukcyjne motywacje świadczyć może następująca wypowiedź na temat ustawy o rejestrze pedofilów powoływanego już wcześniej Patryka Jakiego:

„Troska i empatia – tak, ale wobec dzieci, a nie wobec pedofilów”.

Przemawiającą do wyobraźni przestrogą powinna być sytuacja na Filipinach po objęciu rządów przez prezydenta Duterte, który wezwał obywateli do zabijania handlarzy narkotyków, na skutek czego zginęło już tysiące osób. W jednym z przemówień mówił o tym, że jedną z jego motywacji jest chęć ochrony dzieci i dla tej ochrony nie wahałby się zabić handlarza narkotyków. Zło pozostaje złem, niezależnie od tego czy czynione jest z pięknymi deklaracjami na ustach.

Foto: Pixabay.com

Artykuł Kotki i bobaski na usługach populistów pochodzi z serwisu Karne24.com.

Mikołaj Małecki: Panie Profesorze, czy Pana zdaniem prawo karne może ucierpieć wskutek aktualnej sytuacji w Trybunale Konstytucyjnym lub planowanych zmian w Krajowej Radzie Sądownictwa?

Andrzej Zoll: Kryzys konstytucyjny i polityka, która jest dzisiaj prowadzona przez partię rządzącą – i w związku z tym przez parlament i rząd – prowadzi właściwie do całkowitej zmiany relacji, jaka zachodzi między prawem a polityką. W demokratycznym państwie prawa jest tak, że polityka musi być podporządkowana prawu. Oczywiście polityka wpływa na prawo. Na tym polega exposé premiera, który przedstawia program polityczny rządu, a on otrzyma podstawę prawną w procesie legislacyjnym. Ale zgodnie z zasadą legalizmu ten program powinien się mieścić w ramach konstytucji. Obserwujemy teraz taki proces, w którym prawo zostaje podporządkowane polityce i to będzie miało przełożenie na charakter samego prawa. Prawo przestaje być ogranicznikiem władzy, a przede wszystkim staje się instrumentem sprawowania władzy. I tu dochodzimy do prawa karnego, bo ono najbardziej wkracza w sferę wolności i praw człowieka.

„Do jakiego stopnia sądownictwo pozostanie niezawisłe, a w związku z tym jak będzie wyglądała praktyka stosowania prawa – to znak zapytania”.

M.M.: Na czym polegają zagrożenia związane z wkraczaniem polityki w te sfery?

A.Z.: Jeśli prawo karne będzie instrumentem sprawowania władzy, to będzie osłabiona funkcja gwarancyjna prawa karnego. Ja się obawiam, że coraz częściej będziemy otrzymywać przepisy karne, które będą prowadzić właśnie do osłabienia funkcji gwarancyjnej prawa karnego. Taki kierunek zmian jest prawdopodobny i należy się tego obawiać. Niedobre jaskółki już są, np. zbrodnia vatowska i grożące za nią 25 lat pozbawienia wolności. Pozostaje kwestia, do jakiego stopnia sądownictwo pozostanie niezawisłe, a w związku z tym jak będzie wyglądała praktyka stosowania prawa – to znak zapytania.

„Zaostrzanie kar prowadzi do przeludniania więzień i to wyklucza możliwość racjonalnej pracy z więźniami, czyli pojawia się błędne koło, bo kara nie jest wykonywana”.

M.M.: Rzeczywiście, pojawiło się w ostatnim czasie kilka nowelizacji Kodeksu karnego, sprowadzających się do podwyższania sankcji za popełnienie przestępstwa. Czy to dobry kierunek zmian w prawie?

A.Z.: Nie jest to sensowny kierunek. Pracowaliśmy nad reformą prawa karnego idącą w kierunku racjonalizacji sankcji. W 2010 roku przystępowaliśmy do pracy nad dużą nowelizacją kodeksu karnego i mieliśmy bardzo dokładną analizę polityki karnej, którą otrzymaliśmy z Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości. Z tej analizy bardzo wyraźnie wynikało, że mamy jeden z wyższych w Europie współczynników prizonizacji, przekraczający w tamtym czasie grubo 200 osób na 100 tys. mieszkańców. Ten współczynnik nie był uzasadniony stanem przestępczości, który nie był i nie jest bardzo wysoki, tzn. znajduje się w średniej europejskiej. Jeżeli chodzi o przestępczość kryminalną, to w Polsce mamy stosunkowo niski poziom przestępczości. Ale zastanówmy się, do czego prowadzi podwyższenie sankcji. Zaostrzanie kar powoduje przeludnianie więzień i to wyklucza możliwość racjonalnej pracy z więźniami, czyli pojawia się błędne koło, bo kara nie jest wykonywana. Jak zaczynaliśmy prace nad nowelizacją, to kolejka do więzień przekraczała 40 tys. osób. Te osoby miały prawomocny wyrok na bezwzględną karę pozbawienia wolności i ona nie mogła być wykonywana.

„Jeżeli prawo obowiązuje, to należy je stosować, a nie tylko straszyć prawem”.

M.M.: To w zasadzie czemu służy podnoszenie sankcji?

A.Z.: Mówienie, że zaostrzamy kary, jest typowo populistycznym krokiem, który ma pokazać, jak władza jest surowa. Natomiast efekty tego mogą być albo tylko negatywne, albo po prostu zapowiadane zaostrzenia karne nie będą stosowane. Więc jeden i drugi efekt jest negatywny. Jeżeli prawo obowiązuje, to ja uważam, że należy je stosować, a nie tylko straszyć prawem, a tutaj z czymś takim mamy do czynienia. Jeśli zastosuje się to surowe prawo tylko do wybranych wypadków, to też dojdzie do naruszenia zasady równości i ze sprawiedliwością nie będzie to miało dużo wspólnego.

M.M.: Kodeks karny obchodzi w tym roku okrągłą rocznicę po 20 latach od jego uchwalenia w 1997 roku. Gdyby miał Pan Profesor możliwość zmiany w kodeksie karnym jednej-dwóch rzeczy, to co by Pan zmienił?

Prof. Andrzej Zoll

A.Z.: Wydaje mi się, że w części ogólnej kodeksu karnego – jeżeli chodzi o zasady odpowiedzialności karnej – te zmiany, które zostały wprowadzone w lipcu 2015 roku wyczerpują potrzebę nowelizacji. Natomiast przyjęło się, że podżeganie i pomocnictwo nie są postaciami zjawiskowymi, tylko odrębnymi typami czynów zabronionych, więc należałoby z tego wyciągnąć wniosek co do zagrożeń karnych. Konsekwentnie byłbym za tym, żeby te zagrożenia były niższe. Zresztą w jednym z projektów była regulacja, zgodnie z którą zagrożenie za podżeganie i pomocnictwo nie przekracza 2/3 ustawowego zagrożenia przewidzianego za sprawstwo, za wyjątkiem pewnej kwalifikowanej formy podżegania, gdzie byłoby to zrównane ze sprawstwem. Tak więc to bym zmienił.

„Wprowadziłbym pełną ochronę życia dziecka poczętego, zdolnego do samodzielnego życia poza organizmem matki”.

M.M. A co z częścią szczególną Kodeksu karnego?

A.Z.: Uważam, że nie są rozwiązane kluczowe sprawy związane z przestępstwami przeciwko życiu i zdrowiu. W jednym z projektów pojawiła się karalność matki zabijającej dziecko zdolne do samodzielnego życia poza jej organizmem. To był błąd taktyczny i z tego trzeba zrezygnować. Tu też bym nawiązał do reformy, którą proponowaliśmy przed 2015 rokiem. Wprowadziłbym pełną ochronę życia dziecka poczętego zdolnego do samodzielnego życia poza organizmem matki. Czyli granicę pełnej ochrony przesunąłbym z granicy mówiącej o porodzie na moment osiągnięcia przez dziecko zdolności do samodzielnego życia poza organizmem matki.

Prof. Andrzej Zoll – wieloletni kierownik Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, prof. emerytowany UJ, profesor zwyczajny w Wyższej Szkole Prawa i Administracji w Rzeszowie-Przemyślu, autor kilkuset publikacji poświęconych zasadom odpowiedzialności karnej i konstytucyjnym aspektom prawa karnego. Sędzia Trybunału Konstytucyjnego w stanie spoczynku, były prezes Trybunału Konstytucyjnego, były przewodniczący Rady Legislacyjnej, były Rzecznik Praw Obywatelskich, były Przewodniczący Państwowej Komisji Wyborczej, były członek Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego. Wykładowca Studiów podyplomowych na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Rozmawiał Mikołaj Małecki
Foto: Piotr Malec & KIPK

Artykuł Prof. A. Zoll dla Karne24.com: Należy stosować prawo, a nie straszyć prawem pochodzi z serwisu Karne24.com.