Aby dowiedzieć się, kto spełnia kliniczną definicję zaburzeń pedofilskich należy sięgnąć do klasyfikacji DSM-5 oraz ICD-10/11.

DSM-5 czyli Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders to piąta edycja klasyfikacji zaburzeń psychicznych wydana przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne. Klasyfikacja przeznaczona jest dla specjalistów zdrowia psychicznego. Służy do diagnozowania różnych zaburzeń psychicznych.

W klasyfikacji DSM-5 pedofilia została umieszczona w ramach szerokiej kategorii diagnostycznej – parafilii. Parafilia definiowana jest jako zaburzenie seksualne, w którym zaspokojenie seksualne jest uzależnione od pojawienia się specyficznych bodźców. W obrębie tej definicji pedofilia to rodzaj parafilii, w której do zaspokojenia seksualnego angażowane są dzieci.

Kryteria diagnostyczne DSM-5 obejmują:

1. Nawracające, utrzymujące się przez co najmniej sześć miesięcy, nasilone wzbudzenie seksualne osiągane przez czynności seksualne z dzieckiem lub dziećmi w okresie przed pokwitaniem (w wieku 13 lat lub młodszymi), objawiające się fantazjami, pragnieniami i konkretnymi zachowaniami;
2. Opisane potrzeby seksualne powodują istotne klinicznie cierpienie i poważne trudności w relacjach międzyludzkich;
3. Dana osoba ma co najmniej 16 lat i jest o co najmniej 5 lat starsza od dziecka lub dzieci w wspomnianych w punkcie pierwszym.

ICD-10/11 to Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, opracowana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Jest klasyfikacją, obejmującą swoim zakresem jednostki chorobowe, w tym zaburzenia psychiczne i zaburzenia preferencji seksualnej.

W obrębie klasyfikacji ICD-10/11 pedofilia jest wyjaśniana jako preferencja seksualna osoby dorosłej w stosunku do dzieci w wieku przedpokwitaniowym, czyli takich, u których nie rozwinęły się jeszcze cechy płciowe.

Aby zdiagnozować pedofilię w tej klasyfikacji, osoba diagnozowana musi spełniać trzy kryteria ogólne oraz dwa kryteria specyficzne:

Kryteriami ogólnymi są:

1. Osoba doświadcza powtarzającego się, nasilonego popędu i wyobrażeń seksualnych dotyczących niezwykłych przedmiotów lub działań;
2. Osoba zarówno realizuje ten popęd, jak i odczuwa z tego powodu wyraźne cierpienie;
3. Preferencja występuje od co najmniej 6 miesięcy .

Kryteria specyficznymi dla pedofilii to natomiast:

1. Utrwalona lub dominująca skłonność do aktywności seksualnej z dzieckiem lub dziećmi w wieku przed pokwitaniem;
2. Osoba ma co najmniej 16 lat i jest co najmniej 5 lat starsza od dziecka lub dzieci z poprzedniego kryterium.

Zgodnie z art. 200 § 1 k.k.: Kto obcuje płciowo z małoletnim poniżej lat 15 lub dopuszcza się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej lub doprowadza ją do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15.

Porównując kryteria kliniczne oraz art. 200 k.k. można odnotować następujące różnice. Ilustrują to przykłady:

• 40-latek obcujący płciowo z 10-latką: zachodzi przestępstwo z art. 200 k.k. oraz prawdopodobnie zaburzenia preferencji seksualnej w formie pedofilii;
• 17-latek obcował płciowo z 14-latką: znamiona art. 200 k.k. są spełnione, natomiast brak podstaw do zdiagnozowania zaburzeń preferencji seksualnej;
• 50-latek fantazjował o obcowaniu płciowym z 12-latką: może spełniać kryteria kliniczne pedofilii, ale nie popełnił przestępstwa. Należy pamiętać, że prawo karne zajmuje się czynami, czyli zachowaniem człowieka obserwowalnym w świecie rzeczywistym. Myśli nie podlegają karze (cogitationis poenam nemo patitur).

Kolejną istotną różnicą pomiędzy kryteriami klinicznymi a polskim prawem karnym jest to, że zarówno DSM-5 jak i ICD-10/11 posługuje się nieostrym pojęciem „dziecko w wieku przedpokwitaniowym”. Jest to tzw. kryterium biologiczne, które każdorazowo wymaga ustalenia stopniu rozwoju płciowego dziecka.

W polskim prawie karnym kwestia została rozwiązana inaczej. Wprowadzono ostre, odgórne pojęcie wieku zgody. Wiek przyzwolenia seksualnego swoim zakresem obejmuje każdego małoletniego poniżej 15 roku życia niezależnie od etapu dojrzewania. Takie rozwiązanie eliminuje trudności interpretacyjne i konieczność ustalania stopnia rozwoju dziecka.

Warto zaznaczyć, że granica 15 lat jest wyłącznie wyborem ustawodawcy, a nie granicą uniwersalną. W innych państwach wiek zgody może być i jest ustalany inaczej.

Kodeks karny nie operuje pojęciem „pedofilia” czy „pedofil”. W szczególności przestępstwo z art. 200 § 1 k.k. nie jest nazwane „przestępstwem pedofilskim” w żadnym przepisie Kodeksu.

Polski Kodeks karny wykonawczy przewiduje system terapeutyczny dla sprawców, którzy popełnili przestępstwo z art. 200 k.k.w związku z zaburzeniami preferencji seksualnej.A contrario nie wszyscy skazani z tego artykułu są poddani takim oddziaływaniom.

Podobne rozwiązanie przewiduje art. 95a k.k., który daje możliwość orzeczenia środka zabezpieczającego co do sprawcy skazanego z art. 200 k.k. w związku z zaburzeniami preferencji seksualnej.

Zatem:

• Nie każdy sprawca przestępstwa art. 200 k.k. jest „pedofilem” w sensie medycznym.
• Istnieje pewnego rodzaju związek i podobieństwo w istocie pedofilii w sensie medycznym oraz przestępstwem z art. 200 k.k. Oba ujęcia koncentrują się na wchodzeniu w relacje seksualne osób dorosłych z dziećmi. Niemniej oba pojęcia nie są tożsame.
• Istnieje fundamentalna różnica między definicją prawną a medyczną. Prawo karne zajmuje się tym, co sprawca uzewnętrznia i objawia w świecie rzeczywistym, natomiast nauki psychologiczne zajmują się także tym, co nieujawnione, np. fantazje seksualne. Mimo, że ta różnica może wydawać się oczywista, to warto ją podkreślić.

Doskonałym przykładem osób nie do końca zdających sobie sprawę z przedstawianych wyżej zagadnień są „łowcy pedofilów”. Ich działalność polega na podszywaniu się w Internecie pod dzieci w wieku najczęściej 13-14 lat celem wyłapywanie osób ze skłonnością do podejmowania kontaktów intymnych z dziećmi.

Sama nazwa „łowcy pedofilów” wprowadza w błąd. Jak już wcześniej ustaliliśmy, osoba musi spełnić szereg kryteriów klinicznych, aby być zdiagnozowana jako osoba z zaburzeniami preferencji seksualnej w formie pedofilii. To, czy takie kryteria są spełnione, ustalają specjaliści, a nie samozwańczy łowcy.

Określenie „pedofil” na sprawcę przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. nie powinno być stosowane przede wszystkim dlatego, że jest uogólnieniem i może być nieprawdziwe w konkretnej sytuacji. W naukowych opracowaniach problematyki prawa karnego spotykana jest nazwa „przestępstwo wykorzystania seksualnego małoletniego”. Taka nazwa jest precyzyjna i neutralna.

Określenie „pedofil” ma bardzo silne negatywne konotacje społeczne i jest utożsamiane z najcięższymi formami przestępstw względem małoletnich.

Nazywanie kogoś pedofilem bez diagnozy psychiatrycznej jest niesprawiedliwe. Przypisuje się w ten sposób stygmat, przypina się łatkę i naznacza się, mimo że nie zawsze taka osoba musi być pedofilem w sensie medycznym.

Ponadto taki zwrot może być przejawem populizmu penalnego i często ma za zadanie wpływać na emocje odbiorców oraz wzbudzać poczucie zagrożenia i niebezpieczeństwa. Dodatkowo wpływa to na obniżenie poziomu debaty publicznej oraz może oddalić od ustalenia prawdziwych przyczyn czynu.

W związku z powyższym powinno się unikać sformułowania „przestępstwo pedofilskie” w przestrzeni medialnej. Szczególnie takiej nazwy nie powinny używać środki masowego przekazu, które oddziałując na nastroje społeczne i przyczyniając się do kształtowania opinii publicznej mogą podsycać bezzasadną nienawiść względem określonych osób.

Opracował Kacper Hejnar – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Nie każdy sprawca przestępstwa „pedofilskiego” jest pedofilem. Uwaga na stygmatyzującą terminologię! pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 6 lutego 2023 r. był dr Maciej Bocheński – pracownik Katedry Kryminologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor monografii o prawnokarnej reakcji wobec sprawców przestępstw z art. 197 k.k. i art. 200 k.k. w świetle teorii i badań empirycznych.

Ojciec kryminologii Cesare Lombroso twierdził, że przestępcę, w pewnym uproszczeniu, można rozpoznać po specyficznych cechach, m.in. asymetrii twarzy, dużych uszach, długich rękach czy nieregularnym kształcie głowy. Współczesna kryminologia stanowczo zakwestionowała koncepcję przestępcy z urodzenia. Wprawdzie człowiek rodzi się z zestawem cech osobowościowych, które mogą kształtować jego podatność wejścia na drogę przestępstwa, jednak na końcu każdy ma wolną wolę i decyduje o tym, czy popełnić czyn zabroniony.

Wyznaczenie kryteriów identyfikujących przestępców z urodzenia wiązałoby się w konkretnych przypadkach z ryzykiem zarzutu, że danemu sprawcy nie można przypisać winy za popełniony czyn, ponieważ jego cechy i wyjątkowe okoliczności popchnęły go do jego popełnienia. Maciej Bocheński wskazał, że w dyrektywach wymiaru kary z art. 53 k.k. znajdują się także właściwości i warunki osobiste sprawcy, które sąd powinien uwzględniać przy wymierzaniu kary, a nie przy całkowitej jego ekskulpacji. Ponadto w demokratycznym państwie prawnym nie można prewencyjnie karać, nawet gdyby popełnienie przestępstwa w przyszłości przez konkretnego sprawcę było sprawdzalne, bowiem konieczne jest podjęcie zachowania, które może podlegać prawnokarnemu wartościowaniu.

Pedofilia czy znak czasów?

Maciej Bocheński w swojej monografii szeroko omawia zagadnienia przestępstw seksualnych (M. Bocheński, Prawnokarna reakcja wobec sprawców przestępstw z art. 197 KK i art. 200 KK w świetle teorii i badań empirycznych, Warszawa 2016). Potocznie nazywane przestępstwo pedofilskie z art. 200 § 1 k.k., polegające na wykorzystaniu seksualnym małoletniego poniżej lat 15, w praktyce nie jest popełniane wyłącznie przez osoby z zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii.

Jak tłumaczył Maciej Bocheński, preferencja seksualna tylko części sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. jest ukierunkowana wyłącznie wobec osób w wieku przedpokwitaniowym, czyli dzieci. 

Sprawcy z zaburzeniem pedofilii są potencjalnie niebezpieczni, bowiem nie można ich wyleczyć. Co istotne, część sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. to osoby bez zaburzenia preferencji seksualnych. Znamiona tego typu czynu zabronionego realizuje osoba, która dopuszcza się kontaktu seksualnego z małoletnim poniżej lat 15, nawet jeżeli jest to wynik związku prywatnego, łączącego sprawcę z małoletnim. Maciej Bocheński podał przykład obcowania płciowego pomiędzy niespełna piętnastoletnim chłopakiem i osiemnastoletnią dziewczyną, które wypełnia znamiona z art. 200 § 1 k.k., a sprawca, czyli osiemnastoletnia dziewczyna, nie jest dotknięty zaburzeniem preferencji seksualnych w postaci pedofilii. Podkreślił, że takich przypadków jest około 40% w stosunku do wszystkich skazań za przestępstwo z art. 200 § 1 k.k., a ich sprawcy nie są potencjalnie niebezpieczni, bowiem nie są to osoby z zaburzeniem preferencji seksualnych. Możliwe jest rozważanie przyczyn niezastosowania się do normy prawnej w tej części przypadków, ale zdaniem Macieja Bocheńskiego trudno twierdzić, że decyduje o tym wrodzona cecha sprawcy, tylko współczesna tendencja do podejmowania kontaktów seksualnych w coraz niższym wieku.

Podsumowując, o ile w przypadku pierwszej grupy sprawców w znacznym uproszeniu możliwe jest uznanie, że osoby te są dotknięte wrodzonym zaburzeniem pedofilii, o tyle w przypadku drugiej grupy sprawców należy pamiętać, iż takie twierdzenie nie jest uzasadnione, mimo tego, że są to sprawcy tego samego przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. Ponadto, zaliczenie sprawcy do pierwszej grupy, z uwagi na jego zaburzenia preferencji seksualnych, nie przesądza o pewności popełnienia przez niego przestępstwa i w efekcie określenia mianem przestępcy z urodzenia.

Maciej Bocheński podkreślił zatem, że na sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k. składają się w większości dwie zupełnie różne grupy osób, spośród których nie wszyscy są pedofilami w rozumieniu medycznym. 

W literaturze prawa karnego podnosi się, że w przypadku drugiej grupy sprawców, czyli nastolatków nawiązujących kontakty seksualne z młodszymi partnerami, zastosowanie powinna znaleźć konstrukcja z art. 1 § 2 k.k., iż: „Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma”. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki dodał, że cel ustanowienia takiego przestępstwa nie obejmował zapewne takich sytuacji. Przeciwnicy jednak twierdzą, że cel ten obejmuje takie sytuacje, bowiem ewentualne skutki przedwczesnego rodzicielstwa są na tyle istotne, iż usprawiedliwiają paternalizm prawa. Maciej Bocheński przywołał słowa prof. dr. hab. Jarosława Warylewskiego, który powiedział, że w takich sytuacjach nie powinno operować się prawem karnym, ale edukacją seksualną w zakresie możliwych skutków wczesnych kontaktów seksualnych.

W tym wątku jeden z widzów skomentował, że: „No tak, ale oprócz pedofilii właściwej jest także pedofilia zastępcza, która występuje u osób, które może i by chciały, ale nie mają możliwości realizowania swoich potrzeb seksualnych z dorosłymi”. Maciej Bocheński wskazał, że takie osoby są zaliczane do trzeciej grupy sprawców przestępstwa z art. 200 § 1 k.k., określane są również pedofilami regresywnymi, którzy postrzegają dzieci jako przedmiot działań seksualnych wtedy, gdy nie mają dostępu do adekwatnego dla nich partnera seksualnego. W przypadku tej grupy badacze zastanawiają się, jaki zestaw cech psychicznych sprawia, że sprawcy gotowi są złamać normę prawną dla podjęcia zakazanego kontaktu seksualnego.

Etiologia przestępczości seksualnej

Większość przestępstw seksualnych stanowią zgwałcenia, opisane w art. 197 k.k., których sprawców społecznie błędnie postrzega się jako osoby predestynowane do popełnienia tego typu przestępstwa. Zdaniem Macieja Bocheńskiego sprawcy zgwałceń są bardzo zaniedbaną grupą, ponieważ prezentują oni charakterystyczne sposoby myślenia, na które można skutecznie oddziaływać przez wielorakie formy. Badania dowiodły, że czasami ludzie bardzo różnie odczytują zachowania swoich partnerów seksualnych. Tłumaczył, że niezwykłym problemem jest rozstrzygnięcie, która argumentacja stanowi linię obrony oskarżonego, a która odzwierciedla przebieg jego procesu myślowego podczas czynu. Z tego względu prowadzenie badań kryminologicznych jest najbardziej zasadne po uprawomocnieniu się wyroku w konkretnej sprawie, bowiem opis czynu z perspektywy sprawcy jest obarczony mniejszym ryzykiem jego fałszywości, z uwagi na fakt, że pozyskiwane informacje nie wpłyną na jego sytuację procesową.

Maciej Bocheński podkreślił, że sprawców zgwałceń nie można określać mianem przestępców z urodzenia, bowiem ich czyny są m.in. uwarunkowane kulturowo i wynikają przykładowo z obecności w przestrzeni publicznej reklam z wizerunkiem roznegliżowanych kobiet, z których wynikają społeczne stereotypy, a właśnie jednym ze sposobów myślenia sprawców zgwałceń jest postrzeganie kobiet jako obiektów seksualnych (woman a sexual object).

W kontekście recydywistów Maciej Bocheński wskazał, że popełnienie przestępstwa nie przesądza o konieczności jego powtórnego popełnienia w przyszłości. 

Wypadkową ponownego popełnienia przestępstwa, oprócz cech indywidualnych sprawcy, jest w dużej mierze sprawność wymiaru sprawiedliwości i przebieg wykonania kary. Kalifornijska koncepcja three strikes and you are out, z której wynika skazanie na dożywotnie więzienie, w przypadku popełnienia trzech ciężkich przestępstw, nie spowodowała pozytywnych efektów ani w skali mikro, czyli poprawy sprawców, którzy popełnili pierwsze lub drugie przestępstwo spośród trzech, ani w skali makro, czyli spadku przestępczości.

Funkcjonujący Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie, do którego trafiają osoby z zaburzeniami psychicznymi stwarzające zagrożenie dla życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, kojarzony jest z tytułowym stwierdzeniem, przestępcami z urodzenia, określanymi stygmatyzująco jako „bestie”. Sprawcy przestępstw są tam umieszczani prewencyjnie, a nie w reakcji na popełnione przestępstwo, z uwagi na negatywną prognozę kryminologiczną. Maciej Bocheński ocenił wprowadzenie takiego rozwiązania negatywnie i wyjaśnił, że jego efektem nie był spadek przestępczości seksualnej.

Normalizacja przestępców

W dalszej części programu widz zadał pytanie: „Czy obecna moda na «normalizowanie» przestępców we współczesnej kulturze ma wpływ na tendencję do usprawiedliwiania przestępców i tym samym ignorancji celowości prawa karnego?”. Jak zauważył kolejny z widzów, ludzie z danego społeczeństwa funkcjonują jednak w podobnej kulturze i mogą być eksponowani na te same czynniki, a nie wszyscy decydują się popełnić przestępstwo. Mikołaj Małecki zwrócił uwagę na osoby, które niejako czerpią korzyści z faktu, że w przeszłości popełniły przestępstwo i są obecnie kontrowersyjne, a tym samym popularne. Maciej Bocheński w odpowiedzi zaproponował najpierw zdefiniowanie normalizacji przestępców, bowiem jeżeli oznacza akceptację, gloryfikowanie popełniania przestępstw czy fascynację przestępstwem, to należy się jej sprzeciwiać, natomiast jeżeli oznacza zrozumienie sprawców przestępstw i dostrzeżenie w nich człowieczeństwa, to należy ją aprobować. Przekonywał, że osoby, które popełniły przestępstwo różnią się relatywnie niewiele od pozostałego społeczeństwa, ponieważ mogą prezentować ten sam zestaw cech, być narażone na te same bodźce i treści, ale dokonać innego wyboru i zdecydować się jednak na popełnienie przestępstwa. Natomiast wszelkie odmienności, jak zauważył inny z widzów, takie jak stan majątkowy, kapitał kulturowy, kwestie biologiczne czy środowisko dorastania, są powiązane z indywidualizacją kary i innych oddziaływań.

Teoria przestępcy z urodzenia została całkowicie odrzucona przez badaczy, jednak myślenie o przestępcach jako urodzonych zbrodniarzach niestety wciąż tkwi głęboko w przekonaniach ludzi. Współczesna kryminologia rekomenduje wspieranie działań zgodnych z prawem i wykorzystywanie w tym celu zasobów człowieka, w szczególności poprzez edukację seksualną młodej części społeczeństwa, obalanie stereotypów i efektywne oddziaływanie na sprawców przestępstw.

#ŁĄCZYNASKARNE

Urodzeni zbrodniarze – 6.02.2023 r., gość: dr Maciej Bocheński

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Urodzeni zbrodniarze – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Maciejem Bocheńskim pochodzi z serwisu Karne24.com.

W obowiązującym stanie prawnym właściwa jest wykładnia wskazującą, że prawnokarnie relewantne na gruncie art. 200 § 1 k.k. zachowanie sprawcze mogą polegać na: (1) obcowaniu sprawcy z małoletnim poniżej lat 15; (2) doprowadzeniu przez sprawcę małoletniego do obcowania płciowego (zarówno ze sprawcą lub z osobą trzecią); (3) dopuszczeniu się przez sprawcę wobec małoletniego poniżej lat 15 innej czynności seksualnej; (4) doprowadzeniu przez sprawcę małoletniego poniżej lat 15 do poddania się innej czynności seksualnej (zarówno ze sprawcą lub z osobą trzecią) (zob. M. Bielski (w:) red. W. Wróbel, A. Zoll, Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Komentarz do art. 117-211a, s. 740, t. 12).

Przyjęta w dniu 16 maja 2019 r. nowelizacja zakłada wyodrębnienie art. 200 § 1 k.k. w brzmieniu „Kto obcuje płciowo z małoletnim poniżej lat 15” oraz art. 200 § 3 k.k. w brzmieniu „Kto dopuszcza się wobec małoletniego poniżej lat 15 innej czynności seksualnej lub doprowadza go do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania”.

W związku z takim ujęciem § 1 rodzi się zasadnicza problemem interpretacyjny, sprowadzający się do pytania, czy na gruncie nowelizacji nadal za zachowania karalne można uznawać zachowania, polegające na doprowadzania przez sprawcę małoletniego poniżej lat 15 do obcowania płciowego.

Problem ten dotyczy również typu kwalifikowanego z art. 200 § 2 k.k. w zakresie w jakim zachowanie sprawcze miałoby polegać na doprowadzeniu przez sprawcę do obcowania płciowego z małoletnim poniżej lat 7. Nie powinno budzić wątpliwości, że na gruncie art. 200 § 1 i § 2 k.k. w znowelizowanym brzemieniu w wypadkach, w których zachowanie sprawcze, miałoby polegać na doprowadzaniu przez sprawcę małoletniego poniżej lat 15 (lub lat 7) do obcowania płciowego z nim samym należałoby przyjąć, że taki sprawca nadal ponosi odpowiedzialność karną za przestępstwo pedofilii ze względu na fakt, że ostatecznie – w związku z podejmowanymi przez niego zachowaniami – doszłoby do obcowania płciowego z takim małoletnim, co mieści się w znamionach art. 200 § 1 lub § 2 k.k. (zob. M. Bielski (w:) red. W. Wróbel, A. Zoll, Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Komentarz do art. 117-211a, s. 740, t. 12).

Dekryminalizacja – relacja aktualnego stanu prawnego i nowelizacji

Rzeczywiste wątpliwości dotyczące dekryminalizacji części zachowań sprawczych odnoszą się natomiast do przypadków, w których sprawca doprowadza małoletniego poniżej lat 15 (lub lat 7) do obcowania płciowego z osobą trzecią, to jest z inną osobą niż on sam. W związku z faktem, że w znowelizowanym art. 200 § 1 k.k., a w konsekwencji również w § 2, posłużono się jedynie znamieniem czasownikowym „obcuje płciowo” brak podstaw normatywnych do twierdzenia, że w zakresie znamienia „obcowanie płciowe” wskazane przepisy kryminalizują również zachowania sprawcze, polegające na doprowadzaniu przez sprawcę małoletniego poniżej lat 15 (lat 7) do obcowania płciowego.

Znowelizowane art. 200 § 1 i § 2 k.k. pozostawiają więc poza zakresem karalności formy sprawcze przestępstwa pedofilii, polegające na doprowadzeniu przez sprawce małoletniego poniżej lat 15 (lat 7) do obcowania płciowego, w przypadkach, w których jednocześnie sprawca doprowadzający do czynności seksualnej w tej formie sam nie będzie podejmował kontaktu seksualnego z pokrzywdzonym małoletnim.

Taka konstatacja nie przesadza jeszcze sama w sobie wniosku, że doszło do depenalizacji części czynów, mieszczących się obecnie w znamionach obowiązującego art. 200 § 1 k.k., albowiem część zachowań, polegających na doprowadzaniu przez sprawcę osoby trzeciej do obcowania płciowego z małoletnim poniżej lat 15 (lub lat 7) będzie można uznać za zachowanie realizujące znamiona podżegania lub pomocnictwa do przestępstwa pedofilii (art. 18 § 2 lub § 3 k.k. w zw. z art. 200 § 1 lub § 2 k.k.). Oparcie karalności osoby doprowadzającej małoletniego poniżej lat 15 (lub lat 7) do obcowania płciowego z osobą trzecią na którejś z niesprawczych formach przestępnego współdziałania, jakimi są podżeganie i pomocnictwo do znowelizowanych art. 200 § 1 lub § 2 k.k., będzie możliwe w sytuacjach, w których takie doprowadzanie będzie polegało na nakłonieniu osoby trzeciej do czynu pedofilskiego wobec małoletniego poniżej lat 15 (lub lat 7) lub ułatwienie jej takiego czynu.

Pamiętać jednak należy, że mające szeroki zakres znaczeniowy znamię czasownikowe „doprowadza do” pozwala na gruncie obecnie obowiązującego art. 200 § 1 k.k. za uznanie za zachowania karalne także zachowania sprawcze, sprowadzające się do takiego oddziaływania przez sprawcę na małoletniego poniżej lat 15 (lub lat 7), które prowadzą do nawiązania kontaktu seksualnego w formie obcowania płciowe z osobą trzecią.

Pomocnictwo – tylko do konkretnego czynu konkretnego sprawcy

Na gruncie znowelizowanego art. 200 § 1 i § 2 k.k. można przyjąć, że opisane zachowanie osoby, która sama nie podejmuje kontaktu seksualnego z małoletnim będzie stanowiło formę ułatwiania osobie trzeciej realizacji znamion przestępstwa pedofilii, przy czym w takich sytuacjach konstytutywnym warunkiem zastosowania niesprawczej formy przestępnego współdziałania, jaką jest pomocnictwo do typów z art. 200 § 1 lub § 2 k.k., jest odniesienie zachowania pomocnika do skonkretyzowanego czynu zindywidualizowanego sprawcy bezpośredniego, to jest osoby trzeciej, która miałaby obcować płciowo z małoletnim poniżej lat 15 (lub lat 7).

W związku z powyższym należy dojść do wniosku, że poza zakresem kryminalizacji przewidzianej w znowelizowanym art. 200 § 1 i § 2 k.k. pozostają wszystkie, uznawane obecnie za karalne na gruncie obowiązującego art. 200 § 1 k.k. sytuacje, w których dochodzi do doprowadzenia przez sprawcę małoletniego poniżej lat 15 (lub lat 7) do obcowania płciowego z osobą trzecią, która na chwilę czynu nie została jeszcze zindywidualizowana, gdyż w takich wypadkach brak podstaw do przyjęcia, że doszło do realizacji znamion przestępstwa pomocnictwa do znowelizowanych art. 200 § 1 i § 2 k.k.

Przykładem stanu faktycznego, który na gruncie obowiązującego stanu prawnego mieści się w granicach znamienia doprowadza małoletniego poniżej lat 15 do obcowania płciowego, który jednocześnie pozostaje poza zakresem kryminalizacji na gruncie znowelizowanych art. 200 § 1 lub § 2 k.k. (niezależenie od tego, czy do realizacji znamion miałoby dojść w którejś z form sprawczych, czy niesprawczych przestępnego współdziałania) będzie sytuacja, w której wuj nakłania 14-letnią dziewczynę do prostytuowania się z bliżej nieokreślonymi na chwilę zachowania sprawczego osobami, co skutkuje tym, że pokrzywdzona już tylko w wyniku podejmowanych przez siebie zabiegów nawiąże kontakt seksualny w formie obcowania płciowego z inną osobą.

Wniosek – nastąpi depenalizacja

W takich, zapewne rzadkich w praktyce przypadkach, art. 200 § 1 i § 2 k.k. w brzmieniu znowelizowanym depenalizuje pewną kategorię zachowań karalnych na gruncie obecnie obowiązującego art. 200 § 1 k.k.

dr Marek Bielski, pracownik Katedry Prawa Karnego UJ, ekspert Krakowskiego Instytutu Prawa Karnego, adwokat.

Artykuł Uchwalone zmiany w Kodeksie karnym depenalizują część zachowań pedofilskich pochodzi z serwisu Karne24.com.

Autor odniósł się w ten sposób do coraz bardziej popularnego w naszym kraju zjawiska „obywatelskich ujęć” rzekomych pedofili, którzy będąc w błędnym przekonaniu, iż rozmawiają z osobą nieletnią, umawiali się za pośrednictwem internetowych komunikatorów z dorosłymi prowokatorami na spotkania w celach seksualnych.

Narzędzie organów ścigania

Podstęp oraz prowokacja to powszechnie wykorzystywane przez organy ścigania metody walki z przestępczością. Ich przeprowadzenie wymaga od funkcjonariuszy ogromnej wiedzy, przygotowania i doświadczenia.

Jak podkreśla autor, znajomość psychologii czy zdolność uzyskania pozycji dominującej w kontaktach z osobą trzecią to jedne z wielu umiejętności i cech, których co do zasady brakuje prowokatorom obywatelskim, a które umożliwiają profesjonalnemu agentowi właściwe przeprowadzenie czynności operacyjnych.

„Prowokatorzy obywatelscy to najczęściej osoby bez psychologicznego czy prawniczego przygotowania oraz zaplecza merytorycznego, często kierujący się (poniekąd idylliczną) wizją pracy westernowego szeryfa” – pisze Sosik.

Uregulowana w ustawach prowokacja organów ścigania, obwarowana jest wieloma warunkami. Wśród nich wskazuje się między innymi wymóg uprzedniego posiadania wiarygodnych informacji o przestępstwie oraz konieczność uzyskania zgody Sądu Okręgowego. Ponadto może być ona stosowana jedynie w stosunku do najcięższych przestępstw, enumeratywnie wymienionych w ustawach, zgodnie z zasadami subsydiarności i pomocniczości.

Prowokacja jest więc czynnością zarezerwowaną dla ustawowo upoważnionych służb, a wszelkie podstępne i celowe działania prowokatorów społecznych, skierowane na umożliwienie popełnienia przestępstwa przez osobę trzecią uznać należy za pozbawione podstaw prawnych. Co więcej, w określonych stanach faktycznych, samozwańczy agenci mogą – na podstawie art 24 k.k. – podlegać karze.

„Skoro nawet osoba działająca w ramach swoich uprawnień w momencie wykroczenia poza ich zakres może zostać pociągnięta do odpowiedzialności karnej, to stosując argumentum a fortiori osoba nieuprawniona tym bardziej może do takowej zostać pociągnięta” – twierdzi autor.

Brak jest możliwości zastosowania w tego typu przypadkach kontratypu stanu wyższej konieczności, ze względu na potencjalny charakter niebezpieczeństwa skutkujący brakiem realnego i nieuchronnego zagrożenia dla dobra prawnego – kontynuuje R. Sosik.

Efekty prowokacji

Autor omawia zagadnienie odpowiedzialności karnej osoby sprowokowanej do nawiązania kontaktu przez Internet i złożenia seksualnej propozycji – w wyobrażeniu sprawcy – rzekomemu małoletniemu do lat 15. W związku z faktem, że art. 200a k.k. – penalizujący tzw. grooming – stanowi jedynie kryminalizację czynności przygotowawczych do dokonania przestępstw z art. 197 § 3 pkt 2 k.k., art. 200 k.k. lub art. 202 § 3 lub 4 k.k., „prowokacje obywatelskie” są w rzeczywistości „usiłowaniem nieudolnym przygotowania”. Konstrukcja taka jest jednak, zdaniem autora, niedopuszczalna.

Powołując się na analizy M. Małeckiego (UJ) autor wskazuje, że formy stadialne nie mogą przechodzić przez swoje własne formy stadialne, a więc nie może być mowy o karalnym „usiłowaniu przygotowania”. „Jak zauważa M. Małecki – czytamy w artykule – formy stadialne nie są „autozwrotne” ani „odwrotne”, a więc nie ma możliwości „usiłowania usiłowania” ani tym bardziej „usiłowania przygotowania”.

„W Polsce nie jest karalne umawianie się przez Internet z dorosłym człowiekiem w błędnym przekonaniu, że jest to dziecko” – konkluduje autor.

Ujawniony w wyniku prowokacji obywatelskiej niedoszły „pedofil” nie jest więc sprawcą żadnego przestępstwa, związanego z samym faktem zmierzania do spotkania się z rzekomym dzieckiem, i nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej.

Bezprawne pozbawienie wolności?

Jak wskazuje praktyka, prowokacje obywatelskie bardzo często kończą się sytuacją, w której prowokator decyduje się skorzystać z określonego w 243 § 1 k.p.k. tzw. ujęcia obywatelskiego. W omawianych przypadkach brak jest jednak formalnych podstaw do zastosowania tej instytucji, gdyż osoba sprowokowania nie popełnia żadnego przestępstwa – zauważa R. Sosik.

„Jeśli nie ma przestępstwa, nie można dokonać ujęcia na gorącym uczynku jego popełnienia, czy w pościgu bezpośrednio po nim”.

Konsekwentnie – jak przekonuje autor – prowokator realizuje znamiona typu czynu zabronionego z art. 189 k.k. I może odpowiadać karnie za bezprawne pozbawienie wolności.

Artykuł R. Sosika „Problematyka stosowania prowokacji w celu ujawnienia przestępstw o charakterze pedofilskim” został opublikowany w czasopiśmie „Studia Iuridica Lublinensia” vol. XXVI, 4, 2017.

Foto: KIP, okładka czasopisma SIL

Artykuł Łowcy pedofilów: działacze społeczni czy przestępcy? R. Sosik w Studia Iuridica Lublinensia pochodzi z serwisu Karne24.com.