Gościem programu 24 kwietnia 2023 r. była dr Ewa Habzda-Siwek – pracownik Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, psycholog, autorka monografii o diagnozie stanu psychicznego sprawcy w kontekście rozstrzygnięć w procesie karnym oraz redaktorka monografii o zagadnieniach między teorią a praktyką na styku prawa i psychologii.

Dziedziny prawa i psychologii nie wykluczają się wzajemnie, szczególnie w kontekście prawa karnego, w przypadku którego konieczne do ponoszenia odpowiedzialności jest przypisanie winy sprawcy czynu zabronionego. Niepoczytalność, o której mowa w art. 31 § 1 k.k., może dekompletować strukturę przestępstwa i wyłączać odpowiedzialność karną sprawcy, ale ustalenie niemożności rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem przez sprawcę jest możliwe po przeprowadzeniu badań psychologiczno-psychiatrycznych. Choroba psychiczna, upośledzenie umysłowe lub inne zakłócenie czynności psychicznych, które mogą być przyczyną niepoczytalności, muszą być stwierdzone przez biegłych, a nie sędziego, orzekającego w sprawie. Te i inne zagadnienia opisane są szeroko w monografii o psychologii i prawie, której redaktorką jest m.in. Ewa Habzda-Siwek (Psychologia i prawo. Między teorią a praktyką, red. E. Habzda-Siwek, J. Kabzińska, Gdańsk 2014).

Zastanawiające jest, czy psychika przestępcy różni się od psychiki osoby, która nie popełniła przestępstwa. Ewa Habzda-Siwek wskazała, że taka wątpliwość nawiązuje do jednego z kluczowych pytań kryminologicznych, do tzw. pytania lombrozjańskiego, którego autorem jest Cesare Lombroso, a brzmi: „Dlaczego jedni ludzie popełniają przestępstwa, a drudzy nie?”. Wprawdzie zaproponowane przez Cesarego Lombroso specyficzne cechy biologiczne, które miały odróżniać przestępców od pozostałych jednostek w społeczeństwie, zostały zdyskredytowane przez obecnych kryminologów, o tyle postawione przez niego powyższe pytanie pozostaje nadal aktualne. Poszukuje się bowiem obecnie czynników ryzyka, które mogą sprzyjać naruszeniom prawa. Powraca się przy tym, paradoksalnie, również do biologicznych czynników ryzyka, w tym genetycznych, które to jednak współdziałają ze środowiskiem społecznym, a wiążą się chociażby z odżywianiem matki w życiu płodowym, doświadczeniem edukacyjnym czy narażeniem na zanieczyszczone środowisko.

Czynniki ryzyka

Wyjaśnienie konkretnego zachowania człowieka nie wiąże się z pojedynczym czynnikiem lub pojedynczą grupą czynników ryzyka, ale wiąże się z wieloma różnymi czynnikami ryzyka.

Ewa Habzda-Siwek wskazała, że wiele dotychczasowych teorii, odwołujących się do zachowania człowieka, w tym kryminologicznych i psychologicznych, musi być we współczesnych warunkach reinterpretowane. 

Ponadto, wiele badań kryminologicznych oraz psychologicznych prowadzonych było i jest tylko na mężczyznach, bez uwzględnienia w nich kobiet, stąd również w tym zakresie konieczna jest ich odpowiednia, ostrożna interpretacja. Przykładem są badania nad stresem, które dowiodły, że kobiety mają inną odpowiedź hormonalną na stres, która jest odpowiedzią społeczną, zmierzającą do poszukiwania pomocy. W pewnym uproszczeniu możliwe jest stwierdzenie, że kobiety skłonne są do szukania pomocy, zaś mężczyźni do samodzielnej odpowiedzi na czyn zabroniony. Niemniej istotne są również czynniki sytuacyjne, które wiążą się z odpowiedzią na pytanie, dlaczego przestępstwo zostało popełnione w danym momencie, jaki impuls do niego doprowadził.

Ewa Habzda-Siwek podkreśliła, że większość sprawców zabójstw to osoby przeciętne, niemające wcześniej konfliktu z prawem – wbrew stereotypom nie są to psychopaci. 

Badania przeprowadzone nad osobami, które popełniły zabójstwo, wykazały, że takie osoby zdecydowanie opowiadają się za przestrzeganiem normy, która zakazuje zabijania, a to czynnik sytuacyjny popchnął ich do podjęcia takiej decyzji. Kolejne badania, opisane w raporcie (R. Durda, B. Gruszczyńska, M. Grzyb, W. Klaus, M. Lewoc, P. Szczupaczyńska, D. Woźniakowska‐Fajst, G. Wrona, Teraz koniec z Tobą. Czarna Księga Ofiar Przemocy Domowej w Polsce 2021, Warszawa 2022), dotyczące zabójstw popełnionych w Polsce w 2021 r., dowiodły, że większość zabójstw została dokonana na najbliższych sprawcy osobach, w przebiegu przemocy domowej oraz w stanie nietrzeźwości.

Ewa Habzda-Siwek zwróciła uwagę, że psychika sprawców przestępstw nie różni się od psychiki osób przeciętnych, z wyłączeniem sprawców chorych psychicznie, którzy stanowią odrębną grupę sprawców. 

Odrzuca się obecnie podejście, które dotyczy determinant, skłaniających do popełnienia przestępstwa, jednak kumulacja czynników ryzyka w połączeniu z czynnikami sytuacyjnym pozwala na określanie prawdopodobieństwa popełnienia czynu zabronionego w przyszłości. Badania potwierdzają prawidłowość, że w większości sprawcami przestępstw są mężczyźni w młodym wieku, a recydywiści to sprawcy mniej poważnych przestępstw, ale powtarzalnych.

Ewa Habzda-Siwek wskazała, że osoby chore psychicznie, wbrew panującemu mitowi, nie są niebezpieczne, bowiem zdecydowana większość takich osób nie narusza prawa. Nie należy pomijać przypadków czynów zabronionych popełnionych przez osoby chore psychicznie, jednak przyczyną popełnienia takiego czynu zabronionego jest błędna diagnoza lub brak diagnozy choroby psychicznej, jak też odstąpienie od leczenia.

Arkusz oceny HCR

Zgodnie z art. 53 § 2 k.k. sąd wymierzając karę powinien uwzględnić właściwości i warunki osobiste sprawcy. Zdobywanie takiej wiedzy możliwe jest poprzez arkusz oceny HCR-20^V3, umożliwiający ocenę czynników ryzyka przemocy, poprzez zastosowanie trzech skal: historycznej, klinicznej i zarządzania ryzykiem. W skali historycznej ocenia się historię problemów z przemocą, innymi zachowaniami antyspołecznymi, relacjami, zatrudnieniem, substancjami psychoaktywnymi itd. W skali klinicznej ocenia się aktualne problemy z wyobrażeniami lub zamiarami dotyczącymi przemocy, objawami głębokich zaburzeń psychicznych, niestabilnością, odpowiedzią na leczenie i nadzór itp.; zaś w skali zarządzania ryzykiem ocenia się przyszłe problemy z sytuacją życiową czy stresem i sposobem radzenia sobie ze stresem.

W dalszej kolejności Ewa Habzda-Siwek nawiązała do przestępstwa z art. 178 § 1 k.k., polegającego na prowadzeniu pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego. W przypadku tego typu zachowań każda przeciętna osoba jest świadoma ryzyka, jakie wiąże się z prowadzeniem pojazdu, chociażby pod wpływem alkoholu, a sprawcy przestępstwa z art. 178a § 1 k.k. decydują się podjąć jednak to ryzyko, postępując nieracjonalnie. Nie przesądza to jednak o psychicznych uwarunkowaniach wkroczenia na drogę przestępstwa.

Kwestię diagnozy stanu psychicznego sprawcy w kontekście rozstrzygnięć w procesie karnym Ewa Habzda-Siwek opisuje w swojej monografii (E. Habzda-Siwek, Diagnoza stanu psychicznego sprawcy a rozstrzygnięcia w procesie karnym, Kraków 2002). Badania przeprowadzone udowodniły, że psycholodzy nie funkcjonują samodzielnie w procesie karnym. Opinie psychiatryczne wydawane przez biegłych psychiatrów zawierają najczęściej konkluzję, że zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania postępowaniem była u sprawcy zachowana. Nie stwierdzają oni, że sprawca nie był niepoczytalny. Możliwość przypisania zawinienia, a więc uznanie sprawcy za poczytalnego, nie oznacza, że sprawca nie przejawia zaburzeń psychicznych.

Zdaniem Ewy Habzdy-Siwek w niedostateczny sposób analizuje się procesy motywacyjne sprawców podczas orzekania w sprawach karnych. 

Kwestie związane z psychiatrią sądową opisane są również w monografii Gwen Adshead i Eileen Horne (G. Adshead, E. Horne, Diabeł, którego znasz. Psychiatria sądowa bez tajemnic, tłum. M. Gądek, Kraków 2023).

Skrajny przestępca czy skrajny bohater?

Amerykański psycholog Philip Zimbardo rozwinął koncepcję bohaterskiej wyobraźni i postawił tezę, że w pewnych warunkach każdy człowiek może być skrajnym przestępcą lub bohaterem. Znaczący wpływ na zachowania ludzi mają czynniki sytuacyjne. Ewa Habzda-Siwek wskazała, że wspólnym mianownikiem osób naruszających prawo jest niska odporność na stres czy zewnętrzne lokowanie kontroli, a więc brak poczucia sprawczości pewnych zachowań, które są – w ich mniemaniu – zależne od innych osób.

Jeden z widzów zadał pytanie, czy: „Jeżeli oskarżony w chwili popełnienia przestępstwa był poczytalny, to na wynik procesu karnego może mieć wpływ wynik arkusza oceny HCR, który potwierdzi, że oskarżony ma wysoki poziom ryzyka przemocy?”. Ewa Habzda-Siwek odpowiedziała, że na etapie diagnozy poczytalności nie korzysta się z arkusza oceny HCR. Narzędzie to wykorzystuje się do terapii na późniejszych etapach, w postępowaniu wykonawczym, aby zmniejszyć poziom ryzyka przemocy. Arkusz oceny HCRwykorzystuje się ponadto w celu monitorowania postępów w terapii osób, które odbywają karę lub wykonują środek zabezpieczający.

Kolejne pytanie dotyczyło opinii o orzekaniu przez sąd psychoterapii ambulatoryjnej, tytułem obowiązku okresu próby, o którym mowa w art. 72 k.k., czy jest to dobry sposób na resocjalizację skazanego oraz dlaczego sądy tak rzadko decydują się na kierowanie skazanych na psychoterapię. W odpowiedzi Ewa Habzda-Siwek wskazała na różnicę pomiędzy orzeczeniem terapii jako środka zabezpieczającego, co może nastąpić bez zgody sprawcy, a orzeczeniem terapii jako obowiązku okresu próby, co może nastąpić za zgodą sprawcy. W drugim przypadku zgoda może mieć charakter instrumentalny i być wyrażona z chęci uzyskania warunkowego zawieszenia postępowania. Ponadto, psychoterapia jest rzadko orzekana z uwagi na to, że jest kosztowna i może być ona prowadzona przez psychologa, psychoterapeutę czy psychiatrę, ale tylko w warunkach pełnej diagnozy, której stwierdzenie nie jest możliwe wyłącznie przez sędziego.

Z przeprowadzonej dyskusji wynika, że psychika niekoniecznie bezpośrednio sprawia, iż dana osoba jest predystynowana do popełnienia przestępstwa, a dany przestępca jest niebezpieczny lub ma skłonność do recydywy. Ewa Habzda-Siwek zwróciła uwagę, że przestępczość jest bardzo złożonym fenomenem, dlatego nie należy za tożsame uznawać przestępstwa nieumyślne, gospodarcze, przeciwko życiu i zdrowiu lub z użyciem przemocy. Sprawcy popełniają poszczególne rodzaje przestępstw z różną motywacją, ale mechanizmy psychologiczne są identyczne u ludzi, którzy naruszają prawo i ludzi, którzy go nie naruszają.

#ŁĄCZYNASKARNE

Psychika przestępcy – 24.04.2023 r., gość: dr Ewa Habzda-Siwek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Psychika przestępcy – ŁĄCZY NAS KARNE z dr Ewą Habzdą-Siwek pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 6 lutego 2023 r. był dr Maciej Bocheński – pracownik Katedry Kryminologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor monografii o prawnokarnej reakcji wobec sprawców przestępstw z art. 197 k.k. i art. 200 k.k. w świetle teorii i badań empirycznych.

Ojciec kryminologii Cesare Lombroso twierdził, że przestępcę, w pewnym uproszczeniu, można rozpoznać po specyficznych cechach, m.in. asymetrii twarzy, dużych uszach, długich rękach czy nieregularnym kształcie głowy. Współczesna kryminologia stanowczo zakwestionowała koncepcję przestępcy z urodzenia. Wprawdzie człowiek rodzi się z zestawem cech osobowościowych, które mogą kształtować jego podatność wejścia na drogę przestępstwa, jednak na końcu każdy ma wolną wolę i decyduje o tym, czy popełnić czyn zabroniony.

Wyznaczenie kryteriów identyfikujących przestępców z urodzenia wiązałoby się w konkretnych przypadkach z ryzykiem zarzutu, że danemu sprawcy nie można przypisać winy za popełniony czyn, ponieważ jego cechy i wyjątkowe okoliczności popchnęły go do jego popełnienia. Maciej Bocheński wskazał, że w dyrektywach wymiaru kary z art. 53 k.k. znajdują się także właściwości i warunki osobiste sprawcy, które sąd powinien uwzględniać przy wymierzaniu kary, a nie przy całkowitej jego ekskulpacji. Ponadto w demokratycznym państwie prawnym nie można prewencyjnie karać, nawet gdyby popełnienie przestępstwa w przyszłości przez konkretnego sprawcę było sprawdzalne, bowiem konieczne jest podjęcie zachowania, które może podlegać prawnokarnemu wartościowaniu.

Pedofilia czy znak czasów?

Maciej Bocheński w swojej monografii szeroko omawia zagadnienia przestępstw seksualnych (M. Bocheński, Prawnokarna reakcja wobec sprawców przestępstw z art. 197 KK i art. 200 KK w świetle teorii i badań empirycznych, Warszawa 2016). Potocznie nazywane przestępstwo pedofilskie z art. 200 § 1 k.k., polegające na wykorzystaniu seksualnym małoletniego poniżej lat 15, w praktyce nie jest popełniane wyłącznie przez osoby z zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii.

Jak tłumaczył Maciej Bocheński, preferencja seksualna tylko części sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. jest ukierunkowana wyłącznie wobec osób w wieku przedpokwitaniowym, czyli dzieci. 

Sprawcy z zaburzeniem pedofilii są potencjalnie niebezpieczni, bowiem nie można ich wyleczyć. Co istotne, część sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. to osoby bez zaburzenia preferencji seksualnych. Znamiona tego typu czynu zabronionego realizuje osoba, która dopuszcza się kontaktu seksualnego z małoletnim poniżej lat 15, nawet jeżeli jest to wynik związku prywatnego, łączącego sprawcę z małoletnim. Maciej Bocheński podał przykład obcowania płciowego pomiędzy niespełna piętnastoletnim chłopakiem i osiemnastoletnią dziewczyną, które wypełnia znamiona z art. 200 § 1 k.k., a sprawca, czyli osiemnastoletnia dziewczyna, nie jest dotknięty zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii. Podkreślił, że takich przypadków jest około 40% w stosunku do wszystkich skazań za przestępstwo z art. 200 § 1 k.k., a ich sprawcy nie są potencjalnie niebezpieczni, bowiem nie są to osoby z zaburzeniem preferencji seksualnych. Możliwe jest rozważanie przyczyn niezastosowania się do normy prawnej w tej części przypadków, ale zdaniem Macieja Bocheńskiego trudno twierdzić, że decyduje o tym wrodzona cecha sprawcy, tylko współczesna tendencja do podejmowania kontaktów seksualnych w coraz niższym wieku.

Podsumowując, o ile w przypadku pierwszej grupy sprawców w znacznym uproszeniu możliwe jest uznanie, że osoby te są dotknięte wrodzonym zaburzeniem pedofilii, o tyle w przypadku drugiej grupy sprawców należy pamiętać, iż takie twierdzenie nie jest uzasadnione, mimo tego, że są to sprawcy tego samego przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. Ponadto, zaliczenie sprawcy do pierwszej grupy, z uwagi na jego zaburzenia preferencji seksualnych, nie przesądza o pewności popełnienia przez niego przestępstwa i w efekcie określenia mianem przestępcy z urodzenia.

Maciej Bocheński podkreślił zatem, że na sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. składają się w większości dwie zupełnie różne grupy osób, spośród których nie wszyscy są pedofilami w rozumieniu medycznym. 

W literaturze prawa karnego podnosi się, że w przypadku drugiej grupy sprawców, czyli nastolatków nawiązujących kontakty seksualne z młodszymi partnerami, zastosowanie powinna znaleźć konstrukcja z art. 1 § 2 k.k., iż: „Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma”. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki dodał, że cel ustanowienia takiego przestępstwa nie obejmował zapewne takich sytuacji. Przeciwnicy jednak twierdzą, że cel ten obejmuje takie sytuacje, bowiem ewentualne skutki przedwczesnego rodzicielstwa są na tyle istotne, iż usprawiedliwiają paternalizm prawa. Maciej Bocheński przywołał słowa prof. dr. hab. Jarosława Warylewskiego, który powiedział, że w takich sytuacjach nie powinno operować się prawem karnym, ale edukacją seksualną w zakresie możliwych skutków wczesnych kontaktów seksualnych.

W tym wątku jeden z widzów skomentował, że: „No tak, ale oprócz pedofilii właściwej jest także pedofilia zastępcza, która występuje u osób, które może i by chciały, ale nie mają możliwości realizowania swoich potrzeb seksualnych z dorosłymi”. Maciej Bocheński wskazał, że takie osoby są zaliczane do trzeciej grupy sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k., określane są również pedofilami regresywnymi, którzy postrzegają dzieci jako przedmiot działań seksualnych wtedy, gdy nie mają dostępu do adekwatnego dla nich partnera seksualnego. W przypadku tej grupy badacze zastanawiają się, jaki zestaw cech psychicznych sprawia, że sprawcy gotowi są złamać normę prawną dla podjęcia zakazanego kontaktu seksualnego.

Etiologia przestępczości seksualnej

Większość przestępstw seksualnych stanowią zgwałcenia, opisane w art. 197 k.k., których sprawców społecznie błędnie postrzega się jako osoby predestynowane do popełnienia tego typu przestępstwa. Zdaniem Macieja Bocheńskiego sprawcy zgwałceń są bardzo zaniedbaną grupą, ponieważ prezentują oni charakterystyczne sposoby myślenia, na które można skutecznie oddziaływać przez wielorakie formy. Badania dowiodły, że czasami ludzie bardzo różnie odczytują zachowania swoich partnerów seksualnych. Tłumaczył, że niezwykłym problemem jest rozstrzygnięcie, która argumentacja stanowi linię obrony oskarżonego, a która odzwierciedla przebieg jego procesu myślowego podczas czynu. Z tego względu prowadzenie badań kryminologicznych jest najbardziej zasadne po uprawomocnieniu się wyroku w konkretnej sprawie, bowiem opis czynu z perspektywy sprawcy jest obarczony mniejszym ryzykiem jego fałszywości, z uwagi na fakt, że pozyskiwane informacje nie wpłyną na jego sytuację procesową.

Maciej Bocheński podkreślił, że sprawców zgwałceń nie można określać mianem przestępców z urodzenia, bowiem ich czyny są m.in. uwarunkowane kulturowo i wynikają przykładowo z obecności w przestrzeni publicznej reklam z wizerunkiem roznegliżowanych kobiet, z których wynikają społeczne stereotypy, a właśnie jednym ze sposobów myślenia sprawców zgwałceń jest postrzeganie kobiet jako obiektów seksualnych (woman a sexual object).

W kontekście recydywistów Maciej Bocheński wskazał, że popełnienie przestępstwa nie przesądza o konieczności jego powtórnego popełnienia w przyszłości. 

Wypadkową ponownego popełnienia przestępstwa, oprócz cech indywidualnych sprawcy, jest w dużej mierze sprawność wymiaru sprawiedliwości i przebieg wykonania kary. Kalifornijska koncepcja three strikes and you are out, z której wynika skazanie na dożywotnie więzienie, w przypadku popełnienia trzech ciężkich przestępstw, nie spowodowała pozytywnych efektów ani w skali mikro, czyli poprawy sprawców, którzy popełnili pierwsze lub drugie przestępstwo spośród trzech, ani w skali makro, czyli spadku przestępczości.

Funkcjonujący Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie, do którego trafiają osoby z zaburzeniami psychicznymi stwarzające zagrożenie dla życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, kojarzony jest z tytułowym stwierdzeniem, przestępcami z urodzenia, określanymi stygmatyzująco jako „bestie”. Sprawcy przestępstw są tam umieszczani prewencyjnie, a nie w reakcji na popełnione przestępstwo, z uwagi na negatywną prognozę kryminologiczną. Maciej Bocheński ocenił wprowadzenie takiego rozwiązania negatywnie i wyjaśnił, że jego efektem nie był spadek przestępczości seksualnej.

Normalizacja przestępców

W dalszej części programu widz zadał pytanie: „Czy obecna moda na «normalizowanie» przestępców we współczesnej kulturze ma wpływ na tendencję do usprawiedliwiania przestępców i tym samym ignorancji celowości prawa karnego?”. Jak zauważył kolejny z widzów, ludzie z danego społeczeństwa funkcjonują jednak w podobnej kulturze i mogą być eksponowani na te same czynniki, a nie wszyscy decydują się popełnić przestępstwo. Mikołaj Małecki zwrócił uwagę na osoby, które niejako czerpią korzyści z faktu, że w przeszłości popełniły przestępstwo i są obecnie kontrowersyjne, a tym samym popularne. Maciej Bocheński w odpowiedzi zaproponował najpierw zdefiniowanie normalizacji przestępców, bowiem jeżeli oznacza akceptację, gloryfikowanie popełniania przestępstw czy fascynację przestępstwem, to należy się jej sprzeciwiać, natomiast jeżeli oznacza zrozumienie sprawców przestępstw i dostrzeżenie w nich człowieczeństwa, to należy ją aprobować. Przekonywał, że osoby, które popełniły przestępstwo różnią się relatywnie niewiele od pozostałego społeczeństwa, ponieważ mogą prezentować ten sam zestaw cech, być narażone na te same bodźce i treści, ale dokonać innego wyboru i zdecydować się jednak na popełnienie przestępstwa. Natomiast wszelkie odmienności, jak zauważył inny z widzów, takie jak stan majątkowy, kapitał kulturowy, kwestie biologiczne czy środowisko dorastania, są powiązane z indywidualizacją kary i innych oddziaływań.

Teoria przestępcy z urodzenia została całkowicie odrzucona przez badaczy, jednak myślenie o przestępcach jako urodzonych zbrodniarzach niestety wciąż tkwi głęboko w przekonaniach ludzi. Współczesna kryminologia rekomenduje wspieranie działań zgodnych z prawem i wykorzystywanie w tym celu zasobów człowieka, w szczególności poprzez edukację seksualną młodej części społeczeństwa, obalanie stereotypów i efektywne oddziaływanie na sprawców przestępstw.

#ŁĄCZYNASKARNE

Urodzeni zbrodniarze – 6.02.2023 r., gość: dr Maciej Bocheński

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Urodzeni zbrodniarze – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Maciejem Bocheńskim pochodzi z serwisu Karne24.com.