Gościem programu 15 maja 2023 r. był Mateusz Wiktorek – student na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, seminarzysta w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, zajmujący się naukowo aspektami prawnymi nieudolnego groomingu i czynności operacyjno-rozpoznawczych organów ścigania w zakresie przestępstw o charakterze seksualnym.

Działalność tzw. łowców pedofilów wywołuje wiele kontrowersji, zarówno społecznych, ale przede wszystkim prawnych. Jak wynika z przeprowadzonych podczas poprzedniego odcinka rozważań, „łowcy pedofilów” dopuszczają się przestępstw, w związku z podejmowanymi działaniami. Analizy prawnej wymaga jednak również odpowiedzialność karna „złowionego”.

Nieumyślność jako odwrotność nieudolności

Nie ulega wątpliwości, że „pedofil” pozostaje w błędzie, co do faktycznego przebiegu zdarzeń z jego udziałem. Specyfika działalności tzw. łowców pedofilów polega na tym, że „łowcy”, osoby dorosłe, wprowadzają w błąd „pedofila”, co do swojego wieku, który mylnie sądzi, iż ma do czynienia z dzieckiem, małoletnim poniżej lat 15. W takim mylnym przekonaniu „pedofil” składa propozycję seksualną „łowcom” i nieumyślnie zmierza z nimi na spotkanie.

W prawie karnym wyróżnia się dwie instytucje, z których jedna jest niejako odbiciem lustrzanym drugiej instytucji. Pierwszą z nich jest nieumyślność, a drugą z nich jest nieudolność.

• Nieumyślność obrazuje przykład, gdy myśliwy strzela do zarośli, myśląc, że strzela do dzika, choć w rzeczywistości jest to człowiek. W takiej sytuacji myśliwy nieumyślnie powoduje śmierć człowieka i popełnia przestępstwo z art. 155 k.k.
• Nieudolność obrazuje zaś przykład, gdy myśliwy strzela do zarośli, myśląc, że strzela do człowieka, choć w rzeczywistości jest to dzik. Natomiast w tej sytuacji myśliwy nieudolnie zabija człowieka i popełnia przestępstwo usiłowania nieudolnego do zabójstwa z art. 13 § 2 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k.

Mateusz Wiktorek zwrócił uwagę, że nawet z intuicyjnego punktu widzenia nie można tych dwóch sytuacji postrzegać tak samo, bowiem w przypadku nieumyślności dobra prawne człowieka są zagrożone, a w przypadku nieudolności nie są zagrożone.

W przypadku czynu „złowionego” zastosowanie znajduje druga z wyżej wymienionych instytucji, tj. nieudolność. Przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. dotyczy złożenia propozycji seksualnej i zmierzanie do jej realizacji rzeczywistemu dziecku, czyli małoletniemu poniżej lat 15. „Pedofil” pozostaje w błędzie, ponieważ myśli, że koresponduje z dzieckiem, a nie z osobą dorosłą, czyli „łowcą”. Dobra prawne dziecka są w tej sytuacji zatem niezagrożone, a zatem popełnienie groomingu nie jest możliwe. „Pedofil” dopuszcza się zatem nieudolnego groomingu.

Odpowiedzialność karna złowionego

Mateusz Wiktorek tłumaczył, że w doktrynie prezentowane są 4 poglądy, dotyczące oceny prawnej nieudolnego groomingu. Zgodnie z pierwszą grupą poglądów grooming z art. 200a § 2 k.k. to przygotowanie do przestępstwa, o którym mowa w definicji legalnej z art. 16 k.k., zgodnie z drugą grupą poglądów – przestępstwo sui generis. Z tego względu, grooming to:

1. przygotowanie do przestępstwa, które nie można usiłować;
2. przygotowanie do przestępstwa, które można usiłować;
3. przestępstwo sui generis, które nie można usiłować;
4. przestępstwo sui generis, które można usiłować.

W art. 200a § 2 k.k. spenalizowane są czynności przygotowawcze do przestępstwa pedofilskiego z art. 200 § 1 k.k. Mateusz Wiktorek wskazał, że grooming to zaczynek, bowiem polega na złożeniu propozycji seksualnej i zmierzaniu do jej realizacji, np. do spotkania, na którym ma dojść do obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej, czyli dalej idących i bardziej szkodliwych społecznie czynów. Niemożliwe jest usiłowanie przygotowania, bowiem przyjęcie takiej konstrukcji zaburza kolejność poszczególnych etapów przestępstwa (przygotowanie – usiłowanie – dokonanie).

Istotne w odniesieniu do drugiej grupy poglądów wydaje się zdanie prof. dr. hab. Andrzeja Zolla, który wskazuje, że nie można usiłować przestępstw z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo, a takim typem przestępstwa jest grooming z art. 200a § 2 k.k. Uzasadnieniem takiego poglądu jest wyrażona w Konstytucji zasada proporcjonalności.

Sens penalizacji typów z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo, w szczególności omawianego groomingu, wiąże się z tym, że zakresem ochrony objęta jest sfera zachowań, które poprzedzają obcowanie płciowego z małoletnim, a nawet jego usiłowanie. Zachowania realizujące znamiona takich typów są na tyle dalekie od naruszenia dobra prawnego, że stosowanie do nich jeszcze przepisów o usiłowaniu, a tym bardziej nieudolnym usiłowaniu nie jest uzasadnione. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki określił to jako wprowadzanie abstrakcji do abstrakcji.

Mateusz Wiktorek wyjaśnił, że mimo tego, iż wyróżnia się 4 różne poglądy dotyczące przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k., to należy stosować ten pogląd, który jest zgodny z obowiązującym Kodeksem karnym.

Jedynym uzasadnionym materialnoprawnie jest pogląd 1., według którego grooming to penalizacja przygotowania do przestępstwa, którego nie można usiłować. Kodeks karny nie przewiduje odpowiedzialności za nieudolne przygotowanie do przestępstwa, jakim jest grooming, czyli złożenie propozycji seksualnej „łowcom” i zmierzanie do jej realizacji, nawet poprzez przyjście na umówione spotkanie, gdy niezagrożone jest żadne rzeczywiste dziecko.

Zmiana definicji przygotowania?

Podczas programu widz zadał pytanie dotyczące tego, co mogłoby zalegalizować działalność tzw. łowców pedofilów, czy musiałby istnieć osobny przepis w Kodeksie karnym, który penalizowałby nieudolne przygotowanie do przestępstwa przez „pedofila” i czy w związku z tym należałoby również zmienić definicję przygotowania.

Mateusz Wiktorek odpowiedział, że rozszerzenie definicji legalnej z art. 16 § 1 k.k. na nieudolne przygotowanie nie byłoby poprawne i pożądane. 

Penalizacja nieudolnego przygotowania powinna być wprowadzana wyjątkowo, w analizowanym kontekście, wyłącznie w odniesieniu do przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k., poprzez dodanie § 3, który rozszerzałby zakres kryminalizacji na zachowania, w których „pedofil” pozostaje w błędnym przekonaniu, że koresponduje z rzeczywistym małoletnim poniżej lat 15. Dodał przy tym, że nie ulega wątpliwości, iż korespondowanie z rzeczywistym dzieckiem prowadzi do ponoszenia odpowiedzialności karnej za grooming z art. 200a § 2 k.k. Sporne prawnie są jedynie czyny nieudolne, skierowane w błędnym przekonaniu do „łowców”, obecnie niekaralne.

W odniesieniu do negatywnego odbioru społecznego nawet nieudolnego groomingu Mateusz Wiktorek wskazał, że jeżeli możliwe jest bardzo szybkie wprowadzenie nowych przepisów do Kodeksu karnego, to należy wprowadzić zaproponowany przepis do Kodeksu karnego. W przypadku ochrony dóbr prawnych dzieci, obejmujących w szczególności ich sferę seksualną, uzasadnione konstytucyjnie wydaje się rozszerzenie karalności na nieudolne przygotowanie w konkretnym typie czynu zabronionego.

Mateusz Wiktorek odniósł się również do błędnej oceny, zgodnie z którą przyjście „pedofila” na spotkanie z „łowcami” realizuje znamiona usiłowania przestępstwa pedofilskiego z art. 200 § 1 k.k., czyli docelowego przestępstwa, dotyczącego kontaktu intymnego, a więc fizycznego z dzieckiem. Usiłowanie polega na bezpośrednim zmierzaniu do dokonania czynu zabronionego, dlatego spotkanie „pedofila” z „łowcami”, np. na ulicy, nie umożliwia ewentualnego obcowania płciowego. Momentem, który umożliwiałby obcowanie płciowe i rozpocząłby realizację znamion karalnego usiłowania nieudolnego przestępstwa pedofilskiego z art. 200 § 1 k.k., w sytuacjach spreparowanych przez „łowców”, byłoby przykładowo wejście „pedofila” do pokoju, w którym przebywa „łowca”, z zamiarem obcowania płciowego, w błędnym przekonaniu o jego wieku. Ten moment poprzedza bezpośrednio obcowanie płciowe, dlatego może być traktowane jako usiłowanie przestępstwa pedofilskiego. Takiego jednak wniosku nie można wyprowadzić w stosunku do sytuacji spotkania „pedofila” z „łowcami”, który jest etapem poprzedzającym usiłowanie przestępstwa pedofilskiego (art. 200 § 1 k.k.), a stanowiącym jedynie niekaralne przygotowanie – nieudolny grooming (art. 200a § 2 k.k.).

Łowiecka współpraca z Policją

Oprócz powyższych kwestii, zastanawiające są również działania Policji związane z działalnością tzw. łowców pedofilów. Funkcjonariusze wzywani na miejsce nielegalnego ujęcia obywatelskiego często oczekują na dokończenie transmisji na żywo w Internecie z swego rodzaju przesłuchania „złowionego”.

Mateusz Wiktorek apelował, aby funkcjonariusze Policji, skierowani do miejsca wskazanego przez „łowców”, nie dopuszczali do stygmatyzacji podczas transmisji, ale natychmiast przejmowali „złowionego”, nawet w świetle kamer. 

Rzecznik Praw Obywatelskich interweniował do Komendanta Głównego Policji w kwestii współpracy Policji z „łowcami pedofilów”. Z jednej strony „łowcy” wielokrotnie składają podziękowania funkcjonariuszom Policji za współpracę, a z drugiej strony Policja oficjalnie nie przyznaje się do takiej współpracy. Mimo tego, że funkcjonariusze Policji nie są w pełni kompetentni, aby oceniać na miejscu zatrzymania, czy „złowiony” popełnił przestępstwo, to zdaniem Mateusza Wiktorka, gdy wiedza o niekaralności nieudolnego groomingu, a więc korespondowania z „łowcami”, dorosłymi osobami, będzie powszechna, nie powinni oni zawsze zatrzymywać „złowionego”. Powinni jednak wylegitymować, stwierdzić tożsamość każdego „łowcy”, który brał udział w nielegalnym ujęciu obywatelskim, a to z uwagi na zapewnienie gwarancji procesowych „złowionego”, na którym mogły być popełnione przestępstwa. Szczególnie istotne wydaje się to w przypadkach tych grup „łowców pedofilów”, którzy są podczas swoich działań zamaskowani. To może pozwalać na unikanie odpowiedzialności karnej przez „łowców”, mimo posiadania przez funkcjonariuszy Policji np. kamer nasobnych.

Karalne niezawiadomienie o przestępstwie

Ze specyfiki działalności tzw. łowców pedofilów wynika, że „łowcy” często przedłużają czas trwania groomingu, aby odpowiednio się przygotować i samodzielnie ująć „pedofila”. Taki sposób działania potwierdza również tezę o nielegalności ujęcia obywatelskiego, a to z uwagi na to, że – przy przyjęciu poglądu o karalności nieudolnego groomingu z art. 200a § 2 k.k. – nie zachodzi gorący uczynek przestępstwa.

W pewnych przypadkach, w szczególności gdy „pedofil” przesyła „łowcom” materiały pornograficzne, opóźnienie w zawiadomieniu organów ścigania o popełnionym przestępstwie jednocześnie realizuje znamiona innego przestępstwa, tj. przestępstwa niezawiadomienia o przestępstwie z art. 240 § 1 k.k. (w przypadku materiałów pornograficznych z art. 200 § 3 k.k.). Każdy bowiem, kto ma wiarygodną wiadomość o karalnym przygotowaniu albo usiłowaniu lub dokonaniu czynu zabronionego określonego w katalogu w art. 240 § 1 k.k. lub przestępstwa o charakterze terrorystycznym, ma obowiązek zawiadomić niezwłocznie organy powołane do ścigania przestępstw.

Mateusz Wiktorek tłumaczył, że mimo tego, iż materiały pornograficzne są przesyłane do „łowców”, czyli osób dorosłych, to i tak zachodzi usiłowanie nieudolne przestępstwa z art. 200 § 3 k.k., a to z uwagi na to, że jest to przestępstwo rodzajowe, a nie penalizacja przygotowania, jednego z etapów przestępstwa z art. 200a § 2 k.k.

Z tego względu zachodzi możliwość popełnienia przestępstwa z art. 240 § 1 k.k. przez „łowców”, gdy nie zawiadamiają niezwłocznie organów ścigania o materiałach pornograficznych, które otrzymali od „pedofila”, czyli o przestępstwie z art. 200 § 3 k.k. 

W przeszłości zdarzyło się, że „łowcy” zatrzymali przypadkową osobę w pociągu, za którą błędnie uważali korespondującego z nimi „pedofila”. „Łowcy” w tej sytuacji byli ubrani w paramilitarne stroje, które przypominały mundury państwowych organów ścigania. Mateusz Wiktorek wskazał, że gdyby doszło wówczas do transmisji na żywo w Internecie, to informacja o popełnionym błędzie, niewinności zatrzymanej osoby mogłaby nie dotrzeć do wszystkich odbiorców. Porównał to do postów zamieszczanych w mediach społecznościowych, przykładowo na okoliczność zaginięcia danej osoby. Mimo tego, że post zostanie zaktualizowany po odnalezieniu takiej osoby, to i tak jest w dalszym ciągu powielany – tak jak mogłoby się to dziać z transmisją przeprowadzoną ze „złowionym”, której wydźwięk jest negatywny i stygmatyzujący.

Jeden z widzów zapytał, czy były jakieś wyroki skazujące wobec tzw. łowców pedofilów, a jeżeli nie, to dlaczego oraz czy planowane są badania naukowe w tym zakresie. Mateusz Wiktorek zwrócił uwagę, że „łowcy” nie powiadamiają o niekorzystnych dla nich rozstrzygnięciach sądowych, dlatego taka wiadomość nie jest łatwa do zdobycia, gdy wyroki skazujące wobec „łowców” nie są podawane do publicznej wiadomości. Mikołaj Małecki odpowiedział natomiast, że badania naukowe w tym zakresie są potrzebne, aby stwierdzić, czy „łowcy” ponoszą odpowiedzialność karną za swoją działalność.

„Łowcy” pozostają w bardziej uprzywilejowanej sytuacji, albowiem mogą przeprowadzać transmisje na żywo w Internecie ze swoich działań dla szerokiego grona odbiorców, w przeciwieństwie do „złowionych”, którzy nie mają możliwości chociażby odniesienia się do zaistniałych wydarzeń na taką skalę. Ponadto problematyczne jest wykrywanie niektórych przestępstw popełnianych przez „łowców”, ponieważ ich ściganie, w szczególności przestępstwa naruszenia nietykalności cielesnej, zniesławienia czy znieważenia, odbywa się z oskarżenia prywatnego. Z tego względu „złowiony” musi zainicjować postępowanie karne, a taki krok wydaje się nie być zbyt trafny, z uwagi na wtórną wiktymizację, także przez samych sprawców przestępstw, czyli „łowców pedofilów”.

Mateusz Wiktorek podsumował, że dopóki organy ścigania nie zmienią swojego postrzegania działalności tzw. łowców pedofilów i nie będą egzekwować odpowiedzialności karnej za przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego, to czyny na „pedofilach” pozostaną bezkarne. 

Funkcjonariusz Policji jako łowca pedofilów

Niektórzy zwolennicy działalności tzw. łowców pedofilów często argumentują, że „łowcy” wyręczają organy ścigania w zakresie zwalczania przestępstw pedofilskich. W tym kontekście rozstrzygnięcia wymaga, czy organy ścigania uprawnione są do podawania się w Internecie za dzieci i organizowania ujęć, a więc prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych analogicznych do działalności tzw. łowców pedofilów. Widz skomentował, że organy ścigania mogą podejmować takie działania, ale nie mają na ten cel środków, z uwagi na wiele innych przestępstw, np. korupcyjnych, wymagających czasochłonnych działań operacyjnych.

Mateusz Wiktorek wyjaśnił, że ustawa z 6 kwietnia 1990 r. o Policji przewiduje możliwość złożenia przez funkcjonariusza propozycji, ale zgodnie z art. 19a u.P. jest to propozycja nabycia, zbycia lub przejęcia przedmiotów pochodzących z przestępstwa, ulegających przepadkowi, albo których wytwarzanie, posiadanie, przewożenie lub którymi obrót są zabronione, a także przyjęcia lub wręczenia korzyści majątkowej. Propozycja może dotyczyć zatem określonego przedmiotu, a nie chociażby kontaktu seksualnego. Złożenie takiej propozycji jest ograniczone katalogiem przestępstw, do których zalicza się przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. (wymagające jednak obecności rzeczywistego małoletniego do lat 15) oraz przestępstwo pedofilskie z art. 200 § 1 k.k. (w przypadku tego typu ustawa o Policji w art. 19 ust. 1 pkt 3a wprost wprowadza wymóg pokrzywdzenia małoletniego).

Mimo nieadekwatności treści propozycji, która może być złożona przez funkcjonariusza organu ścigania, do przestępstw o charakterze seksualnym, prowadzenie czynności operacyjno-rozpoznawczych możliwe jest wyłącznie przy udziale i pokrzywdzeniu rzeczywistego dziecka, tj. małoletniego do lat 15.

Mateusz Wiktorek wskazał, że organy ścigania w obecnym stanie prawnym nie mogą prowadzić prewencyjnych działań, analogicznych do tych podejmowanych przez „łowców pedofilów”, bez udziału i pokrzywdzenia rzeczywistego dziecka. 

Niedopuszczalne jest doprowadzanie przez organy ścigania do nieudolnych czynów „pedofilów”. Teza o wyręczaniu organów ścigania przez „łowców pedofilów” jest nieprawdziwa, a to z uwagi na to, że, jak dodał Mikołaj Małecki, „łowcy pedofilów” podejmują działania, do których nie są uprawnione nawet organy ścigania.

W komentarzu podczas programu widz wskazał, że z przeprowadzonego badania opinii społecznej na temat stygmatyzacji „pedofilów” na przykładzie działalności tzw. łowców pedofilów wynika, iż niemal 100% respondentów nie zakłada tego, że „złowiony” jest niewinny. Wskazują przy tym, że jeśli ktoś koresponduje z dzieckiem to nie jest niewinny, nawet jeśli rzekomym dzieckiem jest pełnoletni „łowca”, a ponadto „łowcy” współpracują z Policją, co autoryzuje ich działalność. W badaniu ukazała się ogromna skala hejtu, a niektóre komentarze, dotyczące „pedofilów” nie nadają się do publikacji.

Mimo niejednolitego orzecznictwa sądowego, w zakresie oceny prawnej nieudolnego groomingu, wskazać należy, że odpowiedzialność karna za ewentualne operowanie materiałami pornograficznymi przez „pedofila” nie budzi wątpliwości. W konsekwencji jednoznaczna jest ocena niezawiadomienia przez „łowców pedofilów” organów ścigania o popełnionym nieudolnie, w niektórych przypadkach, przestępstwie „pedofila”, związanym z udostępnianiem materiałów pornograficznych, co również stanowi przestępstwo z art. 240 § 1 k.k.

Na zakończenie Mateusz Wiktorek stwierdził, że reakcja na działalność tzw. łowców pedofilów powinna polegać w pierwszej kolejności na prawidłowym stosowaniu prawa przez sądy. Wyroki skazujące „złowionych”, którzy dopuścili się wyłącznie nieudolnego groomingu z art. 200a § 2 k.k., katalizują szkodliwą działalność tzw. łowców pedofilów. Następnie uwagi wymaga ściganie przestępstw „łowców pedofilów”, których dopuszczają się w ramach swojej działalności. Dopiero reakcja na powyższe uzasadnia rozważania na temat wprowadzenia karalności nieudolnego groomingu do Kodeksu karnego, który w obecnym stanie prawnym jest niekaralny.

#ŁĄCZYNASKARNE

Nieumyślna schadzka z prowokatorem. Karalna? – 15.05.2023 r., gość: Mateusz Wiktorek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Nieumyślna schadzka z prowokatorem. Karalna? – ŁĄCZY NAS KARNE z Mateuszem Wiktorkiem pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 15 maja 2023 r. był Mateusz Wiktorek – student na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, seminarzysta w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, zajmujący się naukowo aspektami prawnymi działalności tzw. łowców pedofilów.

Ocena działalności tzw. łowców pedofilów przez społeczeństwo jest spolaryzowana. Z jednej strony działania podejmowane przez „łowców” są aprobowane, a z drugiej strony – krytykowane. „Łowcy pedofilów” to nazwa, którą posługują się same osoby, biorące udział w tym procederze. Nie jest ona w pełni adekwatna, a to z uwagi na to, że nie każdy „złowiony” jest dotknięty zaburzeniem preferencji seksualnych, a w konsekwencji nie każdy jest pedofilem w rozumieniu medycznym. Mateusz Wiktorek wskazał jednak, że osobom biorącym udział w działalności tzw. łowców pedofilów zależy na tym, aby ich działania docierały do społeczeństwa, dlatego posługiwanie się innymi, bardziej neutralnymi nazwami nie wspierałoby tego celu. Pojawiające się określenia, takie jak: „łowca”, „pedofil” czy „wabik” wzmagają poczucie niebezpieczeństwa, a czasem zwykłej ciekawości.

W Polsce funkcjonuje co najmniej kilka grup „łowców pedofilów”, w skład których wchodzą osoby, które same tworzą ogłoszenia w Internecie lub odpowiadają na ogłoszenia innych osób, dotyczące chęci spotkania, często, ale nie zawsze, w celach seksualnych. Wymiana korespondencji w założeniu ma doprowadzić do złożenia przez „pedofila” propozycji seksualnej „łowcy”, np. obcowania płciowego, który w błędnym przekonaniu składa ją osobie dorosłej, a nie, jak sądzi, małoletniemu poniżej lat 15. Nie zawsze w treści ogłoszenia jest mowa o tym, że spotkanie ma odbyć się z udziałem takiego małoletniego, ta kwestia w niektórych przypadkach ujawniana jest wtórnie. Mateusz Wiktorek zwrócił przy tym uwagę, że niewykluczone są sytuacje, w których „łowca” wręcz aktywnie nakłania „pedofila”, aby złożył mu propozycję spotkania w celu kontaktu intymnego z małoletnim poniżej lat 15. W dalszej kolejności planowane jest spotkanie, którego celem ma być realizacja złożonej propozycji seksualnej. „Pedofil” nieświadomie przybywa na spotkanie z dorosłym „łowcą”, bowiem myśli, że będzie miał do czynienia z małoletnim. Następnie „pedofil” jest ujmowany przez „łowców”, którzy często przeprowadzają z całego zajścia transmisja na żywo w Internecie. W ostatnim etapie „łowcy” przekazują „pedofila” Policji, wezwanej na miejsce ujęcia.

Grooming

Typem czynu zabronionego pod groźbą kary, wokół którego toczy się działalność tzw. łowców pedofilów jest art. 200a § 2 k.k., penalizujący grooming, czyli złożenie, przykładowo za pośrednictwem Internetu, propozycji seksualnej, tj. obcowania płciowego, poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej lub udziału w produkowaniu lub utrwalaniu treści pornograficznych, małoletniemu poniżej lat 15 i zmierzanie do jej realizacji. Nawet przy przyjęciu nieprawidłowego materialnoprawnie poglądu o karalności nieudolnego groomingu, z uwagi na to, że odbiorcą propozycji „pedofila” jest „łowca”, czyli osoba dorosła, przestępstwo groomingu zachodzi już w fazie internetowej procederu „łowienia pedofilów”. Wystarczające jest bowiem do wypełnienia kompletu znamion, jedynie na gruncie faktycznym, złożenie propozycji seksualnej przez „pedofila” i zmierzanie do jej realizacji, chociażby poprzez ustalanie czasu i miejsca spotkania. Specyfika działalność tzw. łowców pedofilów polega jednak na tym, aby specjalnie przedłużać czas trwania groomingu, następnie ująć samodzielnie „pedofila”, przeprowadzić transmisję na żywo w Internecie i dopiero wtedy przekazać go Policji. Wszystko to odbywa się mimo tego, że zawiadomienie organów ścigania może mieć miejsce już w fazie internetowej procederu.

Praktyka organów ścigania i sądów w stosunku do efektów działalności tzw. łowców pedofilów oraz przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. nie jest jednolita.

Mateusz Wiktorek wyjaśnił, że mimo tego, iż prokuratorzy wnoszą akty oskarżenia do sądów na nieudolne czyny „pedofilów”, zadaniem sądów jest oddzielenie podejścia moralnego od zawartości Kodeksu karnego.

Niemożliwe jest bowiem usiłowanie przygotowania, z uwagi na logiczną kolejność etapów przestępstwa (przygotowanie, usiłowanie, dokonanie), a grooming z art. 200a § 2 k.k. to przygotowanie, popełniane nieudolnie (art. 13 § 2 k.k.), ponieważ kierowane nieświadomie do osoby dorosłej, a nie małoletniego poniżej lat 15.

Mateusz Wiktorek wskazał, że jeżeli celem działalności tzw. łowców pedofilów jest powiadomienie organów ścigania o czynach „pedofila”, to nie jest konieczne przeprowadzanie ujęcia i transmisji, tylko zawiadomienie, np. prokuratury, o możliwości popełnienia przestępstwa, zaraz po zakończeniu fazy internetowej. Jeżeli organy ścigania dojdą do takiego samego przekonania, to same podejmą odpowiednie działania, bez uczestnictwa w nich „łowców”. W opinii Mateusza Wiktorka cel w praktyce jest nieco inny, celem jest ujęcie „pedofila” i, jeżeli prowadzona jest transmisja, ukazanie wizerunku oraz ostrzeżenie lokalnej społeczności o czynach „pedofila”. Przeprowadzona transmisja ma jednak zasięg ogólnokrajowy.

Nielegalne ujęcie obywatelskie

„Łowcy pedofilów” twierdzą, że przeprowadzają legalne ujęcia obywatelskie.

Mateusz Wiktorek podkreślił, że „łowcy” nie dokonują legalnego ujęcia obywatelskiego, o którym mowa w art. 243 § 1 k.p.k., a zatem do zatrzymania dochodzi w warunkach pozbawienia wolności, czyli przestępstwa z art. 189 § 1 k.k. 

„Pedofil” nie ma możliwości oddalenia się z miejsca ujęcia, zatem nie może decydować o miejscu, w którym przebywa, aż do przekazania go Policji.

Mateusz Wiktorek tłumaczył, że zgodnie z art. 243 k.p.k.: „§ 1. Każdy ma prawo ująć osobę na gorącym uczynku przestępstwa lub w pościgu podjętym bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa, jeżeli zachodzi obawa ukrycia się tej osoby lub nie można ustalić jej tożsamości. § 2. Osobę ujętą należy niezwłocznie oddać w ręce Policji”. W doktrynie przyjmuje się, że gorący uczynek zachodzi wówczas, gdy do ujęcia dochodzi w czasie trwania przestępstwa lub tuż po jego popełnieniu. Przyjęcie, że już w fazie internetowej zachodzi nieudolny grooming, czyli usiłowanie nieudolne przestępstwa z art. 200a § 2 k.k., powoduje, iż już wtedy trwa przestępstwo.

Jak twierdzi Mateusz Wiktorek, w przypadku przestępstw rozciągających się w czasie i przestrzeni należy odmiennie rozumieć pojęcie „gorącego uczynku przestępstwa” z art. 243 § 1 k.p.k., nie jako czas trwania przestępstwa i moment po jego popełnieniu, ale jako pewną nagłość i niespodziewanie. Planowanie ujęcia przez „łowców” stoi zatem w sprzeczności z „gorącym uczynkiem przestępstwa”, który to warunek nie jest przez to spełniony. Według Mateusza Wiktorka konieczne jest zatem albo znowelizowanie art. 243 § 1 k.p.k., w celu jego zawężenia, albo odmienna interpretacja art. 243 § 1 k.k., z uwagi na specyfikę przestępstw popełnianych za pomocą Internetu.

Łowcza transmisja

„Łowcy” są niejednokrotnie przybrani w paramilitarne stroje i kominiarki. Zdaniem Mateusza Wiktorka mimo braku oznaczeń, które świadczyłyby o tym, że są to funkcjonariusze organu państwowego, nagłe osaczenie przez kilka osób „pedofila, w mniej uczęszczanym miejscu, może wywoływać taki błąd. Z tego właśnie względu, a także z uwagi na ochronę własnego bezpieczeństwa w zaistniałej sytuacji, może wynikać brak stanowczego oporu „pedofila” po ujęciu, który poddaje się transmisji na żywo w Internecie. Przebieg transmisji na żywo w Internecie również budzi wiele wątpliwości prawnych. „Łowcy” niejako przysłuchują „pedofila”, odczytują korespondencję, zawierającą obsceniczne treści i zadają poniżające pytania.

Transmisja na żywo w Internecie, jeżeli jest prowadzona przez „łowców”, przebiega na dwa różne sposoby. W pierwszej wersji transmisja obejmuje wizerunek, a dokładniej twarz „pedofila”. Zdarzały się sytuacje, w których „pedofil” został rozpoznany przez osoby, które oglądały transmisję, a jednocześnie go znały. Mateusz Wiktorek zwrócił uwagę na zasadę domniemania niewinności, wyrażoną w art. 42 ust. 3 Konstytucji, zgodnie z którą: „Każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu”. Z uwagi na nią niedopuszczalne prawnie jest ujawnianie wizerunku „pedofila”, ponieważ to sugeruje popełnienie przez niego przestępstwa, które jednak nie zostało jeszcze stwierdzone prawomocnym wyrokiem sądu. Ponadto funkcjonuje Rejestr Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym, w którym możliwe jest umieszczenie wizerunku osoby, ale dopiero wtedy, gdy zapadnie prawomocny wyrok sądu. Kodeks karny przewiduje w art. 39 pkt 8 możliwość orzeczenia środka karnego w postaci podania wyroku do publicznej wiadomości.

Transmisje prowadzone przez „łowców” odbywają się w mediach społecznościowych, do których dostęp jest znacznie ułatwiony i więcej osób ma możliwość szybszego zapoznania się z treściami tam zamieszczonymi. Identyfikacja „pedofila” jest zatem znacznie bardziej ułatwiona niż po umieszczeniu jego wizerunku we wspomnianym rejestrze, a dochodzi do tego jeszcze przed jakimkolwiek wyrokiem skazującym. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki podsumował, że paradoksalnie w lepszej sytuacji jest osoba skazana prawomocnym wyrokiem sądu i umieszczona w rejestrze, niż „pedofil”, którego czyn nie został osądzony, a wizerunek nie został umieszczony w rejestrze.

W drugiej wersji transmisja nie obejmuje wizerunku „pedofila”, ale widoczny jest jego tułów. Problematyczne jest dalej przy tym wskazywanie przez „łowców” miejscowości ujęcia, a taka informacja pozwala znacząco zawęzić krąg osób, które mogły zostać ujęte. Ponadto identyfikacja „pedofila” nie jest wykluczona po samym jego głosie czy specyficznym ubiorze albo miejscu ujęcia.

Mateusz Wiktorek zauważył, że nawet po skazaniu „pedofila” i umieszczeniu go w zakładzie karnym, w celu odbycia kary pozbawienia wolności, gdy transmisja nie została przeprowadzona, mimo umieszczenia w rejestrze, możliwy jest jego powrót do społeczeństwa. Jeżeli transmisja została przeprowadzona, to nagranie z niej jest cały czas dostępne w Internecie, nawet gdy kara dobiegnie końca. Środek karny w postaci podania wyroku do publicznej wiadomości nie obejmuje upublicznienia dowodów przestępstwa, a dowody zgromadzone przez „łowców” są upublicznione podczas transmisji na żywo w Internecie. To ukazuje znaczącą dysproporcję dolegliwości zadawanej poszczególnym osobom, które mogą dopuścić się tak samo karygodnych czynów.

„Łowcy” zapewniają, że przed rozpoczęciem transmisji na żywo w Internecie uzyskali zgodę „pedofila”. Mateusz Wiktorek tłumaczył, że zgoda na udział w transmisji z udziałem „pedofila” musi być dobrowolna i świadoma. Wątpliwe jest, czy dwie przesłanki są każdorazowo spełnione. W jego opinii „pedofil” nie jest przede wszystkim świadomy tego, że transmisję z jego udziałem będzie oglądało kilka tysięcy osób na żywo, a po jej zakończeniu nagranie z transmisji będzie dostępne dla nieograniczonej liczby osób. „Pedofil” nie jest świadomy jej przebiegu, treści i sposobu zadawania pytań. Natomiast w kwestii dobrowolności, jeżeli „łowcy” są ubrani w paramilitarne stroje i kominiarki, a także dysponują środkami przymusu bezpośredniego, np. gazem pieprzowym, to zgoda może być przymuszona, z obawy o własne bezpieczeństwo. Na ocenę dobrowolności wpływa również brak możliwości jej wycofania po rozpoczęciu transmisji, co miało już miejsce z udziałem transmisji na żywo prowadzonej przez „łowców”.

Zdaniem Mateusza Wiktorka „pedofil” nie wyraża skutecznej zgody na przeprowadzenie transmisji, bowiem nie jest ona dobrowolna i świadoma. 

Przestępstwa łowców i dowody

Jeden z widzów zapytał, czy „łowcy” sami nie powinni ponosić odpowiedzialności karnej. Mateusz Wiktorek odpowiedział, że przetrzymywanie „pedofila” do momentu oddania go w ręce Policji to pozbawienie wolności z art. 189 § 1 k.k., z uwagi na to, iż „łowcy” nie dokonują legalnego ujęcia obywatelskiego, o którym mowa w art. 243 § 1 k.p.k. Czyn „pedofila” jest sztucznie przedłużany, zatem podczas zatrzymania nie jest już „gorącym uczynkiem przestępstwa”, a więc odpowiedzialność karna za pozbawienie wolności nie jest wyłączona. Kolejnym przestępstwem popełnianym przez „łowców” jest zniesławienie z art. 212 § 1 lub 2 k.k., gdy przekazują publicznie treści z konwersacji z „pedofilem”, które mogą go poniżyć w opinii publicznej. Wiąże się z tym również znieważenie z art. 216 § 1 lub 2 k.k., czyli urażenie godności „złowionego”, poniżenie jego samego, poprzez zadawanie prześmiewczych pytań lub używanie negatywnych określeń, związanych z jego postępowaniem. Niewykluczone jest również znęcanie psychiczne z art. 207 § 1 lub 2 k.k., gdy „łowcy” w natężony sposób krytykują postępowanie „złowionego”, który czasowo jest od nich uzależniony, biorąc przy tym pod uwagę, że jego stan psychiczny może wskazywać na nieporadność czy niepoczytalność w danej sytuacji.

Mateusz Wiktorek dodał, że przyjęcie, iż zachodzi legalne ujęcie obywatelskie przyzwala tylko na podejmowanie niezbędnych czynności do przyjazdu Policji, a nie swego rodzaju rozmowy, a nawet przesłuchania. 

Druga część pytania dotyczyła legalności organizowania przez „łowców” prowokacji. Kodeks karny przewiduje odpowiedzialność za prowokację w art. 24 k.k., zgodnie z którym: „Odpowiada jak za podżeganie, kto w celu skierowania przeciwko innej osobie postępowania karnego nakłania ją do popełnienia czynu zabronionego”. W orzecznictwie odnotowano już przypadek aktywnej prowokacji ze strony „łowców”. W uzasadnieniu wyroku Sądu Rejonowego w Puławach z 16 lipca 2020 r. (sygn. II K 968/18) wskazano, że „pedofil” zamieścił w Internecie ogłoszenie, dotyczące kontaktu intymnego, w którym nie było zawarte, iż jest ono skierowane do małoletniego poniżej lat 15. Na ogłoszenie odpowiedzieli „łowcy”, podający się za 14-letnią osobę, zaproponowali termin spotkania oraz zawarli prośbę o imię i numer telefonu. „Łowcy” odpowiadając na neutralne prawnie ogłoszenie, aktywnie nakłaniali „pedofila” do kontaktu intymnego, w celu skierowania przeciwko niemu postępowania karnego, co wpisuje się w znamiona prowokacji z art. 24 k.k. Mateusz Wiktorek podsumował, że aktywne nakłanianie do popełnienia czynu zabronionego przez „łowców” nie jest legalne.

Kolejne pytanie dotyczyło oceny zgromadzonych przez „łowców” dowodów. Mateusz Wiktorek wskazał, że art. 168a k.p.k. niejako pozwala uznać za dopuszczalne i oceniać przez sąd dowody nielegalne, czyli uzyskane przykładowo za pomocą czynu zabronionego. Zgodnie jednak z wyrokiem Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 27 kwietnia 2017 r. (sygn. II AKa 231/16), popartego później postanowieniem Sądu Najwyższego z 26 czerwca 2019 r. (sygn. IV KK 328/18), jeżeli dowód został uzyskany nielegalnie, a naruszone zostały przy tym konstytucyjne prawa i wolności, jak np. prawo do obrony, domniemanie niewinności, naruszenie nietykalności cielesnej, prawo do prywatności, to dowód taki nie może być dopuszczalny i oceniany przez sąd, mimo obowiązywania art. 168a k.p.k.

Działalność tzw. łowców pedofilów budzi wielorakie kontrowersje. Kodeks karny nie przewiduje odpowiedzialności karnej za usiłowanie nieudolne groomingu. „Łowcy” nie korzystają z ochrony art. 243 § 1 k.p.k., bowiem nie dokonują ujęcia na gorącym uczynku, a w dodatku nie jest to uczynek przestępstwa. Przeprowadzane transmisje na żywo w Internecie okazały się już tragiczne w skutkach, a to z uwagi na samobójstwo jednej z osób biorących w niej udział. Z tego względu „łowcy” w związku z prowadzoną działalnością popełniają sami wiele przestępstw, który powinny stanowić punkt zainteresowania organów ścigania.

#ŁĄCZYNASKARNE

Łowcy pedofilów – 15.05.2023 r., gość: Mateusz Wiktorek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Łowcy pedofilów – ŁĄCZY NAS KARNE z Mateuszem Wiktorkiem pochodzi z serwisu Karne24.com.