Mikołaj Małecki: Redagujecie nowy komentarz do przepisów karnych z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, który ma ukazać się w styczniu 2019 r. Na co praktyk zajmujący się przestępstwami narkotykowymi powinien zwrócić szczególną uwagę po dużej nowelizacji ustawy, która została uchwalona w lipcu?

Dominik Zając: Wydaje mi się, że można wyróżnić tutaj dwie grupy problemów. Po pierwsze, mamy pewne zmiany wprowadzone nowelą i one rzutować będą na zmianę zakresu odpowiedzialności karnej. Z grubsza można powiedzieć, że ustawodawca wprowadził nową grupę substancji, stanowiących znamiona przestępstw, a w grupie tej znalazły się dopalacze. Spowodowało to oczywiście szereg drobnych komplikacji oraz niespójności w samej ustawie, jednak nie miały one charakteru fundamentalnego.

Z perspektywy praktyki najistotniejsze wydaje się omówienie problematyki zbiegów poszczególnych typów narkotykowych, w tym relacji, jakie zachodzą między typem penalizujących uprawę oraz wytwarzanie środka.

Po drugie – i tutaj upatrywałbym głównej wartości komentarza – pogłębiona analiza literatury i orzecznictwa pozwoliła objaśnić szereg nieporozumień, jakie przez lata narosły wokół tej ustawy. Z perspektywy praktyki najistotniejsze wydaje mi się omówienie problematyki zbiegów poszczególnych typów narkotykowych, w tym w szczególności relacji, jakie zachodzą między typem penalizujących uprawę oraz wytwarzanie środka. Pozornie może wydawać się, że są to nieistotne kwestie szczegółowe. Każdy, kto praktykuje w tym obszarze jako prawnik zdaje sobie jednak sprawę z konsekwencji przyjęcia takiej a nie innej kwalifikacji czynu – często od takiej czysto jurydycznej decyzji zależeć będzie, czy podejrzany zostanie aresztowany, czy tez odpowiadać będzie z wolnej stopy.

Wojciech Górowski: Dodam jedynie, że przez lata obowiązywania ustawy narosły problemy za zbiegami pomiędzy poszczególnymi typami. W komentarzu staramy się je rozwiązywać. Nowelizacja w tym zakresie dodała nowe problemy, opisując nowy przedmiot czynności wykonawczej. Czy sprawca, który ma przy sobie trzy różne substancje, odpowiada za jedno ich posiadanie, czy za trzy różne przestępstwa?

Ustawa w nowym brzmieniu obowiązuje od sierpnia 2018 r., a już wcześniej prokuratura próbowała ścigać część zachowań uznając je za przestępstwo z art. 165 Kodeksu karnego. Komentarz opisuje również i ten niezmiernie doniosły praktycznie problem.

Mikołaj Małecki: Nowelizacja z 20 lipca 2018 r. przedstawiana była jako walka z dopalaczami. Czy rzeczywiście tak jest?

dr Wojciech Górowski

Wojciech Górowski: Co do zasady tak. Ustawa wprowadza penalizację takich samych zachowań, jakie wcześniej były karalne w stosunku do narkotyków. Dopisano do poszczególnych przepisów nowe substancje psychoaktywne jako przedmiot działania sprawców. Proszę pamiętać jednak, że ustawa w nowym brzmieniu obowiązuje od sierpnia 2018 r., a już wcześniej prokuratura próbowała ścigać część zachowań uznając je za przestępstwo z art. 165 Kodeksu karnego. Komentarz opisuje również i ten niezmiernie doniosły praktycznie problem.

Dominik Zając: Nie mam żadnych wątpliwości, że celem ustawodawcy była walka z dopalaczami. W pewnym zakresie cel ten został osiągnięty. Trzeba jednak pamiętać, że przyjęte rozwiązania nadal mają charakter responsywny. Bazują na liście środków zakazanych, stanowiącej rozporządzenie Ministra Zdrowia. Cały czas istnieje więc ryzyko, że na rynek wprowadzane będą nowe środki, nieobjęte rozporządzeniem.

Co więcej, ustawodawca wprowadza przesłanki wpisania danej substancji na listę – sama lista zaś, jako akt niższej rangi, nie jest wiążąca dla sądów. Te ostatnie związane są bowiem wyłącznie Konstytucją i ustawami. W praktyce może okazać się, że w toku procesu zaprezentowana zostanie opinia biegłych, podważająca zasadności wpisania danej substancji na listę, np. ze względu na brak jej szkodliwości. Wydaje się, że wtedy sąd będzie władny pominąć treść rozporządzenia.

Skrajne orzeczenia uznają za ilość znaczną – dla przykładu – 10 g marihuany lub też kilkadziesiąt kilogramów.

Mikołaj Małecki: Przeglądałem tekst komentarza na etapie prac redakcyjnych. Autorzy poświęcili dużo miejsca wykładni podstawowych znamion, takich jak znaczna ilość środka odurzającego czy sposób rozumienia poszczególnych substancji odurzających. W praktyce są z tym problemy i popełniane są dramatyczne błędy…

Wojciech Górowski: Rzeczywiście, jednym z najważniejszych problemów praktycznych jest wykładnia znamienia znacznej ilości narkotyków i dopalaczy. Zarówno w piśmiennictwie, jak i orzecznictwie obecne są bardzo różne poglądy, zarówno co do kryteriów interpretacji tego pojęcia, jak i co do samej masy środków, którą uznaje się za znaczną. Skrajne orzeczenia czy poglądy piśmiennicze przyjmują – tytułem przykładu – 10 g marihuany za ilość znaczną lub też kilkadziesiąt kilogramów. Stan taki budzi poważne wątpliwości co do konstytucyjności takiego uregulowania.

Podkreślić trzeba, iż mimo orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, uznającego regulację ustawy za zgodną z konstytucją, rozbieżności orzecznicze postępują. W komentarzu staramy się podać i ocenić wszystkie możliwe do zastosowania argumenty w tym zakresie.

Osoby zajmujące się problematyką narkotykową od strony prawnej wrzucają je do jednego worka opatrzonego etykietą „narkotyki”. W ten sposób niemożliwe staje się przeprowadzenie racjonalnej oceny społecznej szkodliwości czynu.

Mikołaj Małecki: Weźmy przepisy zmuszające do odróżniania różnych poziomów karygodności czynu – począwszy od typów kwalifikowanych przez znaczną ilość środka, przez typy podstawowe (ilość nie będąca znaczną), oraz wypadek mniejszej wagi (ilość substancji ma być jeszcze mniejsza); jest też regulacja typowo procesowa z art. 62a u.p.n. – tu mowa o ilości nieznacznej. Kończąc na znikomym stopniu społecznej szkodliwości czynu z art. 1 § 2 k.k. (ilość znikoma?). Mam poważny problem, by ustalić jasne granice między tymi przepisami; czy to jest w ogóle wykonalne i jak ma sobie z tym poradzić prokurator? 

Wojciech Górowski: Rzeczywiście w ustawie są niespójności. Związane jest to w mojej ocenie z brakiem racjonalnej polityki narkotykowej państwa oraz brakiem racjonalnej dyskusji na ten temat. Ustawa była wielokrotnie zmieniana na polityczne żądanie. Przykładowo można wskazać, iż art. 53 ustawy (traktujący o produkcji narkotyków) w typie podstawowym zagrożony jest karą do 3 lat pozbawienia wolności, zaś w typie kwalifikowanym (znaczna ilość narkotyku) to zbrodnia zagrożona karą od 3 lat pozbawienia wolności. Nie ma nic pomiędzy. Taka regulacja nie ma nic wspólnego z racjonalnym kształtowaniem polityki karnej.

dr Dominik Zając

Dominik Zając: Rodzi to istotne problemy w praktyce. Co więcej, na tak skomplikowany opis jurydyczny nakłada się złożoność sytuacji faktycznych. Musimy pamiętać, że lista substancji zakazanych zawiera bardzo wiele środków, wywierających różny wpływ na organizm. W wykazie, obok środków takich jak ziele konopi czy LSD, które w istocie nie posiadają dawek śmiertelnych i nie stanowią zagrożenia dla zdrowia fizycznego, figurują silnie toksyczne środki – takie jak chociażby heroina. Skala negatywnego wpływu na organizm w przypadku obu grup jest nieporównywalna.

Jednocześnie, osoby zajmujące się problematyką narkotykową od strony prawnej bardzo rzadko posiadają wiedzę na temat działania i szkodliwości określonych substancji, wrzucając je do jednego worka opatrzonego etykietą „narkotyki”. W ten sposób niemożliwe staje się przeprowadzenie racjonalnej oceny społecznej szkodliwości czynu, która przecież w sposób fenomenalny rzutować musi na wymiar kary.

W komentarzu staraliśmy się zwracać szczególną uwagę na te okoliczności, które należy brać pod uwagę nie tylko w procesie przypisania sprawstwa, ale także na etapie wymiaru kary.

Prześledzenie dorobku sądów powszechnych prowadzi do smutnej konstatacji, że niektóre kwestie zostały po prostu przyjęte „na wiarę”, niejako za sprawą autorytetu sądów wyższego rzędu.

Mikołaj Małecki: Czy w orzecznictwie dotyczącym przestępstw narkotykowych coś zwróciło szczególną uwagę autorów komentarza?

Dominik Zając: Z mojej perspektywy najwidoczniejsza była tendencja do replikowania poglądów wyrażonych orzeczeniach, które nie cechowały się przekonująca argumentacją za lansowanymi tezami. Za przykład posłużyć może tu orzeczenie dotyczące kryterium określającego znaczne ilości środka, bądź kształtujące relacje między typem uprawy konopi innych niż włókniste i wytwarzaniem środków odurzających. W obu przypadkach prześledzenie dorobku sądów powszechnych prowadzi do smutnej konstatacji, że kwestie zostały po prostu przyjęte „na wiarę”, niejako za sprawą autorytetu sądów wyższego rzędu.

Wojciech Górowski: Zgadzam się z Dominikiem Zającem w tej materii. Dodam, że dotychczas nie zwracano większej uwagi orzeczniczej na wyraźne rozróżnienie pomiędzy znamionami czasownikowymi z art. 53 ustawy.

Mikołaj Małecki: Autorzy skomentowali też przepisy dotyczące postępowania z osobami uzależnionymi.

Wojciech Górowski: Ustawa zawiera przepisy dotyczące reakcji na przestępstwo popełnione przez osobę uzależnioną. Nie jest jasny ich stosunek do przepisów dotyczących środków zabezpieczających w kodeksie karnym. Przyznać trzeba, iż spraw dotyczących takich sprawców będzie coraz więcej, stąd też przepisy te będą coraz powszechniej stosowane.

Nasz komentarz jest pierwszym, w którym tak szczegółowo została omówiona ta materia. Jednym z przykładów jest odpowiedź na pytanie, czy i jakie środki lecznicze można zastosować wobec sprawy uzależnionego, który został skazany za grzywnę za posiadanie narkotyków lub dopalaczy.

„Przestępstwa narkotykowe i dopalacze. Komentarz” pod red. W. Górowskiego i D. Zająca ukaże się nakładem Krakowskiego Instytutu Prawa Karnego.

Autorami komentarza są doktorzy nauk prawnych, pracownicy i współpracownicy Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego – eksperci zajmujący się prawem karnym, wykorzystujący ustawę o przeciwdziałaniu narkomanii w praktyce: dr Wojciech Górowski, dr Mikołaj Iwański, dr Jan Jodłowski, dr Mikołaj Małecki, dr Małgorzata Pyrcak-Górowska, dr Tomasz Sroka, dr Szymon Tarapata, dr Katarzyna Witkowska-Moździerz, dr Dominik Zając, dr Witold Zontek.

Kliknij, aby poznać szczegóły książki.

Foto: KIPK & Piotr Malec, Cover: KIPK & Bartosz Mamak

Artykuł Przestępstwa narkotykowe i dopalacze: nowy komentarz dla praktyków pochodzi z serwisu Karne24.com.

Dr Tomasz Sroka (UJ) i adwokat Tomasz Płóciennik zastanawiali się, w jaki sposób interpretować poszczególne znamiona przestępstwa sprowadzenia powszechnego narażenia na niebezpieczeństwo w kontekście spraw dopalaczowych. Dr Sroka przedstawił teoretyczne wprowadzenie do zagadnienia, natomiast Tomasz Płóciennik zwrócił uwagę na praktyczne aspekty problemu. Panel prowadził dr Wojciech Górowski z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Debata zainaugurowała cykl merytorycznych spotkań o spornych zagadnieniach prawa karnego, mających istotne znaczenie dla praktyki wymiaru sprawiedliwości. Patronat medialny nad debatami objął portal Karne24.com.

Publikujemy dziś głosy w dyskusji adwokata Macieja Burdy i Jacka Dudy (UJ). Zachęcamy do komentowania postawionych tez oraz przesyłania własnych opinii o omawianym zagadnieniu, które mogą zostać opublikowane (mail: redakcja@karne24.com).

Komentarz Macieja Burdy

Warto zastanowić się, czy ściganie dystrybutorów dopalaczy nie wykreuje kolejnej, być może bardziej niebezpiecznej patologii.

Dyskutowanie o możliwości zwalczania zjawiska konsumowania dopalaczy przy pomocy instrumentarium pozostającego w dyspozycji sędziów i prokuratorów jest szkodliwe i chciałbym do takiej dyskusji zniechęcić. Warto pamiętać, że to politycy, sędziowie i prokuratorzy są akuszerami nowej patologi społecznej, a wykreowali ją nadając fatalny kształt ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii (to politycy) i jeszcze gorzej stosując (to pozostali z wymienionych).

Ludzie, którzy wyhodowali kilkanaście krzaków marihuany, ścieli je i wysuszyli musieli się liczyć z co najmniej trzyletnim pozbawieniem wolności, co oczywiście było sytuacją bardzo korzystną dla wielkich plantatorów.

Sąd Najwyższy w służbie Wielkiego Kapitału Zła stwierdzał, że znaczna ilość środków odurzających to taka, która wystarcza do odurzenia zaledwie kilkudziesięciu osób (np. I KZP 10/09), Sądy Apelacyjne aprobowały drakońskie kary za uczestnictwie w obrocie konopiami innymi niż włókniste, a taka praktyka orzecznicza służyła tylko temu, by amatorska, spontaniczna i gorzej zorganizowana działalność dystrybucyjna ustąpiła tej lepszej, na prawdziwie istotną skalę. W rezultacie ludzie, którzy wyhodowali kilkanaście krzaków marihuany, ścieli je i wysuszyli musieli się liczyć z co najmniej trzyletnim pozbawieniem wolności, co oczywiście było sytuacją bardzo korzystną dla wielkich plantatorów.

Ten sojusz poważnych dystrybutorów narkotyków z organami ścigania, wymiaru sprawiedliwości, jak również z władzą ustawodawczą, musiał skutkować buntem. Pierwotnie dopalacze były odpowiedzią na patologię w sprawowaniu władzy, czasem nieudolną i nie mam żadnych wątpliwości, że moralna odpowiedzialność za śmierć niektórych konsumentów tych substancji w pionierskich czasach, w równym stopniu obciąża polityków, sędziów i prokuratorów, którzy zaciekle realizowali interesy wielkiego przemysłu narkotykowego, czyniąc z substancji opisanych w załączniku do ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii towar drogi (bo jego dystrybucja jest zagrożona wysoką karą), a z gorzej zorganizowanych dystrybutorów – przestępców, zamykając ich na wiele lat do więzienia.

Taka sytuacja skutkowała pojawieniem się dystrybutorów dopalaczy dwojakiego rodzaju: po pierwsze motywowanych ideologicznie buntowników, którzy symbiozę władzy z dystrybutorami narkotyków (wyniszczających przy wykorzystaniu sądów i prokuratur gorzej zorganizowaną konkurencję) uważali za zło, a po drugie motywowanych merkantylnie poszukiwaczy łatwego dochodu.

Lepszym rozwiązaniem jest ucywilizowanie zjawiska poprzez wprowadzenie obowiązku informowania o zasadach dawkowania, skutkach konsumpcji itd.

Pamiętając zatem, że potrzeba odurzania ma charakter atawistyczny, jak również mając na uwadze fakt, że pojawienie się dopalaczy to skutek surowego karania użytkowników tradycyjnych narkotyków, być może warto zastanowić się czy ściganie dystrybutorów dopalaczy nie wykreuje kolejnej, być może bardziej niebezpiecznej patologii. Niewykluczone, że lepszym rozwiązaniem jest ucywilizowanie zjawiska poprzez wprowadzenie obowiązku informowania o zasadach dawkowania, skutkach konsumpcji, itd. Niewykluczone, że mniejsze koszty pochłoną działania prewencyjne, w szczególności praca z potencjalnymi konsumentami, którym należy pokazywać, że świat jest dostatecznie ekscytujący bez sięgania po środki zniekształcające jego postrzeganie.

Prawo karne nie zawsze jest najlepszym instrumentem zwalczania niepożądanych zjawisk, o czym dobitnie świadczy przykład uporania się przez Ministerstwo Finansów z wyłudzeniami VATu przy imporcie paliw. Do lipca 2016 r. zjawisko to osiągało imponujące rozmiary, a żałosne działania prokuratorów, skutkowały tylko tym, że adwokackie kieszenie wypełniał rzetelny bilon. Wystarczyła niewielka zmiana normatywna i zjawisko zniknęło całkowicie. W jeden dzień.

Dotychczasowe próby orzeczniczej kreatywności są wynikiem fatalnej pomyłki sędziów, którym wydaje się, że ich zadaniem jest walka z patologią społeczną.

Niezależnie od powyższych uwag mój sprzeciw budzi kreatywna wykładnia art. 165 k.k., której celem jest umożliwienie wykorzystania tego przepisu do zwalczania dystrybucji dopalaczy. Prawnik nękany demiurgicznym łaknieniem, winien zająć się korzenioplastyką, a od ustawodawcy wymagać precyzyjnego opisu czynów zabronionych. Nie można upierać się chociażby przy twierdzeniu, że „wprowadzenie do obrotu” oznacza „uczestnictwo w obrocie”, skoro art. 56 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii wyraźnie rozgranicza zakres semantyczny tych pojęć.

Szereg merytorycznych zastrzeżeń dotyczących stosowania tego przepisu do walki z dopalaczami przedstawił dr Dominik Zając w swej publikacji, toteż odwołując się do tego obszernego opracowania należy wyrazić obawę, że dotychczasowe próby orzeczniczej kreatywności są wynikiem fatalnej pomyłki sędziów, którym wydaje się, że ich zadaniem jest walka z patologią społeczną. Otóż jest zupełnie inaczej. Ich zadaniem jest wymierzanie sprawiedliwości.

Maciej Burda jest adwokatem z Krakowa.

Komentarz Jacka Dudy

Niebezpieczeństwo nie-bezpośrednie to takie, w przypadku którego muszą wystąpić jeszcze jakieś zdarzenia lub zachowania, które doprowadzą do jego urzeczywistnienia się.

Chciałbym powrócić do kwestii dogmatycznych, związanych z analizą znamion przestępstwa z art. 165 k.k. Będę odwoływał się do jego § 1 pkt 2, ponieważ chyba tylko ten typ wchodzi tutaj w grę, przynajmniej z perspektywy realizacji znamion przedmiotowych.

Inne standardy dowodowe funkcjonują w postępowaniu wpadkowym w przedmiocie stosowania środków zapobiegawczych, inne w postępowaniu, w którym rozstrzygnięcie następuje w trybie konsensualnym, a jeszcze inne w przypadku przeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego na rozprawie.

Podejrzewam, że – niezależnie od treści mającego zapaść orzeczenia Sądu Najwyższego – dla problemu odpowiedzialności za wytwarzanie i obrót tzw. dopalaczami kluczowe znaczenie będzie miał stosowany przez sądy w tych sprawach standard dowodowy. Patrząc na orzeczenia sądów powszechnych już zapadłe w tego rodzaju sprawach należy pamiętać, że jednak inne standardy dowodowe funkcjonują w postępowaniu wpadkowym w przedmiocie stosowania środków zapobiegawczych, inne w postępowaniu, w którym rozstrzygnięcie następuje w trybie konsensualnym, a jeszcze inne w przypadku przeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego na rozprawie.

Kwestia ta łączy się jak najściślej z problematyką znamion przestępstwa z art. 165 § 1 pkt 2 k.k., a w szczególności tego, czym jest owo niebezpieczeństwo, opisane (chyba?) jako skutek w § 1 tego artykułu in principio. Dopiero po jego zdefiniowaniu można rozważać kwestię obiektywnego przypisania, która w kontekście tych postępowań zdaje się być kluczowa.

Dr Zając wskazuje, że mamy tutaj do czynienia z typem tzw. konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo, choć ustawodawca nie wymaga kwalifikowania owego niebezpieczeństwa jako „bezpośredniego”.

Dr Zając w swoim opracowaniu kwestii tej poświęca relatywnie niewiele uwagi. Wskazuje on, że mamy tutaj do czynienia z typem tzw. konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo, choć ustawodawca nie wymaga kwalifikowania owego niebezpieczeństwa jako „bezpośredniego”, tak jak robi to w przypadku innych, klasycznych typów z tzw. konkretnego narażenia (art. 160 k.k., art. 161 k.k., art. 164 k.k.). Tym niemniej zaliczenie art. 165 k.k. do tejże grupy przestępstw prowadzi autora do konkluzji o istnieniu mniej więcej podobnych wymogów co do obiektywnego przypisania, jak w przypadku np. art. 160 k.k.

Rozwiązanie to współgra z przyjętą interpretacją sformułowania „wprowadzania do obrotu”, do którego autor nie zalicza zachowań polegających na przekazywaniu wskazanych środków ich bezpośrednim konsumentom (odpowiadających na gruncie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii udzielaniu środków odurzających lub substancji psychotropowych). W konsekwencji – jeśli prawidłowo odczytuję to stanowisko – różnicy należy dopatrywać się przede wszystkim w postaci czynności wykonawczej.

Osoba znajdująca się niejako na ostatnim etapie drogi niebezpiecznych substancji do konsumenta może odpowiadać za przestępstwo z art. 160 § 1 k.k., natomiast osoby uczestniczące w ich wytworzeniu lub wprowadzające je do obrotu, za przestępstwo z art. 165 § 1 k.k., przy spełnieniu w obydwu przypadkach wymogów obiektywnego przypisania w istocie tego samego skutku (pomijam kwestię szerszego ujęcia znamienia dynamicznego w art. 165 § 1 k.k., nie odwołującego się do konkretnej postaci uszczerbku na zdrowiu).

Niebezpieczeństwo „nie-bezpośrednie” powinno temporalnie wyprzedzać niebezpieczeństwo bezpośrednie, skutek więc występowałby wcześniej.

Co do zaprezentowanego stanowiska można mieć pewne wątpliwości, w istocie bowiem z tej perspektywy brak zaznaczenia bezpośredniości niebezpieczeństwa traci na znaczeniu. W tym ujęciu art. 165 § 1 pkt 2 k.k. od innych przestępstw z konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo różni się nie tyle znamieniem skutku, co dodatkowym opisem czynności wykonawczej.

Można zastanawiać się, czy ustawodawca, opisując w tym przepisie czynność ze swej istoty na przedpolu naruszenia dóbr prawnych (a nawet ich bezpośredniego narażenia na niebezpieczeństwo), nie zamierzał rozszerzyć granic odpowiedzialności karnej.

Gdyby przyjąć, że niebezpieczeństwo nie-bezpośrednie to takie, w przypadku którego muszą wystąpić jeszcze jakieś zdarzenia lub zachowania, które doprowadzą do jego urzeczywistnienia się (np. sprzedaż dopalaczy potencjalnym konsumentom), to jako skutek można byłoby traktować już np. samo dostarczenie odpowiednich substancji do punktów ich dystrybucji. Wydaje się, że niebezpieczeństwo „nie-bezpośrednie” powinno temporalnie wyprzedzać niebezpieczeństwo bezpośrednie, skutek więc występowałby wcześniej. Perspektywa taka również ma wady – prowadzi do dość nieintuicyjnego pojmowania znamienia dynamicznego, a ponadto do aksjologicznej niekonsekwencji.

Pozostaje mieć nadzieję, że kwestia charakteru niebezpieczeństwa jako znamienia art. 165 § 1 k.k. stanie się przedmiotem refleksji Sądu Najwyższego.

Trudno w takim ujęciu zrozumieć relatywnie wysokie zagrożenie karą przestępstwa z art. 165 § 1 k.k., pojmowanego jako zachowanie na przedpolu realizacji znamion przestępstwa z art. 160 k.k., którego ustawowe zagrożenie jest dużo niższe (choć można tę różnicę tłumaczyć powszechnością niebezpieczeństwa). Pozostaje mieć nadzieję, że kwestia charakteru niebezpieczeństwa jako znamienia art. 165 § 1 k.k. stanie się przedmiotem refleksji Sądu Najwyższego w oczekiwanym orzeczeniu.

Jacek Duda jest doktorantem w Katedrze Prawa Karnego UJ i asystentem w Prokuraturze Krajowej.

Opracowanie dr Dominika Zająca na temat dopalaczy ukazało się jako preprint w Czasopiśmie Prawa Karnego i Nauk Penalnych.

Śródtytuły i cytaty główne pochodzą od redakcji.
Video: Karne24.com

Artykuł Teoretycy i praktycy o kontrowersyjnych aspektach obrotu dopalaczami pochodzi z serwisu Karne24.com.

Sąd Okręgowy umorzył postępowanie karne stwierdzając, że czyn oskarżonych nie zawiera znamion czynu zabronionego (art. 17 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania karnego). W uzasadnieniu wskazał, że ze względu na sformułowanie „wbrew przepisom ustawy”, zawarte w art. 56 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, przestępstwo może być popełnione jedynie na terytorium Rzeczypospolitej.

Zdaniem sądu pierwszej instancji, wprowadzenie narkotyków do obrotu wbrew przepisom ustawy jest karalne, gdy doszło do naruszenia „polskiej” ustawy; ta zaś nie obowiązuje poza granicami kraju.

Sąd Apelacyjny doszedł jednak do wniosku, że w sprawie mamy do czynienia z istotnym zagadnieniem prawnym, który budzi wątpliwości w praktyce. Korzystając z możliwości, jaką daje temu sądowi art. 442 § 1 k.p.k., przedstawił do rozpoznania Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne następującej treści: „Czy do przestępstw z art. 56 ust. 1 i 3 u.p.n., w których sprawca działa wyłącznie poza granicami Polski, ma zastosowanie art. 113 k.k.?”

Sąd Najwyższy: Pacta sunt servanda!

Powiększony skład Sądu Najwyższego podjął uchwałę potwierdzającą możliwość zastosowania art. 113 k.k. w odniesieniu do realizacji przestępstw z art. 56 ust. 1 i 3 u.p.n.

W art. 113 k.k. została zawarta szczególna podstawa pociągania obywatela do odpowiedzialności karnej, która nakazuje stosować polską ustawę niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu popełnienia czynu.

Przepis ten stanowi, że niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu popełnienia przestępstwa, ustawę karną polską stosuje się do obywatela polskiego oraz cudzoziemca, którego nie postanowiono wydać, w razie popełnienia przez niego za granicą przestępstwa, do którego ścigania Rzeczpospolita Polska jest zobowiązana na mocy umowy międzynarodowej, lub przestępstwa określonego w Rzymskim Statucie Międzynarodowego Trybunału Karnego, sporządzonym w Rzymie dnia 17 lipca 1998 r.

Chronić zdrowie społeczne

Po pierwsze, SN stwierdził, że dobrem prawnym chronionym na gruncie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii jest zdrowie społeczne (w zakresie przeciwdziałania zjawisku narkomanii), a celem całej ustawy – zapobieganie zjawisku narkomanii oraz pomoc, leczenie i rehabilitacja osób uzależnionych. Stanowczo zaprzeczył stanowisku, jakoby celem wprowadzenia ustawy była szeroko pojęta reglamentacja środków odurzających.

SN: celem wprowadzenia ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii nie była chęć reglamentacji środków odurzających.

Po drugie, przywołano zasadę dostatecznej określoności przepisów karnych. W przypadku odesłania w treści danej regulacji do innych przepisów, wskazanie konkretnych przepisów ustawy, tak jak w obecnie obowiązującym art. 56 ust. 1 i 3 k.k., zamiast ogólnego określenia „wbrew przepisom ustawy” jest bardziej prawidłowe z punktu widzenia zasad poprawnej legislacji. Nie sprawia to jednak, że wskazanie tych konkretnych przepisów ogranicza zastosowanie polskiego prawa tylko do czynów popełnionych na terytorium RP.

Sąd Najwyższy miał też na względzie obowiązek realizacji przez Polskę zobowiązań wynikających z ratyfikowanych konwencji antynarkotykowych. Oznacza to, że wprowadzone w art. 56 ust. 1 i 3 u.p.n. zakazy mają charakter uniwersalny, a nie są jedynie lokalnym problemem danego kraju.

Orzeczenie SN nie przekonuje

Stanowisko Sądu Najwyższego poddał krytyce Jacek Duda, który zwrócił uwagę na specyficzną sprzeczność omawianych przepisów. Z jednej strony treść art. 56 ust 1 i 3 u.p.n. wskazuje, że mamy do czynienia z przestępstwem mającym penalizować nielegalne wprowadzanie do obrotu środków odurzających, z drugiej strony przestępstwa te zaliczane są do tzw. przestępstw konwencyjnych.

Problem polega na tym, że w pierwszym przypadku regulowany jest pewien aspekt życia społecznego i regulacja prawna ma charakter reglamentacyjny, a w związku z tym nie może obowiązywać ludzi poza granicami kraju. Przestępstwa konwencyjne natomiast takiego wyłączenia nie zawierają.

To opis czynu zabronionego, a nie charakter dobra prawnego decyduje o zakresie terytorialnym penalizacji obrotu narkotykami, natomiast rolą SN nie jest poprawianie błędów ustawodawcy – uważa J. Duda.

Autor odnosi się także do treści art. 56 u.p.n., wskazując na zawarte w nim znamiona.

„Za przewidziane tam przestępstwo może ponosić odpowiedzialność osoba, która wprowadza do obrotu lub uczestniczy w obrocie środkami odurzającymi lub substancjami psychotropowymi, pomimo że nie posiada zezwolenia Głównego Inspektora Farmaceutycznego, lub nawet dysponując zezwoleniem, dokonuje obrotu nimi w celu innym niż wymieniony w art. 33 u.p.n. lub wskazany w zezwoleniu (art. 35 ust. 5 u.p.n.)” – wskazuje autor.

„Ewidentnie jednak elementem znamion tego przestępstwa jest brak posiadania odpowiedniego zezwolenia Głównego Inspektora Farmaceutycznego. Nie sposób zatem zgodzić się z SN, że znamiona przestępstwa z art. 56 u.p.n. można uzupełnić o brak zezwolenia odpowiednich organów państwa, na terenie którego sprawca działał” – konkluduje J. Duda.

„W istocie jest to zastąpienie jednego znamienia innym, a więc stosowanie analogii na niekorzyść sprawcy. Nie trzeba szerzej uzasadniać, że jest to zabieg niedopuszczalny, naruszający rudymentarną zasadę wykładni prawa karnego”.

Jacek Duda jest doktorantem w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Glosa została opublikowana w „Orzecznictwie Sądów Polskich”, nr 10/2016.

Seweryn Cieślik
Foto: Pixabay.com

Artykuł J. Duda w OSP: Nie wolno karać za posiadanie narkotyków za granicą pochodzi z serwisu Karne24.com.

Ustawodawca wciąż ściga się z producentami i sprzedawcami dopalaczy, czego wyrazem są kolejne nowelizacje ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz.U. 2010, nr 11, poz. 27). Obecnie środki zastępcze lub nowe środki psychoaktywne (potocznie nazywane dopalaczami) zostały zdefiniowane w taki sposób, aby obejmowały swoim zakresem jak najwięcej substancji, co prowadzi do rozszerzenia zakresu kontroli organów państwowych.

Handel dopalaczami to wciąż atrakcyjny biznes, który niesie za sobą wysokie zyski i stosunkowo niewielkie (w porównaniu do handlu „tradycyjnymi” narkotykami) ryzyko ukarania.

Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiada wprowadzenie osobnego typu czyny zabronionego do kodeksu karnego, aby ukrócić handel dopalaczami. Obecnie ustawa antynarkotykowa przewiduje za wytwarzanie lub wprowadzanie do obrotu dopalaczy wyłącznie administracyjną karę pieniężną (od 20 tysięcy do 1 mln zł).

Nie wolno jednak tracić z pola widzenia przewidzianej w kodeksie karnym odpowiedzialności za sprowadzenie niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia poprzez wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu szkodliwych dla zdrowia substancji (art. 165 § 1 pkt 2 k.k.).

Na co pozwala kodeks karny?

Zastosowanie tego przepisu w walce z handlarzami dopalaczy byłoby precedensem, a w związku z tym pojawia się pytanie, czy art. 165 k.k. służy do kryminalizowania tego rodzaju czynów. – Trzeba zacząć od precyzyjnej wykładni art. 165 § 1 pkt 2 k.k., posługując się zarówno regułami wykładni literalnej, jak i systemowej i funkcjonalnej – wskazuje dr Wojciech Górowski z Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Np. można się zastanawiać, czy zwrot „nie odpowiadające obowiązującym warunkom jakości” znajdujący się w tym przepisie odnosi się do wszystkich opisanych tam substancji lub środków, czy tylko do środków farmaceutycznych.

„Trzeba wziąć pod uwagę intencje, które towarzyszyły ustawodawcy przy nowelizacji ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. W jej art. 52a wprost wprowadzono odpowiedzialność administracyjną, a nie karną, za obrót dopalaczami” – podkreśla dr Górowski.

Inną kwestią wskazywaną przez tego eksperta jest ustalenie wzajemnego stosunku kodeksu karnego i ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, tj. czy przepisy karne ustawy narkotykowej nie wyłączają stosowania kodeksu karnego w zakresie, w jakim penalizują obrót narkotykami i dopalaczami.

dr Wojciech Górowski

Dr Górowski wyjaśnia, że nauka prawa karnego i judykatura zna już podobne sytuacje: – Jeśli dojdzie do wypadku drogowego, nie skazuje się za typ mówiący o uszczerbku na zdrowiu; z kolei w przypadku obrotu narkotykami skazuje się co do zasady tylko za przestępstwa z ustawy narkotykowej, nie zaś za te z kodeksu karnego, mimo że oczywiste jest, że narkotyki to bardzo często śmiertelne trucizny.

– W praktyce za obrót dopalaczami jest stosowana sankcja administracyjna, dlatego przy wszystkich tych rozważaniach nie można zapominać o konstytucyjnej zasadzie ne bis in idem (wyprowadzanej z art. 2 Konstytucji) i zasadzie proporcjonalności (art. 31 ust. 3 ustawy zasadniczej) – wskazuje dr Górowski.

Rozstrzygnięcie wątpliwości

Ze względu na surowe konstytucyjne wymogi dotyczące postępowania karnego (m.in. zasadę określoności typu czynu zabronionego), a także liczne wątpliwości interpretacyjne dotyczące znamion przestępstwa opisanego w art. 165 k.k., organy ścigania podchodzą z dużą powściągliwością do wszczynania postępowań karnych przeciwko handlarzom dopalaczami.

Obserwujemy początek prób zmierzenia się przez sądy z problemem dopalaczy, mimo że wyroki nie należą do najsurowszych (np. 2 lata pozbawienia wolności oraz 10 tys. zł grzywny).

2 marca 2017 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku zwrócił się do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego dotyczącego tego, czy wprowadzenie do obrotu środków zastępczych o jakich mowa w art. 4 ust. 27 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii może jednocześnie być zakwalifikowane jako wprowadzanie do obrotu szkodliwych dla zdrowia substancji z art. 165 § 1 pkt 2 k.k. Posiedzenie SN w tej sprawie zaplanowane zostało na 31 maja 2017 r.

Sama konieczność pochylenia się nad problemem przez SN stawia jednak pod znakiem zapytania odpowiedzialność karną za obrót dopalaczami w obecnym stanie prawnym. – Skoro najlepsi prawnicy w kraju, sędziowie Sądu Najwyższego będą się głowić nad problemem stosowania art. 165 § 1 pkt 2 k.k. do dopalaczy, to jak obywatel ma rozpoznać to, co jest zakazane i jaka ewentualna kara mu grozi? – pyta retorycznie dr Wojciech Górowski.

„Istniejące uregulowania prawne dotyczące dopalaczy to przykład szybkiego, niechlujnego ustawodawstwa, obliczonego na polityczny poklask, które w praktyce nie zdało egzaminu” – wylicza dr Górowski.

O tym, że sprawa jest wielowątkowa, świadczy jeszcze inny problem związany z interpretacją art. 165 § 1 pkt 2 k.k. Dr Górowski wskazuje na odróżnienie przestępstw formalnych i skutkowych: – Jeśli przyjmiemy, że warunkiem odpowiedzialności za to przestępstwo jest powstanie skutku, a ktoś sam decyduje się na zażycie dopalacza, to czy osoba udostępniająca mu tę substancję może odpowiadać za jego narażenie na niebezpieczeństwo? – zastanawia się karnista.

Julia Jaszczewska, Aleksandra Włodarz
Foto: pixabay.com (cover), Piotr Malec & KIPK (dr)

Artykuł Palący problem dopalaczy doczeka się reakcji Sądu Najwyższego pochodzi z serwisu Karne24.com.