8 stycznia 2026 r. do Sejmu wpłynął projekt wprowadzenia nowych typów czynu zabronionego – art. 209a k.k. oraz art. 106a k.w., które w założeniu partii Konfederacja mają penalizować utrudnianie kontaktów z dzieckiem. Zostały one jednak skonstruowane w taki sposób, że mogą nie spełniać swojej funkcji.

• Zobacz:  Projekt ustawy wprowadzający art. 209a k.k. oraz art. 106a k.w. w wersji z druku sejmowego nr 2212, Sejm X kadencji.

Prawne aspekty alienacji rodzicielskiej

Utrudnianie kontaktów z dzieckiem, zwane alienacją rodzicielską, jest problemem, którego doświadcza część osób uprawnionych do nich na podstawie orzeczenia sądowego lub ugody z osobą, pod której pieczą dziecko pozostaje. Projektodawcy podnoszą, że takie postępowanie może mieć destrukcyjny wpływ na rozwój dziecka oraz jego stan psychofizyczny. Warto jednak zauważyć, że podobne skutki mogą wywołać sytuacje, gdy to osoba uprawniona unika kontaktów z dzieckiem, np. po założeniu nowej rodziny, lub gdy rodzic z zakazem kontaktów nachodzi dziecko, szczególnie, że w ostatnim przypadku zakaz kontaktu często wynika z wcześniejszej przemocy wobec dziecka.

Obecnie problem naruszania zasad kontaktu z dzieckiem reguluje art. 598¹⁵ k.p.c., który pozwala sądowi rodzinnemu nakazać osobie łamiącej zasady kontaktu z dzieckiem zapłatę oznaczonej sumy pieniężnej na rzecz drugiej strony za każdorazowe naruszenie.

Ma on zastosowanie zarówno w sytuacji, gdy zasady narusza osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, jak i gdy robi to osoba uprawniona do kontaktów z dzieckiem lub osoba, której tego kontaktu zakazano. Jest to kompleksowe rozwiązanie, które traktuje obie strony swoistego konfliktu równo.

Część prawników oraz psychologów twierdzi jednak, że obecnie funkcjonujący system walki z alienacją rodzicielską jest nieskuteczny (zobacz artykuł), ponieważ zdarza się, że rodzic, pod którego pieczą dziecko pozostaje, kontynuuje swoje praktyki pomimo płacenia uprawnionemu znacznych sum pieniężnych w ramach ,,kary”. Problem został zauważony już przez Sejm VIII kadencji, jednak projekt ówczesnego rządu uległ dyskontynuacji 12 listopada 2019 roku (zobacz projekt). Propozycja Konfederacji jest więc kolejną próbą walki z omawianym zjawiskiem, jednak posiada mnóstwo mankamentów, które musiałyby zostać usunięte, jeśli w ogóle przepis ma wejść w życie.

Rozbudowany, ale pusty przepis

Sprawca czynu zabronionego z art. 209a k.k. musi uporczywie uchylać się od wykonania obowiązku utrzymywania kontaktów lub sprawowania opieki nad małoletnim lub związanego z nimi obowiązku wydania małoletniego. Obowiązki te mają wynikać z orzeczenia sądowego, ugody sądowej lub ugody zawartej przed mediatorem. Należy jednak zauważyć, że obowiązki kontaktu z małoletnim oraz sprawowania nad nim opieki wynikają z posiadania władzy rodzicielskiej, a nie orzeczenia sądowego ani ugody, więc przepis zawiera błędy merytoryczne. Ponadto ,,uporczywość” zakłada powtarzalność zachowania, więc kontrowersyjne jest uwzględnianie ugód zawartych przed mediatorem niezatwierdzonych przez sąd, gdyż co do zasady sądy nadają im klauzule wykonalności na tyle szybko, że nie będzie zachodziło uporczywe uchylanie się od obowiązków wynikających z ugody zawartej przed mediatorem.

Znamię “uchylania się od obowiązku wydania małoletniego” odzwierciedla zamysł projektodawców, którzy chcą karać za utrudnianie kontaktów z dzieckiem.

Jednak powiązanie tego obowiązku z pozostałymi dwoma, które jak wspomniano nie wynikają z orzeczenia sądowego ani ugody, lecz przepisów prawa rodzinnego sprawia, że potencjalnie przepis może pozostać pusty, a problem ten został zauważony w opinii Prokuratora Generalnego, który ocenił projekt jednoznacznie negatywnie (zobacz opinię). Można argumentować, że jedynie obowiązek wydania małoletniego musi wynikać z orzeczenia sądowego lub ugody, ale w celu rozwiania wątpliwości należałoby dokonać gruntownej zmiany treści przepisu na dalszych etapach procesu legislacyjnego lub wycofać obecny projekt w celu wniesienia nowej propozycji legislacyjnej nie zawierającej rażących błędów.

Art. 106a k.w. ma penalizować każdorazowe niestosowanie się do orzeczonego przez sąd albo ustalonego w ugodzie sądowej lub w ugodzie zawartej przed mediatorem sposobu utrzymywania kontaktów z małoletnim lub sposobu sprawowania opieki nad małoletnim i związanego z nim obowiązku wydania małoletniego. Wykroczenie to w swoim kształcie jest podobne do art. 598¹⁵ k.p.c., a obwiniony zostałby ukarany grzywną (do 5000 zł) lub naganą. Mimo braku błędów merytorycznych, należy ocenić negatywnie pomysł wprowadzenia proponowanego przepisu, gdyż art. 598¹⁵ k.p.c. przy ustaleniu odpowiednio wysokiej sumy pieniężnej może być bardziej dolegliwy niż grzywna, a co ważniejsze pieniądze trafiają do opiekunów małoletniego i mogą zostać przeznaczone na jego potrzeby.

Zbyt wysokie sankcje za alienację

Projektodawcy postulują, aby art. 209a zagrożony był karą grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawiania wolności do roku, podobnie jak art. 209 k.k. penalizujący niealimentację, na co wprost wskazano w uzasadnieniu. Zgodnie z art. 33 § 1a pkt 1 k.k. grzywna orzekana za to przestępstwo nie mogłaby być niższa niż 50 stawek dziennych, co w połączeniu z wysokością jednej stawki dziennej pozwoliłoby orzec grzywnę o łącznej wartości od 500 do 100 000 zł. Kara pozbawienia wolności może wydawać się kontrowersyjna, jednak należy pamiętać, że sąd może warunkowo zawiesić wykonanie kary pozbawiania wolności w wymiarze nieprzekraczającym roku, jednocześnie zobowiązując skazanego do respektowania zasad kontaktu z dzieckiem pod rygorem odwieszenia zawieszonej kary.

Krytycznie oceniam postulat dodania do art. 93c k.k., określającego wymogi podmiotowe orzekania środka zabezpieczającego, punktu 6 w brzmieniu “w razie skazania za przestępstwo określone w art. 209a k.k.”

Projektodawcy wskazują, że pozwoliłoby to skierować skazanego na terapię, w wyniku której doszłoby do działania wychowawczego i uświadamiającego, dzięki czemu potencjalnie zapobiegłoby się ponownemu popełnieniu przestępstwa. Alienacja rodzicielska nie jest jednak sytuacją o porównywalnej społecznej szkodliwości co m.in. popełnienie przestępstwa w związku z zaburzeniem preferencji seksualnych, czy uzależnieniem od alkoholu, więc nie ma racjonalnych przesłanek, aby w razie skazania orzekać środek zabezpieczający.

Należy pamiętać, że prawo karne jest ultima ratio i powinno się po nie sięgać tylko wtedy, gdy inne dziedziny prawa są niewystarczające do rozwiązania problemu. Zamiast próby penalizacji alienacji rodzicielskiej, lepiej zwalczać zjawisko poprzez zmianę odpowiednich przepisów k.p.c., np. wprowadzając możliwość skierowania naruszającego zasady kontaktu z małoletnim na terapię. Dopiero gdy nowe rozwiązania zawiodą, można zastanowić się nad penalizacją, jednak przyszłe proponowane przepisy nie powinny zawierać tak rażących błędów jak omawiany projekt.

Opracował Kordian Bielak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Alienacja rodzicielska a prawo karne. Projekt może wylać dziecko z kąpielą pochodzi z serwisu Karne24.com.

Kontrowersje związane są z nowelizacją art. 209 k.k. Dotychczas głosił on: „Kto uporczywie uchyla się od wykonania ciążącego na nim z mocy ustawy lub orzeczenia sądowego obowiązku opieki przez niełożenie na utrzymanie osoby najbliższej lub innej osoby i przez to naraża ją na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”.

Źródłem obowiązku łożenia na utrzymanie innej osoby mogła być ustawa lub orzeczenie sądowe.

Od 31 maja 2017 r. przepis ten ma następujące brzmienie: „Kto uchyla się od wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową, jeżeli łączna wysokość powstałych wskutek tego zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo jeżeli opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku” (Dz.U. 2017, poz. 952).

Jak widać, w aktualnym stanie prawnym obowiązek ma być określony co do wysokości albo orzeczeniem sądowym, albo ugodą zawartą przed sądem lub innym organem, albo inną umową. Nie ma tu już mowy o wyłącznym obowiązku wynikającym wprost z ustawy.

Dobrymi intencjami…

Nowelizacja zmierzała do doprecyzowania liczby „zaniechań”, po których czyn staje się przestępstwem, oraz usunięcie wymogu narażenia osoby uprawnionej na niemożliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. W tym zakresie nowy przepis jest szerszy od swojego poprzednika i obejmie większą liczbę spraw (rozszerzenie zakresu kryminalizacji).

Przy okazji – świadomie – usunięto z przepisu „ustawę” jako źródło obowiązku alimentacyjnego. Projektodawca wskazywał, że jest to norma pusta, ponieważ w praktyce wysokość alimentów nigdy nie jest ustalana wyłącznie w oparciu o ustawę. Jednak, jak zauważył bloger Sub iudice, mamy tu do czynienia z nieporozumieniem.

„Wymienienie ustawy jako źródła obowiązku alimentacyjnego „normą pustą”??? Ktoś tu ewidentnie nie odróżnia zasady i wysokości. Źródłem obowiązku alimentacyjnego nadal jest bowiem ustawa (…). Co więcej obowiązek ten istnieje niezależnie od tego, czy jego zakres (czyli wysokość alimentów) została w sposób wiążący zobowiązanego ustalona”.

W praktyce zatem na gruncie „starego” 209 k.k. dla bytu przestępstwa nie miało znaczenia to, czy zapadło jakieś orzeczenie czy zawarto ugodę określającą wysokość alimentów – dodaje bloger.

Obowiązek alimentacyjny wynika zaś bezpośrednio z art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: „Obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo”.

Za (de)kryminalizacją

Projekt nowelizacji art. 209 k.k. został pozytywnie zaopiniowany przez komisję sejmową. Podczas obrad komisji nie były dyskutowane potencjalne konsekwencje usunięcia z treści przepisu omawianego znamienia.

Ustawa została uchwalona druzgocącą większością głosów: 430 za, 1 przeciw, 5 posłów wstrzymało się od głosu. Senat nie wniósł do projektu ustawy żadnych poprawek.

Wszystko wskazuje na to, że dekryminalizacja niektórych form niewywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego nie była świadomą decyzją ustawodawcy. Jednak jego rzeczywistych intencji nie da się wyinterpretować z treści nowego art. 209 k.k. Przyjmowanie, że niealimentacja związana z niewykonaniem obowiązku wynikającego wyłącznie z ustawy nadal jest czynem zabronionym pod groźbą kary, godziłoby w zasadę określoności znamion czynu zabronionego i opierało się na wykładni contra legem.

Począwszy od 31 maja 2017 r. (dzień wejścia w życie ustawy) niewykonanie obowiązku łożenia na utrzymanie innej osoby, wynikającego wyłącznie z ustawy, nie jest już przestępstwem.

Zatarcie skazania

Konsekwencje nowelizacji art. 209 k.k. przekładają się także na sytuację prawną niealimenciarzy odbywających aktualnie karę pozbawienia wolności.

Zgodnie z art. 4 § 4 k.k., jeżeli według nowej ustawy czyn objęty wyrokiem nie jest już zabroniony pod groźbą kary, skazanie ulega zatarciu z mocy prawa.

„W praktyce oznacza to, że ci wszyscy skazani z art. 209 k.k., którzy w opisie czynu, za który ich skazano mają wpisane tylko (zgodnie z ówczesną treścią przepisu) że „uporczywie uchylał się od wykonania ciążącego na nim z mocy ustawy obowiązku łożenia na utrzymanie” muszą zostać zwolnieni z zakładów karnych, gdyż czyn, za który zostali skazani nie jest już zabroniony pod groźbą kary. I są zwalniani. Dziesiątki, setki, a pewnie i tysiące ludzi” – komentuje Sub iudice.

Dochodzi więc do zatarcia skazania z mocy prawa i osoby niepłacące alimentów w opisanych wyżej okolicznościach przestają być uważane za osoby karane w świetle prawa.

Foto: pixabay.com

Artykuł Wbrew intencjom Sejmu, niektóre przypadki niealimentacji przestały być przestępstwem pochodzi z serwisu Karne24.com.

Uchylanie się od płacenia alimentów jest nierzadkim zjawiskiem. W znacznej liczbie przypadków zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa przez uchylającego się od zadośćuczynienia zobowiązaniu jest jedynym skutecznym środkiem na zdyscyplinowanie opornego dłużnika.

W dniach 20-21 kwietnia 2017 r. odbyła się II Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Obowiązek alimentacyjny w świetle prawa cywilnego, administracyjnego i karnego”, organizowana przez Koło Naukowe Prawa Rodzinnego Towarzystwa Biblioteki Słuchaczów Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Podczas konferencji zostały przedstawione referaty dotyczące m.in. problemów związanych z przestępstwem niealimentacji.

Autorzy poruszali kwestie interpretacji znamion typu czynu zabronionego z art. 209 k.k. oraz problemy nowelizacji tego przepisu, a także rozważali możliwość stosowania dozoru elektronicznego wobec osób niepłacących alimentów.

Daria Kucyper z Uniwersytetu Jagiellońskiego skupiła się na obecnym brzmieniu art. 209 k.k. i podjęła się krytyki znamienia narażenia uprawnionego na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Prelegentka stanęła na stanowisku, że znamię to w obecnej postaci prowadzi do zawężenia zakresu penalizacji tego przepisu oraz nie wpływa na ochronę praw osób uprawnionych do świadczeń alimentacyjnych.

Do problemów związanych z nowelizacją art. 209 k.k. odniósł się Adrian Duda, doktorant w Katedrze Prawa Karnego UJ. Prelegent przedstawił pogląd, że wykreowanie w art. 209 § 1 k.k. typu formalnego, dla wypełnienia znamion którego nie będzie koniecznym sprowadzenie jakiegokolwiek niebezpieczeństwa niemożności spełnienia podstawowych potrzeb życiowych, nie pomoże w walce ze zjawiskiem ukrywania majątku.

– Prawo karne nie jest odpowiednim sposobem dla osiągnięcia założonego celu, a skuteczniejszymi i właściwszymi byłyby próby walki ze wskazanymi zjawiskami poprzez zmiany w prawie administracyjnym, mające na celu zwalczanie tzw. szarej strefy – podkreślił A. Duda. Zwrócił on też uwagę na niektóre kontrowersje i problemy wynikające z konstrukcji nowych przepisów uwalniających sprawcę od odpowiedzialności karnej w razie uregulowania w całości zaległych alimentów (nowy art. 209 § 4 i 5 k.k.).

W celu ograniczenia zjawiska niealimentacji należy skupić się na przepisach administracyjnych i zwalczaniu szarej strefy.

Z kolei Beata Najman z Uniwersytetu Łódzkiego stanęła na stanowisku, że obecne uregulowanie art. 209 k.k. nie sprzyja ochronie praw osób uprawnionych do świadczeń alimentacyjnych, a nowelizacja tego przepisu zapewni szerszą realizację ochrony uprawnień alimentacyjnych.

Ostatnią prelegentką w panelu poświęconym niealimentacji była Małgorzata Żukowska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Autorka odniosła się do propozycji Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Rzecznika Praw Dziecka, aby wobec niealimenciarzy stosować dozór elektroniczny. M. Żukowska uważa, że model dozoru elektronicznego nie pozwala na to, aby mógł być stosowany wobec sprawców przestępstwa z art. 209 k.k.

Daria Kucyper
Foto: pixabay.com

Artykuł Konferencja na UJ: Czy niealimentację da się zwalczyć prawem karnym pochodzi z serwisu Karne24.com.

Na początku tego roku Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił do Sądu Najwyższego z pytaniem prawnym dotyczącym przestępstwa niealimentacji (art. 209 § 1 Kodeksu karnego).

Sąd Najwyższy miał rozstrzygnąć, czy sprawca, który po okresie, w którym uporczywie uchylał się od płacenia alimentów, przez pewien czas wykonywał ciążący na nim obowiązek łożenia na osobę najbliższą lub obiektywnie nie miał możliwości jego wykonania (w związku z czym nie mógł ponosić odpowiedzialności za niealimentację, bo nie realizował jej znamion), a następnie ponownie zaczął uchylać się od alimentacji, popełnił jedno czy więcej przestępstw, a jeśli jedno – jak długie przerwy pomiędzy okresami niealimentacji pozwalają na przyjęcie jedności, a nie wielości przestępstw.

RPO wskazywał na rozbieżności występujące w orzecznictwie sądów powszechnych, które wymagają zasadniczej wykładni przepisów prawa materialnego

Część sądów przyjmowała w swoich orzeczeniach, że sprawca przestępstwa z art. 209 § 1 k.k., mimo okresu przerwy działa ze z góry powziętym zamiarem, w związku z czym możliwe jest zastosowanie wobec niego konstrukcji czynu ciągłego z art. 12 k.k. i uznanie, że „cała” niealimentacja jest jednym przestępstwem.

Inne sądy, również przyjmujące pogląd, zgodnie z którym sprawca popełnia jedno przestępstwo, wskazywały w swoich orzeczeniach, że istotą przestępstwa niealimentacji jest wielokrotność rozciągniętych w czasie zachowań sprawcy, a przerwy pomiędzy nimi nie stoją na przeszkodzie uznaniu ich za jedno przestępstwo, jednak bez konieczności stosowania instytucji czynu ciągłego z art. 12 k.k.

Zdaniem rzecznika Praw Obywatelskich, przerwa w niealimentacji powinna skutkować uznaniem, iż mamy do czynienia z dwoma oddzielnymi czynami.

W orzecznictwie pojawił się również pogląd, reprezentowany także przez RPO, zgodnie z którym w sytuacji, gdy pomiędzy okresami niealimentacji występuje przerwa, należy przyjąć, że sprawca popełnił dwa oddzielne przestępstwa. W takiej sytuacji należy go skazywać za oddzielne czyny i ewentualnie zastosować instytucję ciągu przestępstw z art. 91 k.k. (o ile są spełnione wszystkie przesłanki jej stosowania) lub wymierzyć sprawcy karę łączną zgodnie z art. 85 k.k.

„Sąd Najwyższy wywiódł, że przedstawione we wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich rozbieżności w stosowaniu prawa powinny być analizowane w odniesieniu do okoliczności faktycznych konkretnej sprawy. W zależności od dokonanych ustaleń faktycznych zachowanie sprawcy stanowić będzie jedno przestępstwo z art. 209 § 1 k.k., bądź dwa (lub więcej) przestępstw” – czytamy w komunikacie na stronie SN.

Zdaniem SN art. 12 k.k. powinien być wskazówką interpretacyjną przy rozstrzyganiu o jedności lub wielości przestępstw w przypadku wszystkich przestępstw, których popełnienie może być rozciągnięte w czasie.

Postanowienie wydano w składzie: Wiesław Kozielewicz (przewodniczący), Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca), Tomasz Artymiuk, Krzysztof Cesarz, Małgorzata Gierszon,  Michał Laskowski, Rafał Malarski.

Wojciech Płóciennik
Foto: By User:Darwinek – Praca własna, CC BY-SA 3.0, Link

Artykuł SN: Przerwy w niepłaceniu alimentów mogą tworzyć osobne przestępstwa pochodzi z serwisu Karne24.com.