3 lipca 2025 r. do Sejmu wpłynął rządowy projekt zmiany niektórych ustaw w celu poprawy bezpieczeństwa ruchu drogowego (druk 1451). Oprócz wprowadzania nowych typów czynów zabronionych czy zdefiniowania „nielegalnego wyścigu”, została w nim poruszona kwestia przepadku pojazdu mechanicznego. Proponowane zmiany nie rozwiązują jednak w pełni występujących obecnie problemów, a wręcz tworzą nowe.

Rząd mądrzejszy od Komisji Kodyfikacyjnej

Rząd postanowił stworzyć własne rozwiązania prawne w zakresie ruchu drogowego, mimo, że wiele poruszanych problemów, w tym przepadek pojazdu mechanicznego, zostało już przeanalizowanych przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego (KKPK) i zostały one ujęte w stworzonym przez nią projekcie zmiany ustaw karnych z 14 czerwca 2024 r. Art. 44b k.k. miał otrzymać brzmienie:

“§ 1. W wypadkach wskazanych w ustawie sąd może orzec przepadek pojazdu mechanicznego prowadzonego przez sprawcę w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym.
§ 2. Jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa pojazd nie stanowił wyłącznej własności sprawcy albo orzeczenie przepadku nie jest możliwe, sąd może orzec przepadek całości lub części jego równowartości.
§ 3. Jeżeli orzeczenie przepadku pojazdu lub jego równowartości byłoby niewspółmierne do wagi popełnionego czynu, sąd może orzec nawiązkę na rzecz Skarbu Państwa.”

Rozwiązanie to znacząco upraszczało instytucję przepadku pojazdu, nie pozostawiając przy tym luk w prawie. Propozycje rządowe wydają się bardziej kompleksowe, ale niestety powielają wcześniej krytykowane przepisy, zamiast je odpowiednio zmodyfikować lub usunąć.

Choć docenić należy dobre intencje rządu, który próbuje rozwiązać długotrwałe problemy w ruchu drogowym, w kwestii przepadku pojazdów lepszym rozwiązaniem byłoby przyjęcie art. 44b w formie zaproponowanej przez KKPK.

KKPK postulowała odejście od obligatoryjnego orzekania przepadku pojazdu mechanicznego na rzecz pozostawienia swobody orzekania sądowi.

W większości przypadków sąd i tak orzekłby przepadek w sytuacji, gdy sprawca znacząco przesadził z ilością spożytego alkoholu, jednak mogą zdarzyć się sytuacje, gdy przepadek będzie niewspółmierny do stopnia winy, a sąd i tak będzie zmuszony do jego orzeczenia.

Przykładowo, każde prowadzenie pojazdu pod wpływem środka odurzającego skutkuje obligatoryjnym przepadkiem pojazdu. Obiektywnie można stwierdzić, że kierowca mający 1,4 promila alkoholu we krwi stwarza większe niebezpieczeństwo na drodze niż osoba korzystająca np. z niewielkiej ilości marihuany, jednak to temu drugiemu sprawcy grozi obligatoryjny przepadek pojazdu, co jeszcze bardziej uwypukla konieczność wprowadzenia fakultatywności, aby każdy był równy wobec prawa.

Fakultatywność była OK. Do czasu

Doktryna prawa karnego zarzucała obligatoryjnemu przepadkowi między innymi:

• łamanie zasady równości wobec prawa;
• ograniczanie swobody orzekania przez sąd;
• brak możliwości odstąpienia od obligatoryjnego przepadku w art. 178 § 3 k.k.;
• naruszenie zasady proporcjonalności przez wprowadzenie do polskiego porządku prawnego sankcji bezwzględnie oznaczonej.

Ponadto w rządowym projekcie utrzymano dotychczasową granicę 1,5 promila alkoholu we krwi, która nie ma naukowego uzasadnienia, na co wskazywano w ekspertyzach legislacyjnych.

Decyzja rządu o pozostawieniu obligatoryjnego przepadku dziwi o tyle, że w kwietniu 2024 r., gdy zaczęto pracę nad nowelizacją art. 44b k.k. dominował pogląd, że należy wprowadzić fakultatywny przepadek pojazdu mechanicznego.

Z ust rzeczniczki prasowej Ministerstwa Sprawiedliwości Karoliny Wasilewskiej mogliśmy usłyszeć:

„Chodzi przede wszystkim o to, żeby wprowadzić fakultatywność zamiast obligatoryjności. Teraz mamy taką sytuację, że jest obowiązek orzekania o przepadku pojazdu. W przekonaniu resortu sprawiedliwości to ograniczenie kompetencji sądu. W tej zmianie nie chodzi o to, żeby pozwolić pijanym kierowcom jeździć. Chodzi o to, żeby przepisy były konstytucyjne; dawały możliwość niezależnego i zgodnego z prawem działania sądu„. (wypowiedź dla Polskiego Radia)

W uzasadnieniu projektu rządowego nie wskazano, dlaczego doszło do zmiany stanowiska w tej sprawie, jednak w związku z tym, że nowy kształt art. 44b jest częścią większej nowelizacji przepisów związanych z ruchem drogowym (a nie jedynie drobną zmianą, jak zapewne pierwotnie zakładano), której przyczyną była m.in. sprawa Łukasza Ż., należy domniemywać, że spowodowała to chęć zaostrzenia przepisów, a usunięcie obligatoryjnego przepadku pojazdu raczej kłóciłoby się z tym dążeniem.

Nawiązka zamiast przepadku – rozwiązanie idealne?

Kolejnym problemem jest orzekanie przepadku równowartości pojazdu w sytuacji, gdy nie stanowi on wyłącznej własności sprawcy lub po popełnieniu przestępstwa sprawca się go pozbył.

Wielokrotnie wskazywano, że takie uregulowania łamią zasadę równości wobec prawa oraz nie odzwierciedlają stopnia zawinienia sprawcy.

Dolegliwość przepadku zależy nie od popełnionego czynu zabronionego, ale tego, jakim pojazdem poruszał się sprawca.

Rząd postanowił rozwiązać zaistniały problem likwidując przepadek równowartości pojazdu i zastępując go nawiązką na rzecz Skarbu Państwa w wysokości co najmniej 5000 zł – obligatoryjną w przypadku współwłasności pojazdu, zaś fakultatywną, gdy orzeczenie przepadku pojazdu jest niemożliwe lub niecelowe (m.in. zbycie, zniszczenie, znaczne uszkodzenie pojazdu).

Ponieważ maksymalna kwota nawiązki wynosi 100 tys. złotych, właściciele pojazdów o znacznej wartości mogą zawierać fikcyjne umowy o współwłasności, aby uniknąć przepadku pojazdu i zapłacić nawiązkę stanowiącą część wartości pojazdu.

KKPK podeszła do problemu w inny sposób i zamiast całkowicie likwidować przepadek równowartości pojazdu, wprowadziła możliwość orzekania przepadku części wartości pojazdu, gdy nie stanowi on wyłącznej własności sprawcy lub przepadek jest niemożliwy z jakiegokolwiek powodu, dzięki czemu przy współwłasności łącznej sąd będzie mógł sam zdecydować o zakresie orzeczonego przepadku równowartości pojazdu.

W uzasadniono wyraźnie podkreślono:

„Unormowanie nie będzie miało zastosowania, jeżeli sprawca prowadził pojazd mechaniczny należący wyłącznie do innej osoby. Wynika to z faktu, że w (zmienionym – przyp. red.) art. 44b § 1 k.k. postanowiono o pojeździe, który nie stanowi wyłącznej własności sprawcy, a zatem o sytuacji, w której pojazd mechaniczny jest przedmiotem współwłasności. Przepis nie dotyczy zatem sytuacji, w której pojazd mechaniczny należy w całości do innej osoby”.

Nawiązka pojawiała się również w projekcie KKPK, ale byłaby stosowana w sytuacji, gdy orzeczenie przepadku pojazdu lub jego równowartości byłoby niewspółmierne do wagi popełnionego czynu, a ponadto nie ustalono dolnej granicy, dzięki czemu sąd sam zdecyduje jaka kwota będzie odpowiednia w konkretnym przypadku.

Jak wskazano w uzasadnieniu projektu KKPK, „takie ujęcie sprzyja realizacji zasady sprawiedliwości społecznej, o której mowa w art. 2 Konstytucji RP, a także zasady równości wobec prawa, o której stanowi się w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP”.

Co dalej z przepadkiem pojazdu?

Analiza dwóch propozycji zmiany art. 44b prowadzi do następujących wniosków:

• Orzekanie o celowości przepadku pojazdu mechanicznego powinno być pozostawione do uznania sądu, a nie narzucane z góry przez ustawodawcę, szczególnie, że ustalona granica, od której przepadek jest obligatoryjny, nie ma racjonalnego uzasadnienia.
• Nawiązka jest dobrą alternatywą dla przepadku pojazdu, jednak w kształcie zaproponowanym w projekcie rządowym może prowadzić do omijania prawa przez właścicieli pojazdów o znacznej wartości i lepszym rozwiązaniem jest dodatkowe wprowadzenie możliwości orzekania przepadku części równowartości pojazdu jak postuluje KKPK.

Tak duży rozdźwięk między projektami, szczególnie w kontekście obligatoryjności przepadku, zmusza nas jednak do zastanowienia się nad postrzeganiem przez rząd sensu funkcjonowania KKPK, która została powołana przez Ministerstwo Sprawiedliwości 4 kwietnia 2024 r.

Mimo stworzenia przez KKPK kilku projektów nowelizacji (m. in. wspomnianego już projektu zmiany ustaw karnych z 14 czerwca 2024 r., ale też propozycji wprowadzenia tymczasowego aresztowania w formie dozoru elektronicznego z 7 stycznia 2025 r.), nie są one procedowane ani nawet nie adaptuje się zawartych w nich rozwiązań do tworzonych przez rząd i Sejm projektów ustaw.

Pozostaje obserwować, czy w najbliższym czasie coś się w tej kwestii zmieni i KKPK zajmie należne jej miejsce w procesie tworzenia prawa.

Opracował Kordian Bielak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Przepadek pojazdu za drogowe piractwo: miał być fakultatywny, ale będzie nadal obligatoryjny? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Gościem programu 18 marca 2024 r. był dr hab. Janusz Raglewski, prof. UJ – profesor w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, adwokat, autor monografii o materialnoprawnej regulacji przepadku w polskim prawie karnym.

Nowa regulacja przepadku pojazdu mechanicznego prowadzonego przez sprawcę w ruchu lądowym z art. 44b k.k., który wszedł w życie 14 marca 2024 r., wywołuje wiele kontrowersji. Sam ustawodawca miał wątpliwości, co do tego rozwiązania, ponieważ art. 44b k.k. uchwalono ustawą z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (ostatecznie ponad rok i osiem miesięcy vacatio legis) oraz przesunięto jego vacatio legis (pierwotnym terminem wejścia w życie był 14 grudnia 2023 r.).

Należy czynić starania, aby zwiększyć bezpieczeństwo w ruchu drogowym, ale prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości nie jest główną przyczyną wypadków drogowych. Janusz Raglewski wyjaśnił, że głównymi przyczynami wypadków drogowych są nieustąpienie pierwszeństwa przejazdu i nadmierna prędkość, a tych przyczyn regulacja przepadku pojazdu nie obejmuje. Przepadek pojazdu niewątpliwie jednak wzmacnia społeczne poczucie sprawiedliwości, bowiem „kara” nie jest odroczona, ale egzekwowana natychmiast po popełnieniu czynu zabronionego.

Jak stwierdził Janusz Raglewski, przepadek pojazdu wizualizuje stosowanie prawa, czyli prawo w działaniu – szybkim działaniu.

Policja lub inny organ ścigania nie orzeka przepadku pojazdu, tylko go tymczasowo zabezpiecza na potrzeby postępowania karnego. Nie jest wykluczone, że pojazd ostatecznie zostaje zwrócony, ponieważ w danej sytuacji sprawca nie zrealizował wszystkich przesłanek odpowiedzialności karnej. Janusz Raglewski omawia przepadek w swojej monografii (J. Raglewski, Materialnoprawna regulacja przepadku w polskim prawie karnym, Kraków 2005), a podczas programu podkreślił, iż tylko sąd może orzec przepadek, co wynika z art. 46 Konstytucji, dopiero wówczas pojazd przechodzi na własność Skarbu Państwa.

Przepadek pojazdu – radykalny, ale nie oryginalny

W 1999 r. wniesiono poselski projekt ustawy, który następnie został uchwalony i wszedł w życie 15 grudnia 2000 r., obejmujący dodanie typu czynu zabronionego prowadzenia pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego w art. 178a § 1 k.k., a pierwotnie także przepadek pojazdu, który ostatecznie wykreślono z projektu i nie uchwalono. Autorzy projektu ustawy, mający świadomość kontrowersyjności przepadku pojazdu, argumentowali wówczas, że wartość pojazdu jest zupełnie niewspółmierna do wartości życia człowieka.

Od 14 marca 2024 r. obowiązuje art. 44b k.k., który dotyczy przepadku pojazdu mechanicznego lub jego równowartości. Zgodnie z art. 44b § 1 k.k.: „W wypadkach wskazanych w ustawie sąd orzeka przepadek pojazdu mechanicznego prowadzonego przez sprawcę w ruchu lądowym”. Odwołanie do art. 44b k.k. zawiera:

• art. 178 § 3 k.k. (przepadek pojazdu w razie spowodowania katastrofy komunikacyjnej, sprowadzenia bezpośredniego niebezpieczeństwa katastrofy komunikacyjnej lub spowodowania wypadku komunikacyjnego – obligatoryjny, jeżeli zawartość alkoholu w organizmie sprawcy była wyższa niż 1‰ we krwi lub 0,5 mg/dm³ w wydychanym powietrzu albo prowadziła do takiego stężenia, a fakultatywny w pozostałych sytuacjach) i,
• art. 178a § 5 k.k. (przepadek pojazdu w razie prowadzenia pojazdu mechanicznego – obligatoryjny, jeżeli zawartość alkoholu w organizmie sprawcy była równa lub wyższa niż 1,5‰ we krwi lub 0,75 mg/dm³ w wydychanym powietrzu albo prowadziła do takiego stężenia).

Ustawodawca uzależnił przepadek pojazdu od zawartości alkoholu we krwi sprawcy. Janusz Raglewski tłumaczył, że projektodawcy w uzasadnieniu projektu nie wyjaśnili, dlaczego przyjęto przytoczone powyżej poziomy zawartości alkoholu w organizmie sprawcy. Dodał, iż na Litwie również określono zawartość alkoholu we krwi sprawcy na poziomie 1,5‰. W opinii Janusza Raglewskiego jest to przejaw nieśmiałości ustawodawcy, ponieważ nieokreślenie żadnej granicy zawartości alkoholu w organizmie sprawcy i orzekanie przepadku pojazdu w każdej sytuacji byłoby zbyt daleko idące dla społeczeństwa, gdyż przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. jest bardzo często popełniane. W tym kontekście przepadek pojazdu to rozwiązanie bardzo praktyczne – art. 44b k.k. nie będzie przepisem martwym.

Janusz Raglewski wskazał, że mimo wielu wad i radykalności przepadku pojazdu, takie rozwiązanie jest stosowane w kilkunastu państwach europejskich.

Przepadek pojazdu uregulowano dotąd w około 12 państwach poza Polską, dlatego nie jest to modelowo rozwiązanie oryginalne. Podstawy przepadku pojazdu są w innych państwach szerzej ujęte niż w Polsce, są nimi dla przykładu brak ubezpieczenia OC czy prowadzenie pojazdu bez uprawnień lub brawurowo, nie jest on uzależniony od własności sprawcy (np. w Danii od 31 marca 2021 r. wprowadzono przepadek pojazdu bez badania jego własności – pojawiają się już głosy o zbytniej surowości takiego rozwiązania), a ponadto ma charakter obligatoryjny.

Z przeprowadzonej ankiety przez prowadzącego program dr. hab. Mikołaja Małeckiego na platformie X wynika, że większość głosujących jest „za” pozostawieniem (część z nich – po poprawkach) przepadku pojazdu mechanicznego w Kodeksie karnym.

Prewencja, symbolika czy kara?

Zastrzeżeń do konstrukcji przepadku pojazdu w Kodeksie karnym jest wiele. Nie zawsze wartość pojazdu odpowiada stanowi majątkowemu sprawcy – wartość pojazdu może zatem nie odpowiadać stanowi bezprawia czynu sprawcy. Poza funkcją prewencyjną (odebranie sprawcy pojazdu może utrudnić mu ponowne popełnienie przestępstwa w stanie nietrzeźwości), podnoszona jest także funkcja symboliczna przepadku pojazdu, które wywołują pytanie, na ile uzasadniają one tak daleko idące represje. Tym bardziej, że w pierwszych dniach obowiązywania przepadku pojazdu, mimo szeroko zakrojonej akcji informacyjnej w mediach, złapano wiele nietrzeźwych kierowców. Wiadome było, iż Policja i inne organy ścigania będą szczególnie nastawione na wykrywanie przestępstw z art. 178a § 1 k.k. Wynika z tego, że funkcja prewencyjna przepadku pojazdu, pomimo długiej vacatio legis, może nie mieć odzwierciedlenia w praktyce.

Przepadek w obecnym kształcie dotyczy wyłącznie pojazdu biorącego udział w przestępstwie, a pozostałe pojazdy, będące własnością sprawcy, nie mogą być objęte przepadkiem. To może otwierać dyskusję, co w sytuacji, gdy w praktyce przepadek jednego pojazdu nietrzeźwego kierowcy okaże się nieskuteczny.

Przepadek pojazdu może być poczytywany za ukrytą „karę”.

W istocie jest to kara majątkowa, bowiem dolegliwość przepadku pojazdu opiera się w szczególności na utracie przez sprawcę wartości majątkowej, a w mniejszym stopniu na prewencji i symbolice. Janusz Raglewski tłumaczył, że Kodeks karny przewiduje możliwość orzeczenia świadczenia pieniężnego do 60 000 zł, czyli poziomu wartości średniego pojazdu, a zaletą tego środka karnego, w przeciwieństwie do przepadku pojazdu, jest możliwość miarkowania dolegliwości (nie orzeka się bowiem przepadku połowy, tylko całego pojazdu). Z tego względu lepszym rozwiązaniem w zakresie nietrzeźwych kierowców byłoby podwyższenie dolnej granicy świadczenia pieniężnego niż wprowadzenie przepadku pojazdu. Sprawca w niektórych sytuacjach musi zapłacić równowartość pojazdu – z jego perspektywy nie ma znaczenia, czy jest to kara grzywny, czy przepadek równowartości pojazdu.

Przepadek pojazdu nie jest najlepszym rozwiązaniem, jeżeli będzie często orzekany w praktyce. Konieczne jest bowiem spieniężenie pojazdu, który traci na wartości, gdy nie jest używany. Z perspektywy interesów państwa najlepszym rozwiązaniem jest sankcja pieniężna.

Nietrzeźwy kierowca ofiarą

Zachodzi ryzyko, że sąd podczas wymiaru kary za przestępstwo będzie zmuszony uwzględniać dolegliwość przepadku pojazdu lub jego równowartości. Surowość wymierzanych kar za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. może się zmniejszyć, a to w konsekwencji może prowadzić do podnoszenia populistycznych tez o łagodnym podejściu sądów do nietrzeźwych kierowców. Janusz Raglewski obawia się, że będzie dochodziło do pokrzywdzenia nietrzeźwych kierowców przez regulacje przepadku pojazdu, a niepożądaną z perspektywy prawa karnego jest sytuacja współczucia sprawcy przestępstwa, gdyż nie tak powinno ono działać.

W obecnie obowiązującym stanie prawnym nietrzeźwemu kierowcy z zawartością alkoholu we krwi na poziomie 1,5‰, za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. grozi kara od miesiąca do 3 lat pozbawienia wolności, co najmniej 3 lata zakazu prowadzenia pojazdów (co wiąże się z ponownym egzaminem państwowym na prawo jazdy), świadczenie pieniężne na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w wysokości co najmniej 5 000 zł oraz przepadek pojazdu lub jego równowartości. Są to minimalne sankcje, dlatego nie można wykluczyć sytuacji, w których społeczeństwo będzie postrzegało danego nietrzeźwego kierowcę za ofiarę, ponieważ nie będzie on mógł zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych. Przepadek pojazdu może sprawiać dolegliwości całej rodzinie w przypadku małżeńskiej wspólności majątkowej, ale także w sytuacjach wyłącznej własności pojazdu sprawcy, gdy korzystają z niego inni członkowie rodziny.

Jak stwierdził Janusz Raglewski, należy pamiętać, że przepadek pojazdu to jedna z konsekwencji prawnokarnych skazania.

Przykłady obrazujące możliwe skutki regulacji z art. 44b k.k. powinny skłaniać do głębszych refleksji, w tym do rozważania przez sąd skorzystania z możliwości z art. 178a § 5 k.k.: „(…) Sąd może odstąpić od orzeczenia przepadku, jeżeli zachodzi wyjątkowy wypadek, uzasadniony szczególnymi okolicznościami”. Uelastycznienie orzekania przepadku pojazdu jest podwójnie kwantyfikowane, ponieważ musi dojść do „wyjątkowego” wypadku, uzasadnionego „szczególnymi” okolicznościami. W praktyce sądowej wyjątek nie może stać się regułą. Jeden z widzów skomentował, że wyjątek ten powinien mieć zastosowanie zawsze wtedy, gdy dolegliwość orzeczonych sankcji przekraczałaby stopień winy sprawcy, w odniesieniu do obowiązującego art. 53 § 1 k.k. Według Janusza Raglewskiego regulacje przepadku pojazdu należałoby, co najwyżej, wprowadzać stopniowo, rozpoczynając od trybu fakultatywnego jego orzekania, aby uniknąć wskazanych powyżej problemów z wymiarem kary.

Sfingowana kradzież pojazdu

Jeden z widzów zapytał, co w sytuacji, gdy pojazd nie jest własnością kierowcy, bowiem został pożyczony od znajomego. Zgodnie z art. 44b § 2 k.k.: „Jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa pojazd nie stanowił wyłącznej własności sprawcy albo po popełnieniu przestępstwa sprawca zbył, darował lub ukrył podlegający przepadkowi pojazd, orzeka się przepadek równowartości pojazdu”, który jest w takiej sytuacji obligatoryjny. Przepadek dotyczy pojazdu, który w czasie popełnienia przestępstwa nie stanowił własności sprawcy, ale także takiego pojazdu, który stanowił współwłasność sprawcy. Udział współwłasności pojazdu nie obniża wysokości przepadku, bowiem wciąż jest to równowartość całego pojazdu – przeciwnie do regulacji przepadku przedmiotów z art. 44 § 7 k.k.: „(…) w razie współwłasności orzeka się przepadek udziału należącego do sprawcy lub przepadek równowartości tego udziału”. Ponadto zauważyć należy, że sprawcę może być stać na wypożyczenie pojazdu, ale nie na zakup tego pojazdu – mimo tego ustawodawca w takiej sytuacji przewiduje przepadek równowartości pojazdu.

Natomiast zgodnie z art. 44b § 4 k.k.: „Przepadku pojazdu mechanicznego oraz przepadku równowartości pojazdu określonego w § 2 nie orzeka się, jeżeli sprawca prowadził niestanowiący jego własności pojazd mechaniczny wykonując czynności zawodowe lub służbowe polegające na prowadzeniu pojazdu na rzecz pracodawcy. W takim wypadku sąd orzeka nawiązkę w wysokości co najmniej 5000 złotych na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej”. Wykorzystywanie takiego pojazdu do celów prywatnych nie wyłącza przepadku (a dokładniej, w tej sytuacji – przepadku jego równowartości), ale łagodniej traktuje się pewną grupę osób, np. motorniczych tramwajów czy kierowców autobusów, których przepadek zasadniczo nie dotyczy. W przekonaniu Janusza Raglewskiego określenie „pracodawcę” należy wykładać funkcjonalnie, na korzyść sprawcy, dlatego jest nim również osoba samozatrudniona w oparciu o umowę B2B. W takich sytuacjach sąd orzeka nawiązkę od 5 000 zł do 100 000 zł, jednak nawet maksymalny wymiar nawiązki może okazać się łagodny dla sprawcy.

Kolejne wyłączenie przewiduje art. 44b § 5 k.k.: „Przepadku pojazdu mechanicznego oraz przepadku równowartości pojazdu nie orzeka się, jeżeli orzeczenie przepadku pojazdu mechanicznego jest niemożliwe lub niecelowe z uwagi na jego utratę przez sprawcę, zniszczenie lub znaczne uszkodzenie”. Wyłączenie możliwości orzeczenia przepadku we wskazanych sytuacjach z jednej strony jest uzasadnione, aby nie dochodziło do wymierzania podwójnej dolegliwości (sprawca rozbija pojazd i musiałby zapłacić jeszcze jego równowartość), ale z drugiej strony rodzi inną wątpliwość.

Według Janusza Raglewskiego art. 44b § 5 k.k. jest kryminogenny, ponieważ może prowadzić przykładowo do fingowania kradzieży.

Zacytowany art. 44b § 5 k.k. jako jedną z okoliczności wyłączających przepadek pojazdu oraz jego równowartości wskazuje na „utratę przez sprawcę” pojazdu (bez jego woli), dlatego może być to m.in. kradzież. Zapobiegać sfingowanym kradzieżom może jednak tymczasowe zabezpieczenie pojazdu przez Policję, w sytuacji jego obligatoryjnego przepadku. Zbycie, darowanie lub nawet ukrycie pojazdu wiąże się z przepadkiem jego równowartości zgodnie z art. 44b § 2 k.k.

Równowartość pojazdu nie zawsze równa

W art. 44b § 2 k.k. ustawodawca precyzuje, iż: „(…) Za równowartość pojazdu uznaje się wartość pojazdu określoną w polisie ubezpieczeniowej na rok, w którym popełniono przestępstwo, a w razie braku polisy – średnią wartość rynkową pojazdu odpowiadającego, przy uwzględnieniu marki, modelu, roku produkcji, typu nadwozia, rodzaju napędu i silnika, pojemności lub mocy silnika oraz przybliżonego przebiegu, pojazdowi prowadzonemu przez sprawcę, ustaloną na podstawie dostępnych danych, bez powoływania w tym celu biegłego”.

Przepis art. 44b § 2 k.k. jest skierowany bezpośrednio do sądu, a nie biegłego, którego powoływanie przepis zakazuje. Wyjątek od tego zakazu przewiduje art. 44b § 3 k.k., że: „Jeżeli ustalenie średniej wartości rynkowej pojazdu odpowiadającego pojazdowi, o którym mowa w § 1, w sposób określony w § 2 nie jest możliwe ze względu na szczególne cechy tego pojazdu, zasięga się opinii biegłego”. Wyznacznikiem określenia równowartości mogą być tabele wartości pojazdów sporządzane przez Urząd Skarbowy.

Wartość określona w polisie ubezpieczeniowej nie zawsze odpowiada wartości faktycznej danego pojazdu.

W opinii Janusza Raglewskiego tak rozbudowany przepis, z wyliczonymi okolicznościami, które sąd musi uwzględnić orzekając przepadek równowartości pojazdu, jest niepotrzebny, ponieważ wystarczająca byłaby klauzula: „na podstawie dostępnych danych”. Z tych względów art. 44b § 2 k.k. będzie najprawdopodobniej źródłem wielu problemów i kontrowersji w praktyce.

Do tej pory sprawy o przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. były bardzo szybko rozstrzygane przez sądy, ponieważ wystarczającymi dowodami było badanie sprawcy w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, który prowadził pojazd mechaniczny w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym oraz certyfikat urządzenia badającego. Deliberacje nad dowodami były ograniczone do bardzo wąskiego zakresu. Wprowadzenie przepadku pojazdu lub jego równowartości powoduje, że postępowania karne ulegną znacznemu wydłużeniu, ponieważ szczególnie wartość pojazdu będzie często kwestionowana. Tym bardziej, że sąd nie może miarkować równowartości pojazdu (nie bada się kwestii ewentualnej współwłasności), tylko orzeka przepadek równowartości wynikającej ze średniej wartości rynkowej pojazdu lub odstępuje od jego orzeczenia. Brak jest bowiem w kontekście przepadku pojazdu odpowiednika art. 44 § 3 k.k. („Jeżeli orzeczenie przepadku określonego w § 2 byłoby niewspółmierne do wagi popełnionego czynu, sąd zamiast przepadku może orzec nawiązkę na rzecz Skarbu Państwa”).

Zdaniem Janusza Raglewskiego regulacje dotyczące przepadku pojazdu, mimo akceptowalnej idei, wymagają zmian.

Według niego niepotrzebnie tworzy się byty ponad potrzebę – wystarczającym rozwiązaniem byłby przepadek przedmiotów z art. 44 § 2 k.k., który przy uznaniu, że pojazd to przedmiot służący do popełnienia przestępstwa, pozwala orzec przepadek pojazdu nietrzeźwego kierowcy. Przepadek przedmiotów z art. 44 § 2 k.k. ma charakter fakultatywny i jest opatrzony klauzulą niewspółmierności. Wobec tego w obliczu podnoszonych głosów o nowelizacji regulacji dotyczących przepadku pojazdu mechanicznego lub jego równowartości, w zakresie zmiany trybu orzekania z obligatoryjnego na fakultatywny we wszystkich sytuacjach, pod znakiem zapytania jest ratio legis tego rozwiązania, przy jednoczesnym obowiązywaniu ogólnej regulacji dotyczącej przepadku przedmiotów z art. 44 k.k.

#ŁĄCZYNASKARNE

Przepadek pojazdu – 18 marca 2024 r., gość: dr hab. Janusz Raglewski, prof. UJ

Program popularnonaukowy ŁĄCZY NAS KARNE jest emitowany na żywo na YouTube, w sezonie 2024 w poniedziałki w godz. 20:00-21:00, oraz dostępny jako podcast na platformach streamingowych.

Kliknij i przeczytaj więcej o programie ŁĄCZY NAS KARNE.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa, w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą Społeczna odpowiedzialność nauki II. 

Autor: Mateusz Wiktorek – Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Artykuł Przepadek pojazdu – ŁĄCZY NAS KARNE z dr. hab. Januszem Raglewskim, prof. UJ pochodzi z serwisu Karne24.com.

Czy odpowiedzialność karna z art. 270a k.k może dotyczyć księgowych ewidencjonujących fałszywe faktury dla potrzeb sporządzenia deklaracji podatkowej VAT? Na czym polegał problem wprowadzenia przepisów zakrawających o retroaktywną karalność w przypadku ustawy z dnia 23 marca 2017 roku? Jakie miałby Pan Profesor dla nas, jako przyszłych prawników, rady w tych dosyć specyficznych czasach odznaczających się przede wszystkim dynamicznie zmieniającym się rynkiem pracy i galopującym postępem techniki?

Na te i szereg innych pytań odpowiedzi szukano 23 stycznia 2018 r. w Strefie Studenckiej Uniwersytetu Jagiellońskiego przy ul. św. Anny 6, gdzie odbyło się drugie już w tym roku akademickim spotkanie z przedstawicielami teorii i praktyki prawa karnego. W pięknie odremontowanych murach dawnej Piwnicy Kołłątajowskiej gościliśmy prof. Zbigniewa Ćwiąkalskiego, prawnika, czynnego adwokata i nauczyciela akademickiego, od 2007 do 2009 r. ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego, a także partnera tytularnego Kancelarii SPCG, „T. Studnicki, K. Płeszka, Z. Ćwiąkalski, J. Górski” sp.k. Postać niezwykle cenioną w prawniczych kręgach, a jednocześnie uważaną przez wielu studentów za wzór akademickiego profesora.

Temat spotkania nosił tytuł „Przepadek przedsiębiorstwa oraz art. 270a i art. 271a k.k. jako mechanizmy prawno karnej reakcji na wyłudzenia VAT w świetle nowelizacji prawa karnego z dnia 23 marca 2017 r.”

Przedmiotem spotkania była analiza rozwiązań uchwalonych ustawą z dnia 23 marca 2017 r., która rozszerzyła pojęcie przepadku (art. 44a k.k.), wprowadziła domniemanie przestępności pochodzenia majątku nabytego do 5 lat wstecz przed popełnieniem przestępstwa, co z kolei budzi wątpliwości konstytucyjne, a konkretnie sprzeczność z normą wynikającą z art. 42 ust. 3 Konstytucji statuującą domniemanie niewinności. Zwrócono także uwagę na część szczególną kodeksu karnego w zakresie wprowadzonych do ustawy nowych typów czynów zabronionych (art. 270a i art. 271a k.k.) i nasuwających się w związku z określoną redakcją znamion wątpliwości interpretacyjnych.

Prof. Zbigniew Ćwiąkalski

Nie zabrakło także smaczków z życia Katedry Prawa Karnego UJ. Uczestnicy spotkania mogli dowiedzieć się m.in. o początkach kariery naukowej profesora, jego przyjaźni z prof. Andrzejem Zollem, a także… o „najtrudniejszym” z zadań, z jakim musiał zmierzyć się profesor jako świeżo upieczony adiunkt u progu swej prawniczej kariery. Historia była związana z samochodem i Prof. Zollem.

Wydarzenie zostało zorganizowane z inicjatywy Koła Naukowego Prawa Karnego TBSP UJ pod patronatem medialnym portalu Karne24.com oraz we współpracy z Katedrą Prawa Karnego UJ. Honorowy patronat nad wydarzeniem objął Dziekan Wydziału Prawa i Administacji UJ, prof. dr hab. Jerzy Pisuliński.

Seweryn Cieślik
Video: Karne24.com

Artykuł Prof. Z. Ćwiąkalski o przepadku przedsiębiorstwa i początkach swojej kariery pochodzi z serwisu Karne24.com.

Implementacja prawa unijnego

Polskie ustawodawstwo zostało pchnięte do zmian za sprawą prawa Unii Europejskiej. Ustawa wprowadzająca konfiskatę rozszerzoną wdraża w życie założenia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/42/UE z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie zabezpieczenia i konfiskaty narzędzi służących do popełnienia przestępstwa i korzyści pochodzących z przestępstwa w Unii Europejskiej. Dyrektywa unijna przewiduje konfiskatę rozszerzoną, konfiskatę bez wyroku skazującego, a także konfiskatę od osoby innej niż sprawca.

„W skali Unii Europejskiej 40 proc. odzyskanych od przestępców środków pochodzi z konfiskaty bez skazania, 13 proc. z tradycyjnej konfiskaty. Poza państwami UE instytucja rozszerzonego przepadku jest znana m.in. w Stanach Zjednoczonych i Szwajcarii.” – podaje Ministerstwo Sprawiedliwości.

Zdaniem Ministerstwa, obowiązujące dotąd przepisy nie tylko nie odpowiadały dyrektywom europejskim, ale przede wszystkim cechowały się wysoką niedoskonałością. Na stronie Ministerstwa przeczytać możemy, że nowa ustawa umożliwia odbieranie majątków pochodzących z przestępstwa, pozwala skutecznie walczyć ze zorganizowaną przestępczością oraz dostosowuje polskie prawo do współczesnych standardów.

Ustawa nowelizująca realizuje ponadto założenia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/40/UE z dnia 12 sierpnia 2013 r. dotyczącą ataków na systemy informatyczne i zastępującą decyzję ramową Rady 2005/222/WSiSW.

Rozszerzony przepadek mienia

Konfiskata to ostateczne pozbawienie mienia przez Sąd w związku z przestępstwem. Konfiskata rozszerzona polega z kolei na poszerzeniu możliwości dokonywania takiego pozbawienia (rozszerzony przepadek mienia). W swoim założeniu ma ona obejmować coś więcej niż tylko tylko mienie pochodzące bezpośrednio z przestępstwa czy przedmioty lub narzędzia służące, bądź też przeznaczone do jego popełnienia. Więcej również niż korzyści pochodzące jedynie bezpośrednio z przestępstwa.

Mając to na uwadze, prawo unijne zobowiązało Państwa do podjęcia niezbędnych środków w celu umożliwienia konfiskaty, w całości lub w części, mienia należącego do osoby skazanej za popełnienie przestępstwa, które może być źródłem – w sposób bezpośredni lub pośredni – korzyści majątkowych, w przypadku gdy sąd na podstawie okoliczności sprawy, w tym konkretnych faktów i dostępnych dowodów jest przekonany, że przedmiotowe mienie pochodzi z działalności przestępczej.

Założenia ustawy nowelizującej

Obowiązująca już nowelizacja dokonuje wprowadzenia konfiskaty rozszerzonej zaczynając od poszerzenia katalogu przestępstw, wobec których przepadek taki może zostać orzeczony. Od 27 kwietnia 2017 roku w przypadku przestępstw zagrożonych karą powyżej 5 lat pozbawienia wolności, a także przestępstw popełnionych w zorganizowanej grupie albo związku mającym na celu popełnienie przestępstwa, orzeczenie konfiskaty będzie możliwe w wypadku jego popełnienia, o ile z takiego przestępstwa została lub chociażby mogła zostać osiągnięta korzyść majątkowa (w sposób bezpośredni jak i pośredni).

Ustawa nowelizująca wprowadza również okres 5 lat przed popełnieniem przestępstwa, który ma stanowić granicę kontroli legalności pochodzenia mienia sprawcy. Oznacza to, że w przypadku skazania, sprawca będzie musiał wykazać legalność majątku nabytego w ostatnich 5 latach.

„Badanie legalności mienia jest stosowane w wielu krajach i często dotyczy 6 lub 7 lat wstecz, a nawet 15 lat, licząc od daty wszczęcia postępowania w sprawie przepadku. Regulacja ta ma uderzyć głównie w przestępczość zorganizowaną.” – czytamy na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości.

Ponadto do Kodeksu Karnego wprowadzono zapis, uznający za korzyść majątkową osiągniętą z popełnienia przestępstwa także pożytki z rzeczy lub praw stanowiących tę korzyść.

Zmianom uległy także przepisy pozwalające orzec przepadek mienia w stosunku do osób trzecich. Konfiskata będzie mogła być orzeczona w stosunku do osób, którym sprawca przekazał mienie nieodpłatnie lub zbył je za kwotę znacznie niższą od jego wartości rynkowej, w sytuacji gdy osoby trzecie wiedziały lub powinny były wiedzieć, że celem tych działań jest uniknięcie przepadku.

Przepadek bez skazania

Nowe przepisy dają możliwość zastosowania przepadku korzyści z przestępstwa w momencie, kiedy nie doszło do wydania wyroku skazującego. Będzie to możliwe w sytuacji, kiedy dojdzie do umorzenia postępowania z powodu niewykrycia sprawcy, a także w przypadku zawieszenia postępowania w sprawie, w której nie można ująć oskarżonego, albo nie może on brać udziału w postępowaniu z powodu choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby. Dowody muszą wskazywać jednak na to, że w przypadku skazania, doszłoby do orzeczenia przepadku.

Usprawnienie procedury wykonawczej i kontroli operacyjnej

Ustawa o rozszerzonej konfiskacie wprowadziła nowości również w kodeksie karnym wykonawczym. Wprowadzono regulację zezwalającą na orzeczenie przepadku równowartości mienia, w momencie gdy przepadek w czystej postaci nie może zostać wykonany w całości lub części. Zniszczenie czy ukrycie mienia, podlegającego przepadkowi nie ujdzie już nikomu płazem.

Zmianie uległa również ustawa o policji w zakresie regulacji umożliwiających – w poważnych sprawach – stosowanie środków kontroli operacyjnej w celu ujawnienia mienia zagrożonego przepadkiem.

Przepadek przedsiębiorstwa

Jedną z nowości, wynikających z ustawy jest wprowadzenie do Kodeksu Karnego artykułu 44a. Na jego mocy Sąd może orzec przepadek przedsiębiorstwa (albo jego równowartości), jeżeli służyło ono lub było przeznaczone do popełnienia przestępstwa lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści. Orzeczenie przepadku jest możliwe również wówczas, gdy przedsiębiorstwo nie stanowiło własności sprawcy.

Niepewne zabezpieczenia?

Ustawodawca przewidział szereg gwarancji, dzięki którym przepadek przedsiębiorstwa (albo jego równowartości) ma dotknąć jedynie prawdziwych przestępców. Przede wszystkim musi ono należeć do osoby fizycznej, a więc zwykłego zjadacza chleba. Inną gwarancją ma być wyłączenie możliwości jego zastosowania wobec właściciela lub osoby kierującej przedsiębiorstwem w jego imieniu, którzy nie przewidywali i pomimo zachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach nie mogli przewidzieć, że przedsiębiorstwo mogło służyć do powyżej wspomnianych celów.

Przepadek przedsiębiorstwa nie będzie mógł być ponadto orzeczony, jeżeli rozmiar szkody wyrządzonej przestępstwem lub rozmiar ukrytej korzyści nie jest znaczny wobec rozmiarów samego przedsiębiorstwa. Choć mamy tutaj do czynienia ze znamieniem ocennym, w uzasadnieniu projektu ustawy możemy przeczytać, iż „oznacza to, że przepadek ten nie będzie miał zastosowania w sytuacji, w której działanie nielegalne stanowi tylko margines działalności danej firmy”. Co będzie uważane za margines, a co nie, pokaże już praktyka.

Podstawowym i wyjściowym warunkiem, otwierającym drogę do orzeczenia przepadku przedsiębiorstwa (albo jego równowartości) jest skazanie za przestępstwo, z którego popełnienia sprawca osiągnął, chociażby pośrednio, korzyść majątkową znacznej wartości. Polski kodeks karny nie zna jednak terminu „korzyści majątkowej znacznej wartości”.

Pytanie, czy istnieje możliwość posiłkowania się definicją „mienia znacznej wartości”, którego wartość w czasie popełnienia czynu zabronionego musiałaby przekroczyć 200.000 zł. Za takim właśnie rozwiązaniem optuje Ministerstwo Sprawiedliwości.

Nowe przepisy kodeksu karnego wykonawczego stanowią ponadto, że orzeczony przepadek przedsiębiorstwa nie obejmuje jego nazwy albo firmy, a także wchodzących w jego skład autorskich praw osobistych.

W trakcie procesu legislacyjnego do projektu ustawy wprowadzano liczne poprawki. Kilkanaście poprawek zaproponował także Senat. Ostatecznie, po ich zatwierdzeniu przez Sejm oraz podpisaniu ustawy przez Prezydenta RP, ustawa o konfiskacie rozszerzonej weszła w życie 27 kwietnia 2017 roku.

Jędrzej Liberacki

Źródło: ms.gov.pl / własne
Foto: pix-media.priceonomics-media.com

Artykuł Nowe przepisy ułatwią odbieranie majątku przestępcom pochodzi z serwisu Karne24.com.