Interpretacja pojęcia „podstęp”, którym posługuje się ustawodawca w treści artykułu 197 kodeksu karnego wywołuje spore kontrowersje. Niejasne jest bowiem, czego ma dotyczyć wprowadzenie partnera w błąd, by stosunek seksualny uznany został za zgwałcenie.

Michał Grudecki proponuje przyjęcie szerokiej interpretacji pojęcia podstępu. Sugeruje, że termin ten powinien oznaczać wprowadzenie partnera w błąd co do każdej istotnej dla niego okoliczności, która motywuje do podjęcia stosunku seksualnego.

• Zobacz: M. Grudecki, O podstępie przy zgwałceniu raz jeszcze, Studia Prawnoustrojowe 2025, nr 70, s. 123-133.

Niejednoznaczne pojęcie podstępu

Nowatorskość przyjętego przez M. Grudeckiego poglądu polega na tym że do tej pory dominującym sposobem rozumienia pojęcia podstępu było tzw. podejście wąskie, zgodnie z którym podstępem w rozumieniu art. 197 kk było jedynie wprowadzenie partnera seksualnego w błąd co do charakteru samego stosunku lub co do tożsamości osoby w nim uczestniczącej.

Grudecki natomiast proponuje podejście szerokie, zgodnie z którym podstępem w rozumieniu art. 197 kk będzie doprowadzenie do stosunku seksualnego za pomocą wprowadzenia w błąd także co do innych okoliczności niż te wskazane powyżej, o ile stanowią one przesłankę motywacyjną do zaangażowania się w stosunek seksualny.

Przykładem dobrze ilustrującym różnicę pomiędzy opisanymi wyżej poglądami jest sytuacja, w której prostytutka podejmuje aktywność seksualną z klientem pod warunkiem dokonania przez niego opłaty, choć ten od samego początku nie ma zamiaru jej zapłacić, o czym nie informuje kobiety.

Przyjmując pogląd pierwszy, należałoby uznać, że opisywane zdarzenie nie mieści się w zakresie artykułu 197 kk, gdyż wprowadzenie prostytutki w błąd nie dotyczyło samej natury stosunku (kobieta wiedziała, że podejmowane przez nią działanie ma charakter seksualny) ani tożsamości klienta (który jej nie ukrywał), a jedynie zamiaru zapłaty umówionej kwoty. Zgodnie z poglądem szerokim natomiast, otrzymanie wynagrodzenia stanowiło kluczowy czynnik warunkujący wyrażenie przez prostytutkę zgody na stosunek seksualny, zatem wprowadzenie jej w błąd co do zamiaru zapłacenia jest równocześnie uzyskaniem tej zgody za pomocą podstępu, co stanowi czyn zabroniony z art. 197 kk.

Człowiek człowiekowi nierówny

Grudecki podaje szereg argumentów za przyjęciem rozumienia szerokiego. Pierwszym z nich jest charakter chronionego dobra prawnego. Wolność seksualna jest jednym z najbardziej „osobistych” dóbr chronionych przez kodeks karny. Oznacza to, że każda jednostka może przywiązywać różną wagę do określonych czynników przy podejmowaniu decyzji o angażowaniu się w aktywność seksualną.

Dla wielu osób wiedza o stosowaniu przez partnera antykoncepcji lub otrzymaniu zapłaty po odbyciu stosunku może być równie ważna jak tożsamość partnera.

Rolą organu stosującego prawo nie jest wartościowanie czynników wpływających na decyzję o podjęciu stosunku seksualnego, gdyż ustalenie ich hierarchii jest ściśle osobistą i indywidualną decyzją każdego człowieka, a poglądy sędziego czy prokuratora mogą znacząco różnić się od poglądów ofiary.

Najbezpieczniejszą zatem interpretacją będzie odrzucenie podziału na motywy główne (wprowadzenie w błąd co do których równoznaczne będzie ze zgwałceniem) i motywów ubocznych (wprowadzenie w błąd w tym zakresie nie będzie gwałtem zgodnie z poglądem wąskim). Interpretacją chroniącą w największym stopniu wolność seksualną będzie przyjęcie, że jeśli jakaś informacja miała dla ofiary decydujące znaczenie, to wprowadzenie w błąd co do tej informacji, niezależnie czego by ona dotyczyła, równoznaczne jest z podstępnym doprowadzeniem do stosunku seksualnego.

Wskazówki z kodeksu karnego

Argumentacji wspierającej przyjęcie poglądu szerokiego można się doszukać analizując także samo brzmienie kodeksu karnego i zestawiając omawiany przepis art. 197 kk z innymi typami czynów zabronionych, np. oszustwem (art. 286 kk). Ustawodawca bowiem nie zawęża zakresu terminu „podstęp” do określonych jego typów, ale poprzestaje na jedynie ogólnym pojęciu „podstęp”. Zgodnie więc z dyrektywą interpretacyjną lege non distiguente także stosujący prawo sąd nie powinien różnicować konsekwencji prawnych zastosowania podstępu w zależności od tego, jakiej informacji podstęp dotyczył.

Nasuwa się tutaj analogia z innym znamieniem z art. 197 kk, tj. przemocą, która także może przybierać różne formy (np. podział na przemoc wobec osoby oraz wobec rzeczy), natomiast nie pociąga to za sobą różnych konsekwencji prawnych – wszystkie formy przemocy oznaczać będą wypełnienie znamion z art. 197.

Za poglądem szerokim przemawia także porównanie z innym typem przestępstwa polegającego na wyrządzeniu krzywdy poprzez podstęp, czyli oszustwem. W przypadku oszustwa z art. 286 kk sposób działania sprawcy nie ma znaczenia w kontekście ustalenia wypełnienia znamion. Niezależnie czy oszust posługuje się niezwykle skomplikowaną piramidą finansową, czy „metodą na wnuczka” będziemy mieli do czynienia z popełnieniem przestępstwa oszustwa.

Interpretacja kompromisowa?

Grudecki prezentuje także dwa argumenty które pozwalają pogodzić wąskie rozumienie podstępu, które silnie obecne jest w literaturze naukowej z potrzebą karania sprawców wprowadzających w błąd co do innych czynników niż charakter stosunku czy tożsamość.

Pierwszym z nich jest wskazanie, że w wielu przypadkach błędne informacje co do np. zamiaru zapłaty w przypadku stosunku seksualnego z prostytutką mogą być interpretowane jako błąd co do samej tożsamości. Można bowiem przyjąć, że partner np. składający obietnicę zapłaty nie mając zamiaru jej spełnienia nie jest w praktyce tym partnerem, na stosunek z którym zgodę wyraziła druga strona. Zachodzi zatem błąd bardzo podobny do błędu co do tożsamości, gdyż informacja o zapłacie jest w tym kontekście kluczową cechą osoby zaangażowanej w aktywność seksualną.

Drugim argumentem jest zwrócenie uwagi na dodane w nowelizacji z 14 lutego 2025r. nowe znamię przestępstwa zgwałcenia – doprowadzenie do stosunku seksualnego „w inny sposób mimo braku zgody”.

Nawet w razie oporu organów stosujących prawo do rozszerzenia pojęcia podstępu, brak przeszkód by uznać wprowadzenie w błąd co do takich czynników jak np. stosowanie antykoncepcji czy zamiar zapłaty za wypełnienie nowego znamienia przestępstwa zgwałcenia.

W tym świetle penalizacja wprowadzania w błąd co do ważnych subiektywnie czynników determinujących decyzję o podjęciu aktywności seksualnej wydaje się wynikać z obecnego brzmienia przepisów kodeksu karnego.

Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Kłamstwo w łóżku a prawo karne – gdzie zaczyna się przestępstwo? pochodzi z serwisu Karne24.com.

6 sierpnia 2025 r. byliśmy świadkami zaprzysiężenia Karola Nawrockiego na Prezydenta RP. Był to ostatni etap trwającego od ponad 3 miesięcy procesu wyborczego, którego kulminacyjny moment nastąpił 1 czerwca, podczas drugiej tury wyborów. Były to jedne z najbardziej kontrowersyjnych wyborów w historii III RP, a to przez niejasności dotyczące liczenia głosów, ale także ograniczania możliwości czynnego udziału w wyborach.

Problematyczna aplikacja

10 czerwca 2025 r. Premier Donald Tusk poinformował, że ABW złożyła do Prokuratury zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa z art. 249 k.k., dotyczące tzw. „aplikacji Mateckiego”. Nazwą tą popularnie określa się stronę internetową „testnr.org”, lansowaną m.in. przez wspomnianego posła, na której udostępniony został program mający służyć członkom obwodowych komisji wyborczych (OKW) do weryfikacji wykorzystania zaświadczeń o prawie do głosowania, pozwalających wyborcom na głosowanie w dowolnym lokalu wyborczym w wyborach Prezydenta RP w 2025 r.

Choć wspomniana strona nie została stworzona przez posła Mateckiego, lecz Stowarzyszenie Ruch Ochrony Wyborów – Ruch Kontroli Władzy (RKW), on i inni członkowie Zjednoczonej Prawicy udostępniali w mediach społecznościowych „instrukcję” stworzoną przez RKW dla członków OKW w przedmiocie postępowania z zaświadczeniami.

Członkom komisji zalecano, by przed wydaniem karty do głosowania wyborcy z zaświadczeniem sprawdzić numer zaświadczenia w aplikacji.

Należało to uczynić poprzez wpisanie swojego numeru telefonu i numeru zaświadczenia. Stowarzyszenie wskazało, by w razie wyświetlenia się czerwonego komunikatu nie wydawać karty do głosowania, lecz zadzwonić do innej OKW (pod widoczny numer telefonu, którego posiadacz wcześniej wprowadził już numer zaświadczenia) i w razie potwierdzenia, że oddano głos na podstawie wpisanego zaświadczenia, zawiadomić organy ścigania.

Takie działanie aplikacji budzi silne zastrzeżenia, ponieważ zainteresowany wyborca, nieświadomy jej działania, mógł sam wcześniej wprowadzić numer swojego zaświadczenia, co skutkowałoby negatywnym wynikiem w przyszłości (aplikacja informowałaby, że zaświadczenie zostało wykorzystane). Stowarzyszenie formalnie zapobiegało bezpodstawnym odmowom wydania kart, zastrzegając, że takie działanie musi być poprzedzone pozytywnym potwierdzeniem, że na podstawie danego zaświadczenia oddano głos (gdyby tak to działało, to wyborca z przykładu z poprzedniego zdania powinien otrzymać kartę).

Jednocześnie samo Stowarzyszenie jak i promujący je politycy stale podsycali w mediach społecznościowych nieufność wobec organów wyborczych i obawy o sfałszowanie wyborów za pomocą zaświadczeń. Nie dziwi więc, że gdy korzystający z aplikacji członkowie komisji natknęli się na czerwony komunikat, niekiedy odmawiali wydania zaświadczenia, pomijając pozostałe kroki z instrukcji (zob. informację prasową).

Bezprawne, ale czy karalne?

Jak się szybko okazało, aplikacja nie była w żaden sposób powiązana z PKW, KBW lub jakimkolwiek organem wyborczym, a otrzymane wskutek jej użycia wyniki pozostawały bez związku z rzeczywistością. W wyniku nieautoryzowanego zastosowania aplikacji nieustalonej dotąd liczbie wyborców odmówiono wydania karty do głosowania, uzasadniając to tym, że program negatywnie zweryfikował numer ich zaświadczenia, co miało świadczyć o uprzednim oddaniu głosu na podstawie tego zaświadczenia (zob. informację prasową).

W komunikacie z 13 czerwca 2025 r. Prokuratura Okręgowa w Warszawie poinformowała, że ABW pod jej kierunkiem prowadzi czynności sprawdzające dotyczące funkcjonowania, mechanizmów działania oraz uprawnień wspomnianej aplikacji.

Przyjrzyjmy się kontrowersyjnej aplikacji przez pryzmat prawa karego, szczególnie w kontekście możliwości popełnienia przez członków komisji lub osoby udostępniające wspomnianą instrukcję przestępstwa z art. 249 k.k.

Działania ww. osób będą analizowane w perspektywie przede wszystkim pkt. 2 art. 249 k.k., jako że uniemożliwiały uprawnionym, chętnym obywatelom wzięcie udziału w wyborach, co przekreśla swobodne wykonanie przez nich prawa głosu. Działania analizowanych podmiotów nie dotyczyły bowiem samego aktu głosowania, co wyklucza pkt 3.

Art. 249 k.k.: Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem przeszkadza:
1. odbyciu zgromadzenia poprzedzającego głosowanie,
2. swobodnemu wykonywaniu prawa do kandydowania lub głosowania,
3. głosowaniu lub obliczaniu głosów,
4. sporządzaniu protokołów lub innych dokumentów wyborczych albo referendalnych,
– podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Znamię „przeszkadzania” jest rozumiane jako ingerowanie w spokojny, prawem przewidziany tryb korzystania z przysługujących obywatelom praw związanych z wyborami (zob. A. Pilch, M. Szewczyk [w:] Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Część II. Komentarz do art. art. 212-277d, red. W. Wróbel, A. Zoll, Warszawa 2017, art. 248, s. 456.).

Podstęp komisji czy na komisji?

Penalizowane przejawy tego przeszkadzania zostały zaś enumeratywnie wskazane w przepisie jako przemoc, groźba bezprawna lub podstęp.

W raportach medialnych brak jest doniesień o stosowaniu przemocy lub gróźb w związku z procesem wyborczym, toteż przedmiotem analizy pozostanie przeszkadzanie za pomocą podstępu. O ile z całą pewnością możemy powiedzieć, że działanie członków OKW w tym rozumieniu przeszkadzało oddaniu głosu, to problem może pojawić się przy analizie strony podmiotowej czynu.

W działaniach członków OKW widać zamiar bezpośredni. Wskazują one na chęć uniemożliwienia danej osobie z “wykorzystanym” zaświadczeniem oddania głosu – do tego w zasadzie stworzona została aplikacja. Członkowie Komisji korzystają z niej świadomie i w pełni dobrowolnie, rozumiejąc, że jej używanie może doprowadzić do niewydania karty.

Podstęp musi być działaniem zamierzonym, a większość członków komisji nie chciało w żaden sposób wprowadzić w błąd wyborcy.

Wręcz przeciwnie, niejako sami mogli paść ofiarą takiego podstępu lub niezrozumienia zasad działania i pochodzenia aplikacji. Stąd, co do zasady, należy odrzucić możliwość popełnienia przestępstwa z art. 249 k.k. przez członków Komisji.

Aplikacja “Mateckiego”?

Rozważenia wymaga odpowiedzialność karna osób udostępniających i rekomendujących używanie aplikacji. Takie zachowanie można analizować jako pomocnictwo do przestępstwa z art. 249 k.k. Na wstępie należy zaznaczyć, że nie jest konieczne dokonanie przez bezpośredniego wykonawcę czynu zabronionego, aby pomocnik odpowiadał karnie.

Wpis posła Dariusza Mateckiego na portalu X prezentujący instrukcję korzystania z aplikacji:

Znamieniem strony przedmiotowej pomocnictwa jest stworzenie stanu obiektywnie ułatwiającego popełnienie konkretnego przestępstwa przez konkretną osobę lub grupę osób. Użycie aplikacji w zły sposób, celem podstępnego przeszkadzania w swobodnym wykonywaniu prawa do głosowania, należy rozpatrywać jako popełnienie przestępstwa z art. 249 kk., co zostało wykazane powyżej.

Aplikacja jest więc w tym układzie narzędziem służącym do dokonania tego przestępstwa. Spełniona jest także przesłanka konkretnej grupy osób, ponieważ posty były skierowane do członków OKW.

Zatem, przekazanie narzędzia, które może pomóc podstępnie powstrzymać wyborcę od głosowania poprzez wprowadzenie go w błąd co do ważności zaświadczenia, stanowi obiektywne ułatwienie popełnienia omawianego przestępstwa.

Na płaszczyźnie strony podmiotowej sprawa wygląda zgoła inaczej. Pomocnictwo wymaga od sprawcy chęci lub godzenia się na to, że swoim zachowaniem ułatwi popełnienie przestępstwa. W tym stanie faktycznym niemożliwym jest jednak wykazanie takiego zamiaru. Z narracji osób udostępniających aplikację wynika bowiem, że zależało im na zapobiegnięciu fałszerstwu wyborczemu, w tym popełnieniu przestępstwa z art. 513 Kodeksu Wyborczego.

Takie zachowanie może stanowić nieumyślne pomocnictwo, które nie podlega karze. Zatem osoby te nie będą podlegać odpowiedzialności karnej za pomocnictwo do przestępstwa z art. 249 k.k.

Non omne quod licet, honestum est

Jak widać, sprawa aplikacji użytej w wyborach prezydenckich w 2025 r. nie jest oczywista. Opisany proceder może być uznany za niedopuszczalny, lecz nie równa się to jeszcze popełnieniu czynu karalnego.

Niezależenie od ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy przez właściwe organy, należy jednoznacznie potępić działania polegające na wprowadzaniu i promowaniu nieautoryzowanego narzędzia do weryfikacji ważności zaświadczeń, ponieważ wprowadza to chaos, prowadzi do rzeczywistego pozbawienia części obywateli czynnego prawa wyborczego oraz obniża poziom zaufania do instytucji państwowych.

Autorzy: Hubert Trzciński i Jakub Niedziółka – studenci prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Cover foto wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Cud nad zaświadczeniami: jak pozbawić wyborcę prawa do głosowania i nie ponieść odpowiedzialności pochodzi z serwisu Karne24.com.

Dotychczasowy dominujący pogląd w literaturze prawniczej nie zakładał istnienia podstępu w rozumienia art. 197 § 1 Kodeksu karnego w przypadku, w którym ofiara świadomie godzi się na stosunek seksualny, będąc w błędzie co do jedynie ubocznych motywów podjęcia swojej decyzji.

Michał Grudecki z Uniwersytetu Śląskiego w artykule: Podstęp jako znamię przestępstwa zgwałcenia a uboczne motywy podjęcia decyzji o obcowaniu płciowym, „Studia Prawnoustrojowe” Nr 55/2022 na nowo podejmuje problematykę klasyfikacji motywów, które skłaniają partnerkę lub partnera do wyrażenia zgody na kontakt intymny.

Siła podstępu

Podstępem jest zachowanie polegające na wprowadzeniu w błąd drugiej osoby co do elementu, który determinuje, że ofiara podejmie współżycie ze sprawcą.

W artykule wspomniane są dwa główne ujęcia podstępu:  podstęp w ujęciu wąskim i podstęp w ujęciu szerokim.

• Podstępem w ujęciu wąskim jest sytuacja, w której ofiara wyraża zgodę na obcowanie płciowe, w oparciu o fałszywe przesłanki motywacyjne powstałe w wyniku działania sprawcy lub przy jego udziale.
• Podstęp w ujęciu szerokim obejmuje podstęp w ujęciu wąskim oraz sytuacje, w których sprawca całkowicie wyłącza możliwość podejmowania decyzji u ofiary. Klasycznym przykładem podstępu w ujęciu szerokim jest podanie ofierze tabletki gwałtu.

Mimo przyjęcia w nauce prawa karnego podstępu w ujęciu szerokim, duża część autorów opowiada się przeciwko przyjęciu podstępu w rozumieniu art. 197 k.k. w sytuacji, w których ofiara jest w błędzie co do ubocznych motywów podjęcia decyzji.

Różne motywacje

Aby lepiej zrozumieć problem omawiany przez Grudeckiego, przyjrzyjmy się następującym stanom faktycznym:

• Osoba świadcząca usługi seksualne zgodziła się na obcowanie płciowe z powodu uprzedniej obietnicy otrzymania za stosunek pieniędzy. Sprawca jednak nigdy nie planował jej zapłacić;
• Kobieta zgodziła się na współżycie z powodu obietnicy zawarcia związku małżeńskiego. Sprawca nigdy nie planował zawarcia związku z tą kobietą;
• Mężczyzna okłamał kobietę, że użyje prezerwatywy;
• Kobieta okłamała mężczyznę, że używa tabletek antykoncepcyjnych;

Przedstawione sytuacje budzą kontrowersje w doktrynie i orzecznictwie. Michał Grudecki argumentuje, że takie zachowania stanowią przykłady podstępu w rozumieniu art. 197 § 1 k.k.

Autor proponuje odejście od nazwy „uboczne motywy podjęcia decyzji o stosunku seksualnym”.

Wprowadza bardziej precyzyjną nazwę: motywy klasyfikowane jako uboczne, wskazując tym samym, że bez zaistnienia takiego motywu ofiara nigdy nie podjęłaby stosunku seksualnego ze sprawcą.

Głównym uzasadnieniem poglądu Grudeckiego jest argumentacja związana z dobrem prawnym chronionym przez przestępstwo zgwałcenia, czyli z wolnością seksualną. Autor proponuje przeprowadzenie wnioskowania hipotetycznego i zadanie sobie następującego pytania: „Czy osoba podjęłaby decyzję o obcowaniu płciowym, bez zaistnienia motywu klasyfikowanego jako uboczny”?

Czy byłaby zgoda, gdyby…

Operując na przykładach, zestaw pytań kontrolnych wyglądałby następująco:

• Czy osoba świadcząca usługi seksualne zdecydowałaby się na współżycie gdyby wiedziała, że nie dostanie zapłaty?
• Czy kobieta zdecydowałaby się na stosunek współżycie gdyby wiedziała, że nie zostanie zawarte małżeństwo?
• Czy kobieta zdecydowałaby się współżycie gdyby znała prawdziwą tożsamość drugiej osoby?
• Czy kobieta zdecydowałaby się na współżycie bez prezerwatywy?
• Czy mężczyzna zdecydowałby się na współżycie gdyby wiedział, że kobieta nie przyjmuje antykoncepcji?

Odpowiedź negatywna na każde z tych pytań prowadzi do jednoznacznego wniosku: osoby nie korzystają ze swojego życia erotycznego w świadomy i dobrowolny sposób, a więc naruszona zostaje wolność seksualna, a zatem dobro prawne chronione przez ustawodawcę.

„Bez zaistnienia motywu klasyfikowanego jako uboczny, ofiara najczęściej nie zdecydowałaby się na podjęcie obcowania płciowego. Sprawca wyzyskuje także i w tym przypadku fałszywą przesłankę wpływającą na proces decyzyjny ofiary” – pisze Grudecki.

Autor wskazuje, że wolność seksualna jest również rozumiana jako możliwość sprzeciwu wobec niechcianych stosunków seksualnych. Tym samym niechcianym stosunkiem seksualnym może być współżycie bez zapłaty, współżycie bez zabezpieczenia czy współżycie bez zawarcia w przyszłości związku małżeńskiego. Trauma ofiary aktualizuje się po wykryciu błędu. Do tej chwili stosunek seksualny mógł wydawać się pożądany.   

Karać za złamanie obietnicy?

Autor konfrontuje zaprezentowane przez siebie ujęcie z dotychczasowymi poglądami doktryny.

Część autorów wskazuje, że w przedstawionych stanach faktycznych następuje świadome zadysponowanie przez ofiarę wolnością seksualną. Wola ofiary nie jest wyłączona, a więc współżycie jest konsensualne, co podważałoby wniosek o wyczerpaniu znamion przestępstwa.

Dodatkowo autorzy obawiają się nadmiernego ingerowaniu prawa karnego w relacje międzyludzkie. Jeszcze inni podnoszą, że reakcja prawnokarna względem osób niedotrzymujących obietnic jest zbyt daleko idąca ze względu na niską społeczną szkodliwość takiego czynu.

Opracowanie: Podstęp jako znamię przestępstwa zgwałcenia a uboczne motywy podjęcia decyzji o obcowaniu płciowym ukazało się w czasopiśmie „Studia Prawnoustrojowe” Nr 55/2022.

Opracował Kacper Hejnar – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Czy w łóżku wolno kłamać? Michał Grudecki o definicji podstępu na tle seksualnym pochodzi z serwisu Karne24.com.

13 lutego 2025 r. weszła w życie nowelizacja Kodeksu karnego, dodająca do art. 197 § 1 k.k. znamię “mimo braku zgody”, uwypuklające kwestię zgody w ramach przestępstwa zgwałcenia. Nowelizacja ta w ciekawy sposób koresponduje z rozważaniami M. Głuchowskiego wyrażonymi w artykule: Zakres zgody na czynność seksualną przy przestępstwie zgwałcenia z użyciem podstępu, który ukazał się w Przeglądzie Sądowym nr 11-12/2022.

Zamiast istotności błędu – kwestia zgody

Głuchowski przywołuje doktrynalną wykładnię “podstępu” w rozumieniu art. 197 k.k., która skupia się na kwestii istotności błędu, wpływającego na podjęcie przez ofiarę decyzji o podjęciu czynności seksualnej. Błąd taki może być wywołany przez okoliczności istotne, które powodują, że sprawca dopuszcza się zgwałcenia, albo okoliczności uboczne (np. obietnicę małżeństwa, kłamstwo, że jest się kawalerem), które wykluczają wystąpienie “podstępu” w rozumieniu art. 197 k.k., a więc również odpowiedzialność za zgwałcenie.

Autor krytykuje jednak takie rozróżnienie z powodu nieostrości kryterium “istotności” i proponuje inną wykładnię “podstępu”.

Głuchowski postuluje bardziej indywidualną ocenę podstępu przez badanie granic udzielonej zgody i sprawdzenie, czy podjęta czynność seksualna mieści się w jej zakresie.

Zauważa, że zgoda na obcowanie płciowe nie jest pozwoleniem na jakiekolwiek czynności. Przykładowo: penetracja analna wykracza poza zakres zgody na obcowanie waginalne.

Przy wyznaczeniu granic zgody odwołuje się do definicji J. Warylewskiego. Zgodnie z nią zgoda obejmuje:

• dany rodzaj czynności seksualnej;
• konkretną osobę;
• określony moment podejmowania czynności seksualnej.

Badając przekroczenie granic zgody należy zbadać, czy podejmowana czynność seksualna ma zasadniczo odmienną naturę lub cel niż to, na co zgodził się dysponent dobrem. Z przywoływanych w artykule przykładów wynika, że wpływ na ocenę potencjalnego przekroczenia granic zgody mogą mieć m.in. cechy osobiste sprawcy (płeć, zbyt niski wiek) czy obiektywna ocena społeczna.

Głuchowski analizuje również problem stealthingu jako jednego z przykładów zgwałcenia podstępem oraz czym różni się on od fałszywych zapewnień kobiety, że stosuje antykoncepcję hormonalną.

Lepiej udawać znanego aktora?

W rozważaniach rozróżniono przypadki “polepszania” swojego wizerunku (np. kreowanie się na osobę zamożną), używania fałszywej tożsamości oraz podszywania się pod osobę znaną ofierze. Jedynie ostatnią z kategorii można uznać za zgwałcenie, gdyż udawanie partnera lub osoby, do której ofiara żywi uczucie, powoduje, że wykorzystane zostaje pożądanie pokrzywdzonej do innej osoby i podstępem dochodzi do czynności seksualnej, na którą normalnie by się nie zgodziła.

W przypadku używania fałszywej tożsamości lub podszywania się pod osobę nieznaną osobiście ofierze, sprawca wzbudza pożądanie do samego siebie i potencjalnie mógłby odpowiadać “jedynie” za oszustwo, które jest karane łagodniej niż zgwałcenie.

Ważność zgody na czynność seksualną oceniana jest na moment podejmowania czynności seksualnej, więc bez znaczenia jest cofnięcie zgody po fakcie przez osobę żałującą dokonanego współżycia.

Osoba działająca w granicach udzielonej zgody nie musi obawiać się oskarżenia o gwałt „po fakcie”. Jednocześnie “zgoda następcza”, wyrażona po zgwałceniu lub w jego trakcie, nie powoduje, że sprawca zgwałcenia nie poniesie odpowiedzialności karnej.

Zaproponowana przez M. Głuchowskiego interpretacja zgody przy podstępie pozwala ograniczyć dominującą obecnie wykładnię przez pryzmat nieostrej „istotności” błędu, a skupia się na opartym o konkretne kryteria zakresie zgody. Podstęp znacznie różni się od pozostałych sposobów doprowadzania do aktu seksualnego z art. 197 k.k. (przemocy, groźby oraz “innego sposobu”. wprowadzonego ostatnią nowelizacją), jednak jego penalizacja jest możliwa do pogodzenia z wymogiem braku zgody.

“W istocie, znamię braku zgody na czynność seksualną nie tylko nie utrudnia oceny karalności podstępnych zachowań, lecz także tę ocenę ułatwia” – twierdzi M. Głuchowski.

Artykuł: Zakres zgody na czynność seksualną przy przestępstwie zgwałcenia z użyciem podstępu ukazał się w Przeglądzie Sądowym nr 11-12/2022.

Opracował Kordian Bielak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Michał Głuchowski w Przeglądzie Sądowym o nowym spojrzeniu na podstęp prowadzący do zgwałcenia pochodzi z serwisu Karne24.com.