Gościem programu 6 marca 2023 r. był Bartosz Kwiatkowski – absolwent Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, dyrektor Fundacji Frank Bold, zajmujący się w praktyce prawnej sprawami z zakresu ochrony środowiska.

Kiedy wyginą pszczoły, rodzajowi ludzkiemu pozostaną jedynie 4 lata istnienia – to słowa przypisywane Albertowi Einsteinowi. Odpowiedzialność za ochronę środowiska leży zarówno po stronie obywateli, jak i organów władzy publicznej. W związku z tym nieuniknione jest wchodzenie w relacje pomiędzy tymi typami podmiotów.

Organy władzy publicznej kreują regulacje prawne, do których stosować mają się obywatele, jednak zachodzi również relacja odwrotna, ponieważ organy władzy publicznej muszą stosować się do regulacji, które ustanowiły bądź zobowiązały się przestrzegać w wyniku relacji międzynarodowych. Z uwagi na to, organy władzy publicznej mają prawo do egzekwowania od obywateli wprowadzonych rozwiązań prawnych, mających na celu ochronę środowiska, tak samo jak obywatele mają prawo do informacji o środowisku oraz skarżenia się na sprzeczne z prawem działania lub zaniechania tych organów. Praktyka ukazuje szereg spraw, których skutki przyczyniają się do zanieczyszczenia środowiska, a które można byłoby uniknąć poprzez podjęcie odpowiednich działań.

Odra i odór

Bartosz Kwiatkowski tłumaczył, że działanie na podstawie i w granicach pozwolenia środowiskowego nie oznacza automatycznie jego legalności. W ustawie z 27 kwietnia 2021 r. – Prawo ochrony środowiska przewidzianych jest szereg przepisów, zgodnie z którymi działanie na podstawie i w granicach decyzji nie oznacza, że dane działanie nie jest bezprawne.

W tym kontekście Bartosz Kwiatkowski podał przykład katastrofy ekologicznej w Odrze. W przestrzeni publicznej podnosi się, że wszystkie kopalnie, które spuszczają do Odry wody z odwodnienia kopalni, mają pozwolenia wodnoprawne. Z pozwoleń wynikają określone ilości wód, które mogą być wpuszczone do Odry. W związku ze wzrostem temperatury poziom wody w Odrze znacznie obniżył się. Kopalnie, zrzucając taką samą ilość wód kopalnianych do mniejszej objętości wody w Odrze, doprowadziły do wzrostu substancji, które spowodowały zakwit złotej algi i katastrofę ekologiczną.

Jak zauważył Bartosz Kwiatkowski, posiadanie pozwolenia środowiskowego nie oznacza możliwości wykonywania go w każdych okolicznościach w ten sam sposób, bowiem może to spowodować przekroczenie standardów jakości środowiska. 

Podał przy tym analogiczny, ale bliższy codziennym sytuacjom przykład. Kierujący, poruszający się z dozwoloną na danym odcinku prędkością 70 km/h, który napotyka na wypadek drogowy, w związku z którym udzielana jest przez ratowników medycznych pomoc poszkodowanym, i nie zmniejsza prędkości, to popełnia czyn zabroniony, bowiem konieczne jest dostosowanie prędkości do okoliczności danej sytuacji.

Prawo ochrony środowiska reguluje, że poza terenem objętym pozwoleniem standardy jakości środowiska nie mogą być przekroczone, dlatego w pewnych sytuacjach konieczne może okazać się ograniczenie lub wstrzymanie działalności oddziałującej na środowisko nawet w granicach przyznanego pozwolenia. Organy państwa, zajmujące się ochroną środowiska, powinny natomiast analizować kumulatywne oddziaływanie na środowisko różnych przedsięwzięć nie tylko na etapie wydawania pozwolenia wodnoprawnego, lecz również na etapie monitorowania jego realizacji. Według Bartosza Kwiatkowskiego prawidłowe stosowanie przepisów dotyczących ochrony środowiska przez odpowiednie organy pozwoliłoby zmniejszyć skutki, a nawet uniknąć katastrofy ekologicznej w Odrze.

Zastanawiająca jest również możliwość reakcji prawnej na odór, a więc nieprzyjemny zapach, którego ocena jest w wysokim stopniu subiektywna, jak w przypadku przykładowo zapachu benzyny. Prawo ochrony środowiska przewiduje podstawę prawną do wydania przez ministra rozporządzenia, określającego normy odorowe, które jednak od kilkunastu lat nie zostało wydane. Ponadto, w czasie obowiązywania ustawy, delegacja ustawowa do wydania rozporządzenia zmieniła charakter z obligatoryjnej na fakultatywną. Określenie norm odorowych jest skomplikowane, ale nie niemożliwe, bowiem niektóre z krajów członkowskich Unii Europejskiej wprowadziły do swoich porządków prawnych takie normy. Do mierzenia norm odorowych wykorzystuje się często ludzki zmysł węchu, poprzez użycie różnej przepuszczalności maseczek i ustalenie, czy dany zapach jest nieprzyjemny. Przeprowadza się również próby na określonej grupie osób i ustala się, dla jakiego odsetka osób badany zapach jest nieprzyjemny.

Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych odór może wpływać na zdrowie psychiczne człowieka, a jednym ze znamion art. 182 § 1 k.k. jest właśnie zdrowie człowieka. 

Bartosz Kwiatkowski stwierdził jednak, że art. 182 § 1 k.k. to tzw. przepis martwy, bowiem jest to typ przestępstwa, którego wykrywalność jest znikoma, dlatego podwyższanie sankcji za jego popełnienie nie jest uzasadnione.

Skarb Państwa pozwanym?

Społeczny kontekst ochrony środowiska wiąże się z zasadą zrównoważonego rozwoju, wyrażoną w art. 5 Konstytucji, która nakłada na władze państwowe, a w konsekwencji także na obywateli, obowiązek uwzględnienia przy ingerencji w środowisko interesu przyszłych pokoleń. Bartosz Kwiatkowski zwrócił uwagę na odwrócenie priorytetów w stosowaniu prawa, w szczególności w sprawach lokalnych, w których daje się prymat rozwojowi (ale nie zrównoważonemu), a nie ochronie środowiska.

Kilka lat temu zostało zainicjowane postępowanie przeciwko Skarbowi Państwa za naruszenie dóbr osobistych w związku z występującym smogiem. Sprawa dotyczyła osoby z Rybnika (gdzie przekroczenia jakości powietrza są znaczne i wpływają na życie człowieka), bowiem ze względów zdrowotnych nie mogła ona wychodzić na zewnątrz, otwierać okien czy uprawiać sportu. W trakcie postępowania sądowego zostało wystosowane do Sądu Najwyższego pytanie prawne przez Sąd Okręgowy, czy istnieje dobro osobiste, takie jak prawo do życia w czystym środowisku.

Organizacja Narodów Zjednoczonych rozpoznała takie prawo człowieka, choć to nie oznacza, że prawo do życia w czystym środowisku to dobro osobiste. Sąd Najwyższy w uchwale z 28 maja 2021 r. (sygn. III CZP 27/20) wskazał, że: „Prawo do życia w czystym środowisku nie jest dobrem osobistym”, jednak „Ochronie, jako dobra osobiste (art. 23 w związku z art. 24 i 448 k.c.), podlegają zdrowie, wolność, prywatność, do których naruszenia (zagrożenia) może prowadzić naruszenie standardów jakości powietrza określonych w przepisach prawa”. Najwyższa instancja potwierdziła tym samym, że możliwe jest pozwanie Skarbu Państwa za niską jakość powietrza, która może zagrażać dobrom osobistym takim jak zdrowie, wolność czy prywatność.

Kopciuchy a Kopalnia Turów

Bartosz Kwiatkowski odniósł się również do tzw. uchwały antysmogowej Sejmiku Województwa Małopolskiego (uchwała Nr LIX/842/22 Sejmiku Województwa Małopolskiego z dnia 26 września 2022 r. w sprawie zmiany uchwały Nr XXXII/452/17 Sejmiku Województwa Małopolskiego z dnia 23 stycznia 2017 r. w sprawie wprowadzenia na obszarze województwa małopolskiego ograniczeń i zakazów w zakresie eksploatacji instalacji, w których następuje spalanie paliw), która odroczyła termin wejścia w życie zakazu eksploatacji tzw. kopciuchów w Małopolsce z początku 2023 r. do kwietnia 2024 r., czyli wydłużyła możliwość ich stosowania o dwa sezony grzewcze.

Powyższa uchwała została wydana na podstawie art. 96 ustawy – Prawo ochrony środowiska, którego ust. 1 brzmi: „Sejmik województwa może, w drodze uchwały, w celu zapobieżenia negatywnemu oddziaływaniu na zdrowie ludzi lub na środowisko, wprowadzić ograniczenia lub zakazy w zakresie eksploatacji instalacji, w których następuje spalanie paliw”. Zdaniem Bartosza Kwiatkowskiego cel wydania tej uchwały jest sprzeczny z celem podstawy jej wydania, bowiem uchwała wydłużyła, a nie zapobiegła negatywnemu oddziaływaniu na środowisko, dlatego jest niezgodna z prawem, choć nie tylko z tego powodu, z uwagi na wątpliwości, co do procesu legislacyjnego.

Walka prawna z tzw. kopciuchami trwa, podczas gdy nie cichną kontrowersje związane z Kopalnią Węgla Brunatnego Turów, które wynikły przed laty przede wszystkim z powodu upływu terminu koncesji, dopuszczającej jej działanie do kwietnia 2020 r. Problemów dotyczących funkcjonowania takiej kopalni jest wiele, jak wskazał Bartosz Kwiatkowski, jednak do podstawowych należą wpływ na wody podziemne i zmniejszona dostępność do wody przez mieszkańców okolicznych terenów, z uwagi na odwadnianie kopalni, jak również wydobywanie i spalanie węgla. W dobie kryzysu klimatycznego kopalnia zdecydowała się wystąpić o przedłużenie koncesji, umożliwiającej dalszą jej działalność do 2044 r., którą finalnie uzyskała. Organizacje ekologiczne zapowiedziały zaskarżenie koncesji do sądu administracyjnego, z uwagi na to, że narusza normy środowiskowe i Porozumienie paryskie do Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, sporządzonej w Nowym Jorku 9 maja 1992 r., przyjęte w Paryżu 12 grudnia 2015 r.

Lasy i pszczoły

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w ostatnim czasie wydał rozstrzygnięcia dotyczące ochrony lasów. Bartosz Kwiatkowski wyjaśnił, że jedno rozstrzygnięcie dotyczyło umożliwienia organizacjom ekologicznym, a w konsekwencji każdemu obywatelowi, zaskarżania decyzji ministra zatwierdzających Plany Urządzeń Lasów. Trybunał przesądził, że Polska, nie umożliwiając w efekcie zaskarżania Planów Urządzeń Lasów, narusza Konwencję z Aarhus, czyli Konwencję o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska sporządzoną w Aarhus 25 czerwca 1998 r. Co istotne, zgodnie z art. 74 ust. 3 Konstytucji: „Każdy ma prawo do informacji o stanie i ochronie środowiska”.

Wyrok Trybunału dotyczy jednej z bardziej medialnych spraw, czyli wycinki drzew w Puszczy Białowieskiej i zaskarżenia decyzji ministra zatwierdzającej Plan Urządzenia Lasu. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona, bowiem Plany Urządzeń Lasów to wewnętrzne dokumenty Lasów Państwowych, które wykonują uprawnienia Skarbu Państwa, dlatego obywatele nie mają prawa do skarżenia tych dokumentów. Wydany w tej sprawie wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zapewnia obywatelom drogę sądową w przypadku Planów Urządzeń Lasów.

Bartosz Kwiatkowski odniósł się do art. 182 k.c., dotyczącego roju pszczół, i wskazał, że ustawodawca traktuje pszczoły jako przedmiot własności. Środowisko postrzega się jako element własności czy przedmiot działalności, a nie jako składnik całości, do której zalicza się również społeczeństwo.

Zdaniem Bartosza Kwiatkowskiego niepodjęcie działań ukierunkowanych na ochronę środowiska spowoduje, w pewnym uproszczeniu, że świat się nie skończy, ale ludzkość wyginie. 

Związek z pszczołami ma również sprawa dotycząca jednych ze środków ochrony roślin, co do których ustalono, że są szkodliwe dla owadów zapylających. Bartosz Kwiatkowski wyjaśnił, że przez lata w Polsce, dopóki nie było wiadomo, iż dane środki ochrony roślin są szkodliwe, wydawano zakaz ich używania, z uwagi na zasadę przezorności wynikającą z ustawy – Prawo ochrony środowiska. Wynika z niej, że jeżeli nie jest wiadome, jak poszczególne substancje oddziałują na środowisko, a mogą mu potencjalnie szkodzić, to nie należy ich stosować.

Podsumowując Bartosz Kwiatkowski wskazał na propozycje legislacyjne, w tym w obszarze prawa karnego, związane z ochroną środowiska. W jego opinii problem stanowi niewykonywanie przez organy władzy publicznej swoich kompetencji w kwestiach środowiskowych. Mimo funkcjonowania art. 231 § 1 k.k., dotyczącego przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez funkcjonariusza publicznego, zdaniem Bartosza Kwiatkowskiego utrudnione jest jego zastosowanie w praktyce. Z tego względu wskazał na propozycję wprowadzenia typu przestępstwa do Kodeksu karnego, którego celem byłoby zwiększenie odpowiedzialności osób niewykonujących swoich obowiązków w zakresie ochrony środowiska. Ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt, jak tłumaczył Bartosz Kwiatkowski, pozwala organizacjom społecznym, której statutowym celem działania jest ochrona zwierząt, wykonywać prawa pokrzywdzonego, co w praktyce przejawia się działaniem w charakterze oskarżyciela posiłkowego lub oskarżyciela prywatnego. Z uwagi na to, że większość przestępstw przeciwko środowisku to „przestępstwa bez ofiar”, w jego opinii powinna funkcjonować instytucja, która dba o środowisko, np. Rzecznik Praw Środowiska, lub takie kompetencje powinny zostać powierzone organizacjom ekologicznym.

Bartosz Kwiatkowski zaznaczył, że uwagę należy skupiać na typach przestępstw z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo, aby chronić środowisko na wcześniejszych etapach, a nie dopiero przy naruszeniu, zniszczeniu środowiska. 

Podkreślił, że zniszczenie środowiska może nastąpić w bardzo krótkim czasie, nawet w kilka godzin czy dni, jednak odbudowa ekosystemu trwa kilkadziesiąt lat, bez gwarancji pełnej jego odbudowy, z uwagi na postępujące zmiany klimatu. Z tego względu tak ważna jest ochrona środowiska, do której każdy, nawet w drobnych czynach, może się przyczynić.

#ŁĄCZYNASKARNE

Zabójstwo pszczół – 6.03.2023 r., gość: Bartosz Kwiatkowski

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Zabójstwo pszczół – ŁĄCZY NAS KARNE z Bartoszem Kwiatkowskim pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 27 lutego 2023 r. był dr hab. Szymon Tarapata – pracownik Zakładu Prawa Karnego Wykonawczego Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, adwokat, autor rozdziału w monografii o ochronie zdrowia i życia człowieka przed czynami powodującymi zanieczyszczenie środowiska.

Ochrona środowiska naturalnego to temat, który szczególnie w ostatnich latach jest dyskutowany częściej i szerzej. Segregowanie odpadów, oszczędzanie wody czy ograniczanie korzystania z wyrobów plastikowych to tylko niektóre ze sposobów zmniejszania poziomu zanieczyszczenia Ziemi. Niemały wpływ na środowisko mają również zanieczyszczenia powietrza, które najczęściej określane są zbiorczo jako smog.

Szymon Tarapata zwrócił uwagę, że statystyki zagrożeń w ruchu drogowym w stosunku do zagrożeń zanieczyszczenia środowiska, a w szczególności powietrza, są na nieporównywalnie różnych poziomach. Wskazał, że w wypadkach drogowych w Polsce śmierć ponosi rocznie około 2 000 osób, natomiast szacuje się, iż w wyniku zanieczyszczeń środowiska może umierać rocznie około 40 000 osób. Uwagę skupia się jednak na zwiększaniu bezpieczeństwa w ruchu drogowym, bowiem zdarzenia w nim zachodzące są namacalne i łatwo je powiązać z naruszeniem reguł przez uczestników tego ruchu. W przypadku ochrony środowiska przeciwnie, bowiem skutki jego zanieczyszczenia widoczne są po upływie dłuższego czasu. Incydentalne działania, takie jak chociażby bezpłatna komunikacja miejska w Krakowie w konkretny dzień z uwagi na wysokie zanieczyszczenie powietrza, nie wydają się być skuteczne.

Rozproszenie regulacji

W swoim rozdziale w monografii Szymon Tarapata opisuje wybrane problemy dotyczące ochrony zdrowia i życia człowieka przed czynami powodującymi zanieczyszczenie środowiska (S. Tarapata, Wybrane problemy dotyczące ochrony zdrowia i życia człowieka przed czynami powodującymi zanieczyszczenie środowiska, [w:] Odpowiedzialność prawna o charakterze penalnym za delikty przeciwko środowisku naturalnemu, red. M. Pająk, K. Urbanowicz, R. Zawłocki, Warszawa 2020, s. 83–96). Podczas programu stwierdził, że nie ma optymalnych narzędzi karnistycznych, żeby mierzyć się z problemami środowiskowymi. Charakter ultima ratio prawa karnego powoduje, że oddziaływanie na odbiór społeczny kwestii środowiskowych powinno polegać przede wszystkim na edukacji, a także na wprowadzaniu pozapenalnych rozwiązań prawnych na niższych szczeblach, czyli aktów prawa miejscowego, w tym tzw. uchwał antysmogowych. Stosowanie prawa karnego nie jest jednak całkowicie wykluczone, szczególnie w sytuacjach, w których powyższe środki nie dają oczekiwanych efektów.

Egzekwowanie odpowiedzialności za nieprzestrzeganie wspomnianych tzw. uchwał antysmogowych przewidziane jest w art. 334 ustawy z 27 kwietnia 2021 r. – Prawo ochrony środowiska: „Kto nie przestrzega ograniczeń, nakazów lub zakazów, określonych w uchwale sejmiku województwa przyjętej na podstawie art. 96 [podejmowanej fakultatywnie w celu zapobieżenia negatywnemu oddziaływaniu na zdrowie ludzi lub na środowisko i polegającej na wprowadzeniu ograniczeń lub zakazów w zakresie eksploatacji instalacji, w których następuje spalanie paliw – M.W.], podlega karze grzywny”. Przykładowo spalanie opału w tzw. kopciuchach, czyli starego typu piecach, jest na niektórych terenach aktualnie zakazane lub wyznaczone są terminy zaktualizowania się tego zakazu.

Inny przepis karny jest zamieszczony w art. 191 ustawy z 14 grudnia 2012 r. o odpadach: „Kto, wbrew przepisowi art. 155 [regulującemu miejsce termicznego przekształcania odpadów – M.W.], termicznie przekształca odpady poza spalarnią odpadów lub współspalarnią odpadów podlega karze aresztu albo grzywny”. Okazuje się, że mimo fachowości znamion tego typu czynu zabronionego, w praktyce nieskomplikowane stany faktyczne odzwierciedlają ich realizację. Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, w wyroku z 29 listopada 2013 r. (sygn. IV Ka 609/13), uzasadniał, że: „obwiniony wypalał w piecu – nieprzystosowanym do spalania odpadów – zebrane z posesji śmieci w postaci plastikowych butelek, torebek foliowych itp.”. Natomiast Sąd Okręgowy w Koninie, w wyroku z 17 czerwca 2016 r. (sygn. II Ka 124/16), wskazał, że: „Pozostałości roślinne i skoszona trawa odpowiadają definicji odpadów (…)”, a Sąd Rejonowy w Jeleniej Górze, w wyroku z 23 stycznia 2019 r. (sygn. II W 5/18), iż: „Obwiniony, spalając w ognisku odpady czyli śmieci, stare okna, plastikową beczkę wyczerpał znamiona wykroczenia z art. 191 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach”.

Ustawa z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, która tyczy się między innymi obowiązku segregowania odpadów, również pośrednio wiąże się z zanieczyszczaniem powietrza, bowiem ich spalanie powoduje naruszenie art. 10 tej ustawy, przewidującego odpowiedzialność wykroczeniową. Odpowiedni typ wykroczenia jest przewidziany także w art. 145 k.w., zgodnie z którym: „Kto zanieczyszcza lub zaśmieca obszar kolejowy lub miejsca dostępne dla publiczności, a w szczególności drogę, ulicę, plac, ogród, trawnik lub zieleniec, podlega karze grzywny nie niższej niż 500 złotych”.

Zauważyć można, że na kanwie przytoczonych przepisów wykroczeniowych powstaje paradoks, bowiem przykładowo niewpuszczenie strażników miejskich w celu kontroli jest zagrożone surowszą karą niż samo spalanie w piecu wyrobów plastikowych. Uniemożliwienie kontroli stanowi przestępstwo z art. 225 § 1 k.k., zagrożone karą do 3 lat pozbawienia wolności, podczas gdy stwierdzenie popełnienia jednego z wykroczeń wymienionych powyżej zagrożone jest karą grzywny. Szymon Tarapata przewrotnie stwierdził, że niestety bardziej opłacalne, z perspektywy obecnego stanu prawnego, jest spalanie plastiku i poniesienie odpowiedzialności za wykroczenie niż niewpuszczenie kontrolera, aby uniknąć tej odpowiedzialności, co stanowi przestępstwo.

Problematyczne przypisanie odpowiedzialności

W przypadku emitowania do powietrza szkodliwych substancji pojawia się specyficzny problem, ponieważ proces wpływu tej emisji na zdrowie, a często także życie ludzi, jest długotrwały. Z uwagi na deficyty wiedzy, jak tłumaczył Szymon Tarapata, niemożliwe jest zrekonstruowanie przebiegu przyczynowego, który doprowadził do śmierci w konkretnym przypadku. Podał przy tym przykład osoby, która mieszka obok fabryki, jest narażona na ekspozycję pochodzących z niej zanieczyszczeń od 20 lat i zachoruje na nowotwór. W takim przypadku biegły nie wysunie w swojej opinii jednoznacznego wniosku, że emisja szkodliwych substancji z fabryki była przyczyną powstania tej jednostki chorobowej, bowiem przy obecnym stanie wiedzy jest to niemożliwe. Z tego względu przypisanie odpowiedzialności za typy skutkowe, czyli uszczerbki na zdrowiu, jest wykluczone.

Zdaniem Szymona Tarapaty jedyną drogą walki z problemem przyczyniania się do powstawania smogu jest odpowiedzialność karna za typy z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo. 

Oprócz wskazanych przepisów w ustawach merytorycznych, w przypadku których nie jest konieczne przypisanie skutku, w art. 182 k.k. przewidziana jest odpowiedzialność za abstrakcyjne narażenie dóbr prawnych. Zgodnie z art. 182 § 1 k.k.: „Kto zanieczyszcza wodę, powietrze lub powierzchnię ziemi substancją albo promieniowaniem jonizującym w takiej ilości lub w takiej postaci, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka lub spowodować istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub powierzchni ziemi lub zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8”. Zanieczyszczenie mogące zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka nie jest ograniczone do żadnego typu czynu zabronionego, dlatego literalnie zanieczyszczenie prowadzące do lekkiego uszczerbku na zdrowiu realizuje znamiona tego przestępstwa. Szymon Tarapata podkreślił przy tym, że zbyt szeroka interpretacja art. 182 § 1 k.k. spowoduje, iż znamiona tego przestępstwa będą zrealizowane w bardzo dużej liczbie przypadków. Znamię „możliwości zagrożenia” wskazanym dobrom prawnym przy szerokiej interpretacji byłoby zawsze zrealizowane, a zatem niejako zbędne w treści tego typu czynu zabronionego. Funkcją znamienia „możliwości zagrożenia” w typach z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo jest ograniczenie zakresu penalizacji na bardziej karygodne zachowania, dlatego w praktyce podstawę odpowiedzialności stanowi najczęściej Kodeks wykroczeń, co potwierdza zasadność węższej interpretacji art. 182 § 1 k.k.

Jeden z widzów zapytał, czy sam wyjątkowo nieprzyjemny zapach to obniżenie jakości powietrza w myśl art. 182 § 1 k.k. W odpowiedzi Szymon Tarapata wskazał, że byłaby to interpretacja trudna do przeforsowania, ponieważ ubocznym przedmiotem ochrony tego typu przestępstwa jest m.in. życie lub zdrowie człowieka, a sam nieprzyjemny zapach nie musi powodować zagrożenia dla tych dóbr i nie byłby wystarczający do przypisania odpowiedzialności karnej. Konieczne dla realizacji znamion tego przestępstwa jest stwierdzenie szkodliwości zanieczyszczeń dla dobrostanu organizmu żywego. Zdaniem Szymona Tarapaty należy skłaniać się raczej ku interpretacji, że w art. 182 § 1 k.k. – w kontekście przykładu – chodzi o emisję, która rodzi długotrwałe, a nie jedynie krótkotrwałe skutki. Przez wzgląd na dobro prawne wydaje się, że art. 182 § 1 k.k. wymaga pewnego potencjału masowości, skoro przepis ten chroni środowisko, a więc dobro ponadindywidualne – chodzi o powszechne zagrożenie, a nie zagrożenie tylko dla jednej, konkretnej osoby. W przeciwnym razie w większości przypadków palenia śmieciami w piecu można byłoby sięgać po art. 182 § 1 k.k., uznając, że zdrowie mieszkańców pobliskich domów zostało zagrożone lub spowodowało to istotne obniżenie jakości powietrza.

Zatruwanie w stanie wyższej konieczności?

Szymon Tarapata w swoim rozdziale w monografii wskazuje, że: „W przypadku gospodarstw domowych realizacja znamion przedmiotowych typów z art. 182 § 1 i art. 183 § 1 KK będzie możliwa np. wówczas, gdy dana osoba będzie spalać bardzo dużą ilość odpadów mających wyjątkowo szkodliwe właściwości. Nie da się też wykluczyć, że spełnienie cech wzorców ustawowych opisanych w tychże przepisach nastąpi wtedy, kiedy właściciel domu w sposób bezprawny wyemituje do atmosfery dużą ilość spalin w sytuacji, gdy na danym terenie w sposób ekstremalny przekroczone zostały normy akceptowalnego stężenia w powietrzu szkodliwych pyłów zawieszonych (choć sytuacje takie mają charakter ekstremalny i zapewne mogą się zdarzyć niezwykle rzadko)” (S. Tarapata, Wybrane problemy dotyczące ochrony zdrowia i życia człowieka przed czynami powodującymi zanieczyszczenie środowiska, [w:] Odpowiedzialność prawna o charakterze penalnym za delikty przeciwko środowisku naturalnemu, red. M. Pająk, K. Urbanowicz, R. Zawłocki, Warszawa 2020, s. 91). Podczas programu tłumaczył, że w praktyce takich spraw raczej nie ma, ponieważ przypadki, w których zanieczyszczane jest środowisko, są załatwiane w reżimie wykroczeniowym.

Według Szymona Tarapaty obecnie obowiązujące regulacje, w tym art. 182 § 1 k.k. i art. 183 § 1 k.k., nie są wystarczające do rozwiązania problemu smogu. 

Pamiętać bowiem należy, że nawet wtedy, gdy fabryka emituje zanieczyszczenia do środowiska, a czyni to przestrzegając warunków pozwolenia zintegrowanego, to nie można jej pociągnąć do odpowiedzialności karnej, bo nie dopuszcza się zachowania bezprawnego. Uregulowania funkcjonujące poza prawem karnym muszą być uwzględniane. Prowadzący program dr hab. Mikołaj Małecki dodał, że zawsze do przepisu Kodeksu karnego należy dodać słowo „bezprawnie”, choć go tam nie ma, ponieważ wymóg bezprawności opisanego zachowania zawsze obowiązuje i należy go przestrzegać. Szymon Tarapata zaznaczył jednak, że brak obowiązywania tzw. uchwały antysmogowej na danym terenie nie zamyka możliwości stosowania przepisów Kodeksu karnego, ponieważ są one tak ukształtowane, że mają chronić przed nadmiernym zagrożeniem dla zdrowia lub życia człowieka. Wówczas analizowane są ogólne reguły postępowania z dobrem prawnym.

Kolejne pytanie widza dotyczyło tego, czy osoby, które zostałyby postawione w stan oskarżenia w związku z zatruwaniem sąsiadów, mogłyby się bronić stanem wyższej konieczności z uwagi na trudną sytuację ekonomiczną. Szymon Tarapata odpowiedział, że przy analizie realizacji znamion kontratypu lub ekskulpantu z art. 26 k.k. istotne jest zbadanie proporcji dobra ratowanego i dobra poświęcanego, a także subsydiarności zachowania, czyli braku możliwości uniknięcia niebezpieczeństwa w inny sposób. Według niego postępowanie sprzeczne z prawem cykliczne, od kilku lat, wynikające w danym momencie z nieprzygotowania paliwa do okresu zimowego i przeznaczenia środków finansowych na inne, mniej ważne cele, nie może być usprawiedliwiane stanem wyższej konieczności, bowiem nie spełnia przesłanki subsydiarności. Natomiast sytuacje skrajne, które wydarzyły się pierwszy raz w przypadku konkretnej osoby, bowiem popadła w kłopoty finansowe, powodujące niemożliwość zakupienia opału mniej szkodliwego dla środowiska, nie wykluczają przyjęcia subsydiarności takich zachowań.

Inny widz zapytał, czym jest istotne zanieczyszczenie powietrza w rozumieniu art. 182 k.k., a jakie zanieczyszczenie byłoby nieistotne. Według Szymona Tarapaty nie da się wytyczyć kryterium „istotności”. Prawdopodobnie ustawodawca próbował to pozostawić do rozstrzygnięcia orzecznictwu i doktrynie prawa karnego, jednak praktyka pokazuje, że nie ma wypowiedzi, które dostarczałyby precyzyjnych kryteriów. Pierwsza wątpliwość dotyczy tego, czy w znamieniu „istotności” chodzi o długość czy intensywność ekspozycji. Inny z widzów skomentował, że pojęcie „istotnego” obniżenia jakości powietrza ma niewątpliwie charakter ocenny, podobnie jak „znaczne” rozmiary zniszczeń w świecie roślinnym lub zwierzęcym i zastanawiał się, jakimi kryteriami należy kierować się przy ocenie tego, czy w konkretnej sytuacji wskazane znamiona zostały wypełnione. Zdaniem Mikołaja Małeckiego obniżenie jakości powietrza w kontekście „istotności” należy badać w oparciu o kryteria podobne do tych, za pomocą których określa się stopień społecznej szkodliwości czynu, eliminując te kryteria, które dotyczą subiektywnych stosunków mentalnych sprawcy. Kryteriami mogłyby być: rodzaj substancji, obszar, czas ekspozycji, liczba potencjalnych pokrzywdzonych, rodzaj dobra prawnego.

Zgłaszaj palenie śmieciami

Ostatnie pytanie widza dotyczyło tego, jakie kroki w praktyce powinni podejmować zwykli obywatele, by zwalczać bezprawne czyny w postaci zatruwania powietrza przez gospodarstwa domowe palące śmieciami. W odpowiedzi Szymon Tarapata wskazał, że paradoksalnie to pytanie jest bardzo proste, bo wiadomo, jak to się robi. Pierwszą, najistotniejszą wskazówką jest zgłaszanie takich incydentów do odpowiednich służb. Na terenie Krakowa jest to Straż Miejska Miasta Krakowa, która jest organem kontrolnym uprawnionym do badania substancji, które są spalane w piecach. Takie zgłoszenia zdarzają się w praktyce, jednak zaznaczyć należy, że w przypadku dużej skali bezprawnych incydentów uprawnione służby mogą nie być w stanie im przeciwdziałać. Mikołaj Małecki dodał, że zwalczanie negatywnych zjawisk społecznych należy rozpocząć przede wszystkim od samodzielnego reagowania na palenie śmieciami w piecu. W opinii Szymona Tarapaty należy także zaostrzyć kary za wykroczenia, ponieważ często zdarza się tak, że ktoś pali śmieciami, a nie wynika to z jego biedy, tylko z chęci zaoszczędzenia – stać go na zakup odpowiedniego opału. Chodzi o to, aby „widełki” zagrożenia karą były nieco szersze, by możliwe było odpowiednie ukaranie osób bardziej zamożnych, przy pozostaniu w reżimie wykroczeniowym. Natomiast podkreślił, że nie chodzi o to, żeby zaostrzać kary za przestępstwa z art. 182 k.k., 183 k.k. i następnych.

Jak wynika ze statystyk, wpływ na zanieczyszczenie powietrza, w postaci emitowania rakotwórczego benzopirenu, w około 87% przypadków mają gospodarstwa domowe, a nie przestarzałe samochody czy wielkie przedsiębiorstwa, fabryki. Możliwość przyczynienia się do ochrony środowiska ma każda osoba, bowiem to właśnie indywidualne podmioty w największym stopniu wpływają na stan środowiska naturalnego. Środki reakcji prawnej na zachowania niepożądane, na gruncie obowiązującego stanu prawnego, są rozproszone w różnych ustawach. Kodeks karny nie przewiduje odpowiedzialności za zanieczyszczenie powietrza w każdym przypadku, szczególnie w przypadkach dotyczących indywidualnych podmiotów, dlatego przy uwzględnieniu obecnych raportów ze stanu środowiska, dyskusja w zakresie rozszerzenia zakresu odpowiedzialności karnej wydaje się uzasadniona.

#ŁĄCZYNASKARNE

Karalny smog – 27.02.2023 r., gość: dr hab. Szymon Tarapata

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube oraz Facebooku, w sezonie 2022/2023 w poniedziałki w godz. 19:00-20:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki (nr projektu: SONP/SN/551016/2022, kwota dofinansowania: 59 000 zł, całkowita wartość projektu: 66 100 zł).

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Karalny smog – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. hab. Szymonem Tarapatą pochodzi z serwisu Karne24.com.