Gośćmi programu 21 października 2024 r. byli: dr Konrad Lipiński – adiunkt w Katedrze Prawa Karnego Materialnego Uniwersytetu Wrocławskiego, adwokat, autor monografii o wzorcach osobowych w prawie karnym, oraz Mateusz Wiktorek – doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych, Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor artykułu o aspektach materialnoprawnych i procesowoprawnych dowodów pozyskiwanych przez „łowców pedofilów”.

Kodeks karny przewiduje odpowiedzialność karną za usiłowanie nieudolne, czyli podjęcie zachowania, gdy sprawca nie uświadamia sobie, że dokonanie jest niemożliwe ze względu na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego lub ze względu na użycie środka nienadającego się do popełnienia czynu zabronionego. Sprawca podlega karze, mimo tego, że obiektywnie nie mógł dokonać czynu zabronionego, dobro prawne od początku nie było zagrożone.

Usiłowania bezpieczne i niebezpieczne

Ponoszenie odpowiedzialności karnej za usiłowanie nieudolne wymaga pogodzenia z obiektywnym przypisaniem skutku, w przypadku którego jednym z kryteriów jest obiektywna przewidywalność skutku – nie można przypisać danej osobie skutku, jeżeli był on obiektywnie nieprzewidywalny, nieprawdopodobny, prawie niemożliwy. Konrad Lipiński, wyjaśniając ten niejako konflikt podjeść w prawie karnym, wskazał, że na poziomie aksjologicznym, etycznym, moralnym, jest całkiem naturalne i zrozumiałe, iż karze się kogoś za to, że chciał zrobić coś złego, co uzewnętrznił, nawet jeżeli mu się to nie udało. W niemieckiej doktrynie prawa karnego określa się to jako chęć „wstrząśnięcia porządkiem prawnym”.

W kontekście obiektywnej przewidywalności skutku Konrad Lipiński podał przykład zięcia, który chce śmierci swojej teściowej, w związku z tym wysyła ją na wycieczkę samolotem, mając nadzieję, że dojdzie do katastrofy lotniczej, do której faktycznie dochodzi. Przypisanie skutku w postaci śmierci jest niemożliwe, dlatego że uznaje się, iż prawdopodobieństwo wystąpienia takiego negatywnego skutku jest małe, ale także akceptowalne. Zachowanie zięcia nie było obiektywnie nadmiernie ryzykowne. To wywołuje pytanie o jednoczesną kryminalizację usiłowania udolnego, w przypadku którego podjęte zachowanie nie jest obiektywnie ryzykowne, nie stwarza zagrożenia dla dobra prawnego.

Następnie Konrad Lipiński podał przykład dotyczący usiłowania nieudolnego, polegający na tym, że sprawca strzela do osoby leżącej na łóżku, nie będąc świadomym tego, iż zmarła ona kilka godzin wcześniej na zawał serca. To typowy przykład usiłowania nieudolnego zabójstwa z uwagi na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego, czyli żywego człowieka. Choć to okoliczność, która jest niezależna od sprawcy, to zachowanie polegające na strzelaniu do człowieka, który leży na łóżku, zasadniczo jest niebezpieczne.

Konrad Lipiński odwołał się do artykułu prof. Hansa Joachima Hirscha (H.J. Hirsch, Problematyka regulacji nieudolnego usiłowania w polskim i niemieckim kodeksie karnym, tłum. J. Giezek, [w:] Przestępstwo – kara – polityka kryminalna. Problemy tworzenia i funkcjonowania prawa. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora Tomasza Kaczmarka, red. J. Giezek, Kraków 2006, s. 257–279), który dotyczy podstaw kryminalizacji usiłowania nieudolnego.

Hans Hirsch proponuje podział usiłowań na usiłowania bezpieczne i usiłowania niebezpieczne.

Jak dodał Konrad Lipiński, chodzi o podział niezależny od podziału na usiłowania udolne i usiłowania nieudolne. Do odróżnienia usiłowania bezpiecznego i usiłowania niebezpiecznego służyć ma kryterium „dobrze zorientowanej, ale nie wszechwiedzącej osoby trzeciej”. Osoba trzecia byłaby stawiana na miejscu sprawcy i decydowałaby, czy jej zdaniem dokonanie jest możliwe czy niemożliwe.

W swojej monografii Konrad Lipiński szeroko omawia wzorce osobowe w prawie karnym (K. Lipiński, Wzorce osobowe w prawie karnym, Warszawa 2020). Kryterium odróżnienia usiłowań bezpiecznych i niebezpiecznych wiąże się z rozsądną osobą trzecią stawianą na miejscu sprawcy, dlatego w jego ocenie jest to podobna figura do wzorców osobowych – dany podmiot ocenia ex ante, a więc zanim dopuści się czynu, szansę na wyczerpanie znamion typu czynu zabronionego. Przyjęcie takiego poglądu prowadzi do tego, że rozdźwięk między kryminalizacją usiłowania nieudolnego i obiektywnym przypisaniem skutku niweluje się, ponieważ pojawia się jednolite kryterium. Po jego zastosowaniu okazuje się, że zakazane są zachowania, które dla rozsądnego człowieka ex ante mogą stworzyć lub stwarzają nieakceptowalne niebezpieczeństwo dla dobra prawnego. Efekt w postaci narażenia lub naruszenia tego dobra prawnego jest wtórny, także z perspektywy normy sankcjonowanej, ponieważ zaistnienie skutku to element normy sankcjonującej. W związku z tym Konrad Lipiński wskazał, że jeżeli dla „dobrze zorientowanej, ale nie wszechwiedzącej osoby trzeciej” / rozsądnej osoby trzeciej dokonanie wydaje się niemożliwe, to jest to usiłowanie bezpieczne, a jeżeli dokonanie wydaje się możliwe, to jest to usiłowanie niebezpieczne.

Ustawodawca opisał jednak w art. 13 § 1 k.k. usiłowanie udolne i w art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne, a nie usiłowanie bezpieczne i niebezpieczne. Jak tłumaczył Konrad Lipiński, art. 13 § 2 k.k. przynajmniej na płaszczyźnie językowej obejmuje również te sytuacje, w których dla rozsądnego człowieka dokonanie jest niemożliwe. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki dodał, że przepis art. 13 § 2 k.k. eksponuje perspektywę subiektywną, a nie obiektywną. Jest to istotne z tego względu, że wyróżnia się także usiłowania nierealne, które nie są karalne. Dla przykładu, rozsądny człowiek wie, że nie może zaszkodzić innemu człowiekowi czarami, a czysto językowo taka sytuacja może odpowiadać definicji usiłowania nieudolnego z art. 13 § 2 k.k.

Według Konrada Lipińskiego argument za niekaralnością usiłowań nierealnych, że są to zazwyczaj zachowania, które nie są społecznie szkodliwe, nie jest przekonujący.

Jego zdaniem jest to bardzo skonkretyzowana podstawa wyłączania odpowiedzialności karnej, żeby wyłączyć za jej pomocą całą kategorię zachowań. Konrad Lipiński w odwołaniu do koncepcji Hansa Hirscha wskazał, że być może dałoby się ją w tym kontekście zastosować i przyjąć, iż usiłowaniami bezpiecznymi są usiłowania nierealne. Natomiast Mikołaj Małecki zaproponował, że być może możliwe byłoby uznanie, iż jeżeli w kontekście materialnych (skutkowych) typów przestępstw mówi się o obiektywnym przypisaniu skutku (obiektywnie nieprzewidywalne skutki nie mogą zostać przypisane), to czy w kontekście usiłowania nieudolnego nie można mówić o obiektywnym przypisaniu nienastąpienia skutku (nieprawdopodobne sytuacje pozostają poza zakresem art. 13 § 2 k.k.).

Nieudolny (niekaralny) grooming

Zagadnienie usiłowania nieudolnego nieodzownie łączy się z przestępstwem groomingu z art. 200a § 2 k.k. („Kto za pośrednictwem systemu teleinformatycznego lub sieci telekomunikacyjnej małoletniemu poniżej lat 15 składa propozycję obcowania płciowego, poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej lub udziału w produkowaniu lub utrwalaniu treści pornograficznych, i zmierza do jej realizacji, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”) i działalnością tzw. łowców pedofilów.

Konrad Lipiński tłumaczył, że rozpatrując zachowanie potencjalnego sprawcy przestępstwa groomingu na etapie, w którym koresponduje z inną osobą w Internecie i składa jej propozycję seksualną, stosując podane wcześniej kryterium należy odpowiedzieć na pytanie, czy rozsądny człowiek, postawiony na jego miejscu, wiedziałby, że koresponduje z „łowcą”, osobą dorosłą, a nie małoletnim poniżej lat 15. Jego zdaniem taka osoba tego nie wie, dlatego złożenie propozycji seksualnej i zmierzanie do jej realizacji teoretycznie mogłoby stanowić usiłowanie niebezpieczne. Uznanie, że zachowanie opisane w art. 200a § 2 k.k. jest w istocie przygotowaniem do innego przestępstwa wywołuje problem związany z jego usiłowalnością.

Zdaniem Konrada Lipińskiego nie można „usiłować przygotowania”, ponieważ nie można się w nieskończoność cofać na przedpole naruszenia dobra prawnego.

Dopuszczenie „usiłowania przygotowania” wymaga konsekwentnie uznania „usiłowania usiłowania”, a takich konstrukcji nie sposób zaakceptować. Do popełnienia przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. konieczna jest obecność małoletniego poniżej lat 15. W komentarzu do art. 200a k.k. Konrad Lipiński przekonuje, że: „nie jest możliwe usiłowanie ani usiłowanie nieudolne przestępstw z art. 200a § 1 i 2 k.k. Nie można bowiem dopuścić się usiłowania przygotowania do przestępstwa. Zachowanie, w którym osoba zmierzająca do popełnienia przestępstwa z art. 197 § 3 pkt 2, art. 200 § 1 lub do produkowania lub utrwalania treści pornograficznych, komunikuje się z osobą, o której błędnie uważa, że jest małoletnim poniżej lat 15, pozostaje zatem poza zakresem kryminalizacji art. 200a k.k.” (K. Lipiński, w: Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa 2021, komentarz do art. 200a, teza 19). Nie należy skupiać się wyłącznie na aspekcie językowym Kodeksu karnego, ale na konstrukcjach, które ustawodawca chciał wyrazić.

Jak wskazał Konrad Lipiński, należy patrzeć na normy, a nie na przepisy.

W opinii Mikołaja Małeckiego problem dopuszczania „usiłowania nieudolnego groomingu”, czyli przygotowania do przestępstwa, to przykład kryminalizacji kreowanej w praktyce sądowej. Mimo różnych poglądów doktryny co do wykładni art. 200a § 2 k.k., sądy przypisują odpowiedzialność karną za „usiłowanie nieudolne groomingu”, choć orzecznictwo w tym zakresie jest rozbieżne. Faktycznie jest to tworzenie podstawy odpowiedzialności karnej za czyny niezagrażające dobru prawnemu.

Według Konrada Lipińskiego jest to niebezpieczne z kilku powodów. Po pierwsze, zgodnie z poglądem prof. dr. hab. Andrzeja Zolla, nie można usiłować udolnie ani nieudolnie przestępstw z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo (w tym zatem przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k.), z uwagi na konstytucyjną zasadę proporcjonalności. Po drugie, w kontekście zasady nullum crimen sine lege certa, znamiona z art. 200a § 2 k.k. są w taki sposób sformułowane, że dają przestrzeń do różnych poglądów, co wywołuje pytanie o możliwość doprecyzowywania przez władzę sądowniczą znamion niejasno określonych, biorąc pod uwagę zasadę równowagi władz wyrażoną w art. 10 ust. 1 Konstytucji. Konrad Lipiński podsumował, że to kolejne argumenty za tym, aby postrzegać typy czynów zabronionych z art. 200a § 1 i 2 k.k. jako przygotowania do przestępstwa, których nie można usiłować udolnie ani nieudolnie.

Bezpośrednie zmierzanie do zmierzania

Wiążące się z działalnością tzw. łowców pedofilów emocje społeczne nie mogą wypierać rzetelnej analizy przepisów prawa i czynów popełnianych przez „pedofilów” (nie każda z tych osób jest dotknięta zaburzeniem preferencji seksualnych, a w konsekwencji nie każda jest pedofilem w rozumieniu medycznym). Cel ochrony sfery seksualnej dzieci przed niebezpieczeństwami nie jest wątpliwy. Przyjęcie, że odpowiedzialność karna grozi za „usiłowanie nieudolne groomingu”, czyli przestępstwa z art. 200a § 2 k.k., podważa jednak sens działalności tzw. łowców pedofilów. Skoro przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. polega na złożeniu propozycji seksualnej małoletniemu poniżej lat 15 i zmierzaniu do jej realizacji, to samo złożenie propozycji, przed nielegalnym ujęciem obywatelskim, stanowi „usiłowanie”. Już wtedy organy ścigania powinny być poinformowane o czynie „pedofila”, aby sztucznie nie przedłużać czasu popełniania „przestępstwa”.

Mateusz Wiktorek zaznaczył, że z uwagi na znamiona z art. 200a § 2 k.k., po złożeniu propozycji seksualnej konieczne jest jeszcze zmierzanie do jej realizacji. Jeżeli zgodnie z art. 13 § 1 k.k.: „Odpowiada za usiłowanie, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do jego dokonania, które jednak nie następuje”, to „usiłowanie nieudolne groomingu” polega na bezpośrednim zmierzaniu do zmierzania do realizacji propozycji seksualnej.

Tzw. przestępstwem dwuaktowym jest przestępstwo kradzieży z włamaniem z art. 279 § 1 k.k. („Kto kradnie z włamaniem, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10”). Dla przyjęcia odpowiedzialności karnej za usiłowanie kradzieży z włamaniem wystarczające jest podjęcie czynu polegającego na włamaniu, przełamaniu zabezpieczenia, bez zaboru cudzej rzeczy ruchomej, np. wybicie szyby w sklepie jubilerskim. Podobnie w przypadku przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. w przypadku którego wystarczająca, do przyjęcia „usiłowania”, jest realizacja pierwszej części znamion, tj. złożenie propozycji seksualnej, która może się zakończyć na etapie korespondencji „pedofila” z „łowcą” w Internecie. Z tego względu „usiłowanie nieudolne groomingu” różni się od popełnienia przestępstwa groomingu nie tylko tym, że zamiast małoletniego poniżej lat 15 przedmiotem czynności wykonawczej jest „łowca”, osoba dorosła, ale także – konsekwentnie – zaawansowaniem czynu. Taka optyka uwidacznia, że w razie przyjęcia poglądu o możliwości usiłowania przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k., karalne byłyby zachowania, które polegają jedynie na złożeniu propozycji seksualnej, choć nieświadomie, osobie dorosłej.

Mateusz Wiktorek tłumaczył, że rozbieżności poglądów doktryny w kontekście przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. wynikają z dwóch zmiennych, co prowadzi do czterech różnych poglądów.

Opisuje je w swoim artykule (M. Wiktorek, Dowody pozyskiwane przez łowców pedofilów. Aspekty materialnoprawne i procesowoprawne, „Przegląd Sądowy” 2024, nr 3, s. 54–71). Tymi zmiennymi są: charakter typu czynu zabronionego z art. 200a § 2 k.k. i możliwość jego usiłowania. Część przedstawicieli doktryny uważa, że przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. to karalne przygotowanie do przestępstwa (ustawodawca stwarza możliwość takiej kryminalizacji w art. 16 § 2 k.k.), a część, iż jest to przestępstwo rodzajowe sui generis (do którego mają zastosowanie wszystkie przepisy części ogólnej Kodeksu karnego). W nawiązaniu do tego podziału można wyróżnić poglądy o możliwości i niemożliwości usiłowania przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k.

Najbardziej kontrowersyjny wydaje się pogląd o możliwości „usiłowania przygotowania” do przestępstwa. Konsekwentnie należałoby bowiem twierdzić, że można „usiłować usiłowanie” czy „przygotować przygotowanie”. Tymczasem etapy przestępstwa są ułożone w odpowiedniej kolejności: przygotowanie, usiłowanie, dokonanie. Ponadto prawo karne jest środkiem ostatecznym i powinno jasno wyznaczać początkową granicę kryminalizacji zachowania w kontekście jego zaawansowania.

Ostatnia deska ratunku

Odpowiedzialność karną za „usiłowanie nieudolne groomingu” przyjął Sąd Okręgowy w Łodzi w wyroku z 16 kwietnia 2019 r. (sygn. V Ka 247/19) i argumentował, iż: „Charakterystyka tych czynów [w tym typu czynu zabronionego z art. 200a § 2 k.k. – M.W.] polega na tym, że stają się one zupełnie odrębnymi rodzajowo czynami od klasycznych zachowań stanowiących element biegu przestępstwa, czyli od przygotowania w ujęciu art. 16 k.k. Czyny takie przybierają w swej istocie formę dokonania. Nie jest to czyn, który polega na przygotowaniu do dokonania czynu głównego jako jego forma stadialna, ale czyn, który sam w sobie staje się dokonaniem czynu głównego, za co sprawca ponosi odpowiedzialność karną wynikającą z takiej normy prawnej. Jest to odpowiedzialność karna za dokonanie czynu zabronionego, co do której nie mają zastosowania regulacje prawne ujęte w art. 16 k.k. i art. 17 k.k.”.

Mateusz Wiktorek ocenił, że sąd konsekwentnie przyjął, iż jeżeli przestępstwo groomingu z art. 200a § 2 k.k. nie jest przygotowaniem do innego przestępstwa, to można je usiłować. Taka konstrukcja byłaby dopuszczalna, przy uznaniu, że typ czynu zabronionego z art. 200a § 2 k.k. w istocie jest dokonaniem. Nie sposób jednak się z tym zgodzić, biorąc pod uwagę art. 16 § 1 k.k., czyli definicję legalną przygotowania do przestępstwa. W art. 200a § 2 k.k. wprost jest wyeksponowane znamię „zmierza”. Usiłowanie, o którym mowa w art. 13 § 1 k.k., opisują znamiona „bezpośrednio zmierza”. Jak tłumaczył Mateusz Wiktorek, ustawodawca poprzez posłużenie się znamieniem „zmierza” uwypukla, że jest to etap przestępstwa przed usiłowaniem („bezpośrednio zmierza”), a więc jest to przygotowanie. Nie można usiłować przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k., bo nie można „bezpośrednio zmierzać” do „zmierzania”. Ponadto czynność sprawcza polega na złożeniu małoletniemu poniżej lat 15 propozycji seksualnej, tj. m.in. propozycji obcowania płciowego, czy propozycji poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej, której realizacja stanowi przestępstwo z art. 200 § 1 k.k., stąd jest to początek pochodu przestępstwa pedofilskiego.

Według Mateusza Wiktorka wzięcie pod uwagę treści art. 13 k.k. (usiłowanie) i art. 16 k.k. (przygotowanie) prowadzi do wniosku, że ustawodawca w art. 200a § 2 k.k. wprowadził kryminalizację przygotowania do przestępstwa.

Konstrukcja art. 200a § 2 k.k. jest specyficzna, ponieważ brak jest w nim klasycznej klauzuli przygotowania, tj. „w celu popełnienia przestępstwa określonego w art. (…)”, tylko ustawodawca wprost wskazuje, na czym polegającego przestępstwa ma dotyczyć propozycja sprawcy. Mateusz Wiktorek wyjaśnił, że przykładowo przestępstwo kradzieży z włamaniem z art. 279 § 1 k.k. (znamiona: „kradnie z włamaniem”) pozostaje w związku z przestępstwem kradzieży z art. 278 § 1 k.k. (znamiona: „zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą”), a ustawodawca posługuje się w art. 279 § 1 k.k. tylko zbiorczym znamieniem „kradnie”, które uzupełniane jest znamionami z art. 278 § 1 k.k. Podobnie w przypadku przestępstwa groomingu i przestępstwa pedofilskiego – ustawodawca nie wskazuje konkretnego przepisu Kodeksu karnego, do którego odnosi się typ czynu zabronionego z art. 200a § 2 k.k., a który ma być „celem” sprawcy, ale przytacza znamiona tego przestępstwa docelowego, tj. znamiona z art. 200 § 1 k.k. Taka technika legislacyjna czyni Kodeks karny bardziej komunikatywnym, również dla organów ścigania, a ponadto pozwala uniknąć zbędnych powtórzeń.

Obowiązywanie definicji legalnej przygotowania do przestępstwa z art. 16 § 1 k.k. ma charakter bezwzględny. Mikołaj Małecki tłumaczył, że jeżeli przepis części szczególnej Kodeksu karnego spełnia definicję przygotowania, to sąd nie może go contra legem nazywać dokonaniem i stosować przepisy dotyczące usiłowania. Katalog czynności przygotowawczych jest otwarty, dlatego przygotowaniem do przestępstwa może być również złożenie propozycji, które obejmują znamiona przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. Te znamiona wymagają również, aby przedmiotem czynności wykonawczej był małoletni poniżej lat 15. Kodeks karny nie przewiduje odpowiedzialności za nieudolne przygotowanie. W związku z tym tylko pełna realizacja znamion przestępstwa groomingu z art. 200a § 2 k.k. może prowadzić do przypisania odpowiedzialności karnej.

Podsumowując Mateusz Wiktorek wskazał, że sędziowie są „ostatnią deską ratunku” dla oskarżonego, dlatego nie powinni ulegać presji społeczeństwa, tylko powinni rzetelnie stosować Kodeks karny.

Nie tylko przepisy części szczególnej, ale także lub przede wszystkim przepisy części ogólnej Kodeksu karnego. Sędzia nie może, z uwagi na postrzeganie przez społeczeństwo danej osoby jako złej moralnie, szukać na siłę przepisu Kodeksu karnego, który miałby stanowić podstawę skazania. Oskarżony nie musi wiedzieć, czy w świetle prawa dopuścił się czynu zabronionego. To rola sędziego, aby zagwarantować oskarżonemu rzetelny proces sądowy i wymierzyć karę tylko w sytuacji, gdy zostało popełnione przestępstwo, szczególnie takie, które polegało na usiłowaniu nieudolnym, ponieważ dokonanie było niemożliwe.

#ŁĄCZYNASKARNE

Niemożliwe? Ale karalne! Nieudolny grooming Przestępstwo bez ofiary – 21 października 2024 r., goście: dr Konrad Lipiński i Mateusz Wiktorek

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Autor: Mateusz Wiktorek – Szkoła Doktorska Nauk Społecznych, Katedra Prawa Karnego, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Niemożliwe? Ale karalne! Nieudolny grooming Przestępstwo bez ofiary – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Konradem Lipińskim i Mateuszem Wiktorkiem pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gośćmi programu 4 marca 2024 r. byli: dr Konrad Lipiński – adiunkt w Katedrze Prawa Karnego Materialnego Uniwersytetu Wrocławskiego, adwokat, autor monografii o wzorcach osobowych w prawie karnym, oraz dr Dagmara Gruszecka – adiunkt w Katedrze Prawa Karnego Materialnego Uniwersytetu Wrocławskiego, adwokat, autorka artykułu o niektórych problemach z wyznaczaniem granicy między odpowiedzialnością potencjalnego sprawcy a pokrzywdzonego w koncepcji obiektywnego przypisania skutku.

Zachowanie ostrożności to nieodzowny element życia codziennego ludzi. Z nieostrożności mogą wynikać skutki relewantne z punktu widzenia Kodeksu karnego. Przesłanki obiektywnego przypisania skutku ograniczają jednak ponoszenie odpowiedzialności karnej do sytuacji, w których sprawca powoduje skutek nie tylko w sensie ontologicznym, ale również w sensie normatywnym. Przypisanie sprawstwa skutku, stanowiącego znamię przestępstwa, komplikuje się szczególnie w przypadku nadwyżki wiedzy lub umiejętności konkretnej osoby, dotyczącej reguł postępowania z dobrem prawnym w danej sytuacji. Z tymi problemami mierzą się sądy, które decydują o tym, czy spowodowany w wyniku nieostrożności skutek może kogoś obciążać.

Besserwisser a równość wobec prawa

Na początku Konrad Lipiński wskazał, że w istocie wszystkie przestępstwa są przestępstwami z nieostrożności. Identyfikowanie nieostrożności wiąże się z naruszeniem reguły postępowania z dobrem prawnym. Cechy osobiste mogą zmieniać standard przypisywania odpowiedzialności karnej, czyli możliwość przypisania skutku konkretnej osobie. Prawo musi być równe dla wszystkich, jednak standard ostrożności może się różnić.

W sytuacjach życiowych ludzie odwołują się do różnych reguł ostrożności i porównują swoje zachowania z wyidealizowanym wzorcem przeciętnego, rozsądnego człowieka. Są jednak również takie sytuacje, najczęściej wiążące się z profesjonalistami, w których wymaga się podwyższonego standardu ostrożności. Jeżeli lekarz ma przeprowadzić operację, to nie wymaga się od niego przeprowadzenia jej w sposób, w jaki zrobiłby to przeciętny człowiek, tylko jak przeciętny lekarz. Standard ostrożności jest wówczas podwyższony, ale przede wszystkim zawężony do określonej dziedziny wiedzy – głównie chodzi o osoby wykonujące zawody zaufania publicznego, a w szczególności o rodzaj interakcji z dobrem prawnym.

Mianem besserwissera określa się osobę, która charakteryzuje się szczególną wiedzą lub szczególnymi umiejętnościami. Kwestii tej dotyczy art. 9 § 2 k.k., wskazujący na możliwość przewidzenia określonych następstw zachowań, które są niedostępne dla przeciętnego człowieka. Powszechnie przyjmuje się, że nadwyżka wiedzy lub umiejętności powinna być uwzględniana przy przypisywaniu odpowiedzialności karnej. Wówczas ogólny wzorzec osobowy powinien być wzbogacony o szczególną wiedzę lub szczególne umiejętności danego sprawcy.

Zdaniem Konrada Lipińskiego nie jest to trafny pogląd, ponieważ norma sankcjonowana ma charakter generalno-abstrakcyjny i wyznacza pewien standard postępowania z dobrem prawnym, którego nie należy podwyższać.

Podwyższenie standardu postępowania powoduje, że norma sankcjonowana traci swój generalny charakter i staje się normą o charakterze indywidualnym. Nie jest natomiast sporne odbicie tego problemu w prawie karnym. Jak wyjaśnił Konrad Lipiński, jeżeli wiedza i umiejętności lekarza są niższe niż te wynikające z wzorca osobowego, to niewątpliwie na płaszczyźnie bezprawności czynu standard ostrożności nie jest dostosowywany (obniżany) do lekarza wiedzącego lub umiejącego mniej niż powinien. Stwierdza się wówczas, że czyn takiego lekarza jest bezprawny. Z tego względu rozumowanie dotyczące podwyższania standardu ostrożności u besserwissera powinno być symetryczne.

Zaznaczyć należy, że w praktyce życia dochodzi do sytuacji, w których należy uwzględniać określone defekty przewidywania przez daną osobę. Uznanie, że sprawca nie jest w stanie przewidzieć określonych związków przyczynowych, przykładowo z powodu choroby lub uszkodzenia układu nerwowego, nie wpływa jednak na analizowaną płaszczyznę bezprawności czynu, choć może wpływać na płaszczyznę zawinienia sprawcy. Konrad Lipiński omawia szerzej wzorce osobowe w prawie karnym w swojej monografii (K. Lipiński, Wzorce osobowe w prawie karnym, Warszawa 2020).

Racjonalna przewidywalność skutku

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z 12 czerwca 2023 r. (sygn. II AKa 408/22) stwierdził, że: „Trafnie Sąd Okręgowy wskazał na to, iż oskarżony jest sportowcem, wieloletnim zawodnikiem (…) [sztuk walki – M.W.]. Z tego względu posiada ponadprzeciętną siłę, sprawność, wiedzę na temat technik z zakresu (…), możliwości zaadaptowania techniki do walki, mechanizmów, reguł obowiązujących zawodników uprawiających tego typu sztuki walki, możliwych następstwach (…) Choć jednak nie wykorzystał bezpośrednio umiejętności wchodzących w zakres sztuk walki, to musiał zdawać sobie sprawę, że podjęte przez niego zachowanie polegające na podrzuceniu za nogi do tyłu pokrzywdzonego K. Z. nie były bezpieczne”. Obrońcy oskarżonego zarzucili wyrokowi I instancji, iż z: „opinii biegłego z zakresu samoobrony, systemów i (…) z 10 czerwca 2021 r. – wynika, że «ruch wykonany przez oskarżonego (…) jest bezpieczny i teoretycznie bezkontuzyjny», a «w przypadku zaistnienia kontuzji podczas takiego ruchu, należy stwierdzić iż jest to bardzo nieszczęśliwy przypadek, teoretycznie niemożliwy do zaistnienia. Z całą pewnością osoba wykonująca taki ruch nie może się spodziewać, że doprowadzi do uszkodzenia»”.

Sprawa dotyczyła nieumyślnego spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu z art. 156 § 2 k.k. Sąd z jednej strony nawiązuje do uprawiania sztuk walki przez oskarżonego, a z drugiej strony wskazuje, że nie wykorzystał on umiejętności z tego zakresu. Opowiedział się zatem za przeważającym poglądem dotyczącym uwzględniania nadwyżki wiedzy lub umiejętności w standardzie ostrożności.

Konrad Lipiński podkreślił, że uwzględnienie nadwyżki wiedzy lub umiejętności w standardzie ostrożności możliwe jest jednak tylko wtedy, gdy taka nadwyżka została wykorzystana przez sprawcę.

Oprócz problemu związanego ze standardem ostrożności, wzmiankowany wyrok dotyczy również problemu przewidywalności skutku. Biegły, odnosząc się do skutku w postaci uszczerbku na zdrowiu, wskazał, że jest on: „teoretycznie niemożliwy do zaistnienia” – przewidzenie tego skutku ex ante było w istocie niemożliwe. Sąd w jednym miejscu uzasadnienia wyroku stwierdza, że: „sformułowanie «mógł przewidzieć» oznacza obiektywną przewidywalność popełnienia czynu zabronionego, ale też jest odczytywane jako wymagana od sprawcy możność przewidzenia popełnienia czynu zabronionego”, zaś w drugim miejscu według sądu: „Ustalenie natomiast możliwości przewidywania powinno być oparte na zindywidualizowanej ocenie możliwości sprawcy (z uwzględnieniem jego osobowości, wiedzy, stanu psychicznego i okoliczności czynu), a nie na standardzie obiektywnej przewidywalności przeciętnego człowieka”.

W konkluzji sąd wskazuje, że: „Wprawdzie powstały skutek urazu w postaci trwałego kalectwa nie sposób zakwalifikować jako typowy, standardowy, jednakże nie można było go wykluczyć. Prawny obowiązek ostrożności wymaga zapobiegania nie tylko tym skutkom, które należy oceniać jako konieczne, lub typowe. Nie ma tu przecież żadnej ochrony sprawcy w zakresie zawinienia przez warunek adekwatności skutku. Niedbalstwo (art. 9 § 2 k.k.) każe zawinienia upatrywać w sytuacji, kiedy sprawca skutku nie przywidywał, ale mógł i powinien go przewidzieć. Chodzi więc także o takie skutki, które nie są typowe, ale zdarzają się, można wskazać na wiedzę społeczną o takich zdarzeniach”.

W odniesieniu do zacytowanych, istotnych fragmentów wyroku, Konrad Lipiński skomentował, w jakim zatem celu wyróżnia się przesłankę przewidywalności skutku, skoro bezprawne mają być również skutki nietypowe, wynikające z nieszczęśliwych wypadków. Według Konrada Lipińskiego winnym problemu, ujawniającego się w praktyce, jest art. 9 § 2 k.k. („Czyn zabroniony popełniony jest nieumyślnie, jeżeli sprawca nie mając zamiaru jego popełnienia, popełnia go jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał albo mógł przewidzieć”) i jego interpretacja. W doktrynie prawa karnego wyróżnia się przesłankę obiektywnej przewidywalności skutku. Słowo „obiektywnej” może uruchamiać procesy myślowe, że jeżeli dany skutek może generalnie (kiedykolwiek) wystąpić, to oznacza, iż jest on przewidywalny.

Konrad Lipiński dla przykładu posłużył się dobitnym przykładem, jakim jest uderzenie meteorytu w dom – czy to oznacza, że takie ryzyko jest obiektywnie przewidywalne? Odpowiedzialność karna uzależniona jest w art. 9 § 2 k.k. po pierwsze od niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, ale po drugie – od obiektywnej przewidywalności skutku. Człowiek może odpowiadać karnie za to, co jest możliwe do przewidzenia – typowe, niezaskakujące w praktyce życia.

Rozwiązaniem tego problemu mogłaby być nowelizacja art. 9 § 2 k.k. W tym kontekście dr hab. Szymon Tarapata proponuje, jak wskazał Konrad Lipiński, aby „obiektywną przewidywalność skutku” określać jako „powinną przewidywalność skutku”.

W przekonaniu Konrada Lipińskiego należy posługiwać się przesłanką „racjonalnej przewidywalności skutku”, bowiem dotyczyłaby ona skutków, które w toku normalnego funkcjonowania człowieka należy przewidywać i wkalkulowywać w podejmowane zachowania.

Określenie to nie dotyczyłoby natomiast tych skutków, które są nieszczęśliwe, praktycznie niemożliwe do zaistnienia. Zasadna mogłaby być również nowelizacja art. 1 k.k., w którym można byłoby wprowadzić kolejny warunek ponoszenia odpowiedzialności karnej, że sprawcy nie można przypisać skutku wtedy, gdy był on racjonalnie niemożliwy do przewidzenia.

Przestępna nieostrożność

Przy przestępstwach umyślnych punkt ciężkości położony jest na elemencie subiektywnym – złej woli sprawcy, który realizuje swój przestępny zamiar naruszenia dobra prawnego. Natomiast przy przestępstwach nieumyślnych punkt ciężkości położony jest na nieostrożnym zachowaniu sprawcy. Dagmara Gruszecka wyjaśniła, że typy przestępstw nieumyślnych miały z czasem zanikać, zgodnie z wyrażanymi na początku XX w. tezami o tymczasowości i zbytniej nieakceptowalności takich rozwiązań w prawie karnym. Okazuje się, że wręcz przeciwnie – ustawodawca tworzy coraz więcej typów przestępstw nieumyślnych, kryminalizując zachowania wynikające z nieostrożności.

Reguły ostrożności występują zarówno w przypadku przestępstw nieumyślnych, jak i przestępstw umyślnych. Przesłanki normatywne obiektywnego przypisania skutku mają jednak szczególne znaczenie dla przestępstw nieumyślnych. W pierwszej kolejności przypisanie odpowiedzialności za przestępstwo umyślne sprowadza się do ustalenia zamiaru sprawcy, natomiast za przestępstwo nieumyślne – znamiennego brakiem zamiaru – do niezachowania przez niego reguł ostrożności.

Jak wskazała Dagmara Gruszecka, reguły ostrożności są stopniowalne, bowiem prawo karne wkracza tylko wtedy, gdy dochodzi do nadmiernej nieostrożności ze strony sprawcy.

Dla niższych poziomów nieostrożności wystarczająca jest odpowiedzialność wykroczeniowa, karno-administracyjna czy cywilna.

Dagmara Gruszecka tłumaczyła, że dwudzielność przesłanek obiektywnego przypisania skutku dla przestępstw nieumyślnych bazuje na stworzeniu nieakceptowalnego ryzyka oraz na realizacji tego ryzyka w skutku należącym do znamion. Z tego względu ocenie podlega najpierw nieostrożność sprawcy, a następnie dopiero, czy nieostrożność sprawcy zrealizowała się w skutku przestępnym, czy może był on efektem innego źródła niebezpieczeństwa powstałego równolegle. W istocie zatem ocena odpowiedzialności karnej obejmuje nie tylko nieostrożność sprawcy, ale także jej związek ze skutkiem.

Badanie ryzykowności zachowania sprawcy wymaga oceny obiektywnej przewidywalności skutku, ale konieczne jest ponadto zidentyfikowanie momentu, od którego można stwierdzić, że sprawca zachowuje się nieostrożnie. Wyznacznikiem nieostrożności, przed odniesieniem zachowania sprawcy do nieskonkretyzowanych reguł ostrożności, może być zbadanie występowania specjalistycznych reguł ostrożności. Przebieg zdarzenia w nieprzewidywalny, atypowy sposób nie obciąża jednak osoby, która naruszyła nawet specjalistyczne reguły ostrożności.

W kontekście obiektywnej przewidywalności skutku, aby przypisać odpowiedzialność karną sprawca musi móc sterować zachowaniem i przebiegiem przyczynowo-skutkowym, bo tylko wtedy wykonuje czyn zabroniony. Do sterowania zachowaniem potrzebne jest minimum wiedzy określane właśnie przesłanką obiektywnej przewidywalności skutku. W praktyce sądowej obiektywna przewidywalność jest mylona z generalną przewidywalnością skutku, czyli przyjęciem, że wszystko można przewidzieć, bowiem zawsze należy liczyć się z jakiegoś rodzaju ryzykiem.

Dagmara Gruszecka wskazała, że obiektywna przewidywalność skutku nie jest czarnowidztwem.

Obywatele są zobowiązani do przewidywalności wyznaczonej ramami swojej wiedzy kauzalnej, czyli zakresem informacji dostępnych dla społeczeństwa. Wiedza ex post, przy możliwości wyjaśnienia danego przebiegu przyczynowo-skutkowego, nie powoduje, że ex ante skutek był przewidywalny. Typowość związku przyczynowego odnoszona jest do wiedzy opartej chociażby na zależnościach statystycznych czy doświadczeniu życiowym.

Perspektywa sprawcy, a nie skutku

Wagę nieostrożności sprawcy może zmniejszyć niewłaściwe zachowanie innej osoby (pokrzywdzonego / dysponenta dobra prawnego), dlatego że w ramach przesłanek obiektywnego przypisania skutku uwzględnia się ewentualne nachodzenie na siebie różnych zachowań ryzykownych, wygenerowanych przez różne osoby. Należy odróżnić samonarażenie się pokrzywdzonego na niebezpieczeństwo od zgody pokrzywdzonego na narażenie go na niebezpieczeństwo przez inną osobę. Przesłanką rozgraniczającą jest w tym kontekście panowanie nad przebiegiem przyczynowo-skutkowym. Dagmara Gruszecka tłumaczyła, że samonarażenie się pokrzywdzonego, co do zasady, prowadzi do przejęcia przez niego odpowiedzialności za wynikłe skutki. U podstaw takiego poglądu leży przekonanie, że nikt nie powinien być bardziej zainteresowany ochroną swoich dóbr prawnych jak pokrzywdzony, więc skoro on sam nie wykazuje takiego zainteresowania, to niesłuszne byłoby wymaganie od innych osób zainteresowania na wyższym poziomie. Dagmara Gruszecka podejmuje się analizy tych problemów w swoim artykule (D. Gruszecka, O niektórych problemach z wyznaczaniem granicy między odpowiedzialnością potencjalnego sprawcy a pokrzywdzonego w koncepcji obiektywnego przypisania skutku, „Przegląd Prawa i Administracji” 2020, nr 120/2, s. 67–81).

Każdorazowo konieczne jest uwzględnienie wielu czynników faktycznych i prawnych przed wyprowadzeniem wniosku o bezprawnym dopuszczeniu się zachowania nieostrożnego.

Dagmara Gruszecka wyjaśniła, że przestępstwa z nieostrożności to problem faktyczno-prawny, który wynika z rozbieżności ocen – sądy oceniające sprawę ex post zwykle zapominają zupełnie o perspektywie ex ante.

Oceniają często sprawę z perspektywy skutku, a nie z perspektywy sprawcy. Ponadto coraz częściej spotykane jest podejście do przepisów prawa w sposób ograniczony do ich warstwy deskryptywnej, bez analizy wynikającej z nich normy prawnej. Podsumowując Dagmara Gruszecka wskazała, że nie jest zasadne poprzestanie na przekonaniu, iż wiedza dogmatyków prawa karnego przeniknie do praktyki wymiaru sprawiedliwości, dlatego należy uporządkować problematyczne kwestie w sposób bardziej dobitny, nowelizacją Kodeksu karnego. Nie każda bowiem nieostrożność implikuje odpowiedzialność karną za przestępstwo.

#ŁĄCZYNASKARNE

Przestępstwa z nieostrożności – 4 marca 2024 r., goście: dr Konrad Lipiński i dr Dagmara Gruszecka

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II. 

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Przestępstwa z nieostrożności – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. Konradem Lipińskim i dr Dagmarą Gruszecką pochodzi z serwisu Karne24.com.