Jednym z podstawowych problemów jest stosowanie przez sądy tzw. „oporowej” interpretacji znamion przestępstwa zgwałcenia. Zgodnie z nią, opór wobec działań sprawcy stawiany przez ofiarę i jego przełamanie przez sprawcę jest konstytutywnym elementem przemocy, a więc jednego z niedozwolonych sposobów doprowadzania do stosunku seksualnego. W konsekwencji, wobec braku zamanifestowania oporu, niemożliwe jest przypisanie sprawcy odpowiedzialności karnej. Mimo krytyki takiego podejścia także przez Sąd Najwyższy, wciąż występuje ono w praktyce.

Rozwiązaniem może być proponowana przez Łukasza Kraja zmiana definicji przestępstwa zgwałcenia.

• Zobacz: Ł. Kraj, Alternatywna definicja przestępstwa zgwałcenia, Państwo i Prawo 2026, nr 1, s. 56-71.

Proponowana przez autora definicja sprowadza się do umieszczenia w przepisie art. 197 kodeksu karnego zwrotu „kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, niezależnie od jakiejkolwiek formy sprzeciwu bądź jego braku, podlega karze…”.

Opór nie jest warunkiem przemocy

Problemów z „oporową” interpretacją definicji przestępstwa zgwałcenia jest kilka. Pierwszym z nich jest fakt, że nie znajduje ona żadnego oparcia w brzmieniu kodeksu karnego. Przepis art. 197 k.k. nie wspomina o konieczności przełamania oporu przez sprawcę. Oczywiście, w sytuacji, gdy opór ofiary występuje dużo łatwiej jest udowodnić wystąpienie przemocy. Przełamywaniu oporu towarzyszą najczęściej obrażenia ciała, ślady walki, uszkodzenia ubrania czy ślady DNA. Czynniki te stanowią dowody, których przedstawienie w sądzie znacząco ułatwi skazanie sprawcy.

Trudności dowodowe jakie mogą pojawić się w przypadku braku wystąpienia oporu i jego przełamania, nie mogą jednak prowadzić do wniosku, że sam opór jest warunkiem koniecznym do realizacji znamienia „przemocy”.

W treści przepisu brak jest bowiem jakichkolwiek przesłanek do przyjęcia takiego wniosku.

Niespójność w kodeksie

Argumentów za odrzuceniem interpretacji pojęcia „przemoc” odnoszącej się do oporu ofiary dostarcza także porównanie artykułu 197 z innymi przepisami kodeksu karnego. Przestępstwem sprowadzającym się do użycia przemocy celem doprowadzenia ofiary do niekorzystnego dla niej rozporządzenia jej dobrem prawnym (w tym przypadku mieniem) jest także rozbój z art. 280 k.k. W przypadku tego czynu zabronionego przyjmuje się, że wystąpienie oporu ofiary nie jest konieczne do uznania, że doszło do przestępstwa. Przyjęcie „oporowej” koncepcji zgwałcenia wprowadziłoby zatem niespójności wewnątrz samego kodeksu karnego. Prowadziłoby to do sytuacji, w której zbliżone do siebie znamiona czynów zabronionych rozumiane byłyby w zupełnie inny sposób.

Ponadto, wartość dobra prawnego w postaci wolności seksualnej jest większa niż w przypadku mienia, więc logiczne wydaje się przyjęcie interpretacji chroniących ofiarę zgwałcenia w większym stopniu.

Kierunek wyznaczony przez prawo międzynarodowe

Kolejnym problemem związanym z „oporową” koncepcją zgwałcenia jest międzynarodowy kontekst omawianego przepisu. Tzw. konwencja stambulska, czyli ratyfikowana przez Polskę umowa międzynarodowa, nakłada na państwa strony obowiązek adaptacji swoich regulacji dot. przestępstwa zgwałcenia w ten sposób, by były one oparte o model koncepcji „tak znaczy tak”. Zgodnie z tą koncepcją, zgwałcenie ma miejsce, gdy sprawca podejmuje aktywność seksualną bez zgody drugiej osoby, a nie jedynie w przypadku przełamania jej sprzeciwu.

Nie będzie zatem kontrowersyjne stwierdzenie, że „oporowe” rozumienie przemocy sprzeczne jest z koncepcją „tak znaczy tak”.

To zgoda, a nie opór lub jego brak, stoją w centrum zakładanej przez konwencję stambulską koncepcji.

Wyeliminowanie z praktyki orzeczniczej koncepcji „oporowej” przybliży Polskę do realizacji obowiązków wynikających z prawa międzynarodowego.

Wyjaśnianie przepisu

Propozycja zmiany przepisu przedstawiona przez Ł. Kraja sprowadza się do dodania do treści przepisu tzw. znamienia wyjaśniającego o treści „niezależnie od jakiejkolwiek formy sprzeciwu bądź jego braku”. Znamię wyjaśniające to taki element przepisu, który w przeciwieństwie do znamion właściwych nie określa jakie zachowanie jest przestępstwem, a jakie nie – precyzuje ono za to jak należy interpretować właściwe znamiona danego czynu zabronionego. Oznacza to, że organ stosujący prawo nie dokonuje subsumpcji zachowania sprawcy pod takie znamię, a jedynie używa go, by poprawnie zinterpretować pozostałe elementy przepisu. W przypadku analizowanego przestępstwa, funkcją znamienia wyjaśniającego jest doprowadzenie do prawidłowej interpretacji znamienia „przemoc”.

Posłużenie się znamieniem wyjaśniającym jest dobrym pomysłem szczególnie dlatego, że to właśnie błędna wykładnia przepisu, a nie sam zestaw znamion właściwych jest przyczyną omówionych powyżej problemów. Sam katalog zachowań sprawcy jest wystarczająco szeroki, by odpowiedzieć na potrzeby praktyki i brak jest konieczności jego poszerzania.

Przemoc bez dodatków

Zmiana proponowana przez Ł. Kraja ma kilka plusów. Po pierwsze, wystąpienie oporu fizycznego lub innej formy sprzeciwu ofiary wobec działań sprawcy stałoby się okolicznością irrelewantną dla organów ścigania oraz sądów. Przemoc w rozumieniu Kodeksu karnego to oddziaływanie siłą fizyczną na osobę lub rzecz w celu przymuszenia osoby do konkretnego działania, zaniechania lub znoszenia. Przyjęcie nowej wersji przepisu sprawiłoby, że niemożliwym stałoby się dodawanie do tej definicji dodatkowych elementów odnoszących się do przełamywania oporu ofiary. W konsekwencji niemożliwe stałoby się także argumentowanie, że brak wystąpienia oporu oznacza, że przemoc nie wystąpiła i w konsekwencji czyn nie wypełnia znamion przestępstwa.

Ponieważ okoliczność wystąpienia sprzeciwu ofiary lub jego braku stałaby się bez znaczenia dla postępowania karnego, zmiana przepisu oszczędziłaby także ofiarom wielu upokarzających pytań o ich zachowanie, takich jak np. „czy ofiara płakała” albo „czy swoim zachowaniem nie wyraziła przypadkiem zgody na obcowanie płciowe”. Propozycja stanowi przeniesienie środka ciężkości z działania ofiary (dowodzenie czy opór wystąpił czy nie), na działanie sprawcy (dowodzenie, czy doszło do zastosowania przemocy czy nie).

Przyjęcie zmienionej wersji przepisu doprowadziłoby także do zwiększenia komunikatywności tekstu ustawy, która stałaby się tym samym bardziej zrozumiała dla obywateli i organów ścigania, np. Policji. Jasność prawa nie tylko stanowi wartość samą w sobie, ale jest także jedynym sposobem na uniknięcie błędów w jego stosowaniu.

Propozycja Ł. Kraja wydaje się także bardziej kompromisowa niż obecne brzmienie kodeksu karnego, któremu towarzyszyły liczne kontrowersje i wątpliwości odnoszące się do gwarancji procesowych w trakcie jego przyjmowania. Może to prowadzić do lepszej społecznej recepcji nowelizacji ustawy.

Podsumowanie

Poważnym problemem praktyki orzeczniczej w Polsce jest stosowanie tzw. koncepcji oporowej, zgodnie z którą do stwierdzenia wystąpienia przemocy, która jest jednym ze znamion przestępstwa zgwałcenia, konieczne jest przełamanie oporu ofiary przez sprawcę.

Przyjęta w 2025 r. nowelizacja kodeksu karnego nie stanowi gwarancji rozwiązania tego problemu. Wobec tego konieczne wydaje się wprowadzenie definicji zgwałcenia, która wprost uniemożliwia sądom zastosowanie koncepcji oporowej. Dobrym rozwiązaniem jest dodanie do przepisu penalizującego zgwałcenie dodatkowego znamienia wyjaśniającego o treści „niezależnie od jakiegokolwiek sprzeciwu bądź jego braku”. Doprowadzi to do wyeliminowania błędnej praktyki orzeczniczej, co przysłuży się to lepszej ochronie ofiar, a także uczyni zadość przepisom prawa materialnego.

Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Alternatywna wizja przestępstwa zgwałcenia w Państwie i Prawie: lepiej pojęcie wyjaśnić, niż zmieniać pochodzi z serwisu Karne24.com.

Sprawca zgwałcenia, który pobije ofiarę może dostać niższą karę niż lekarz, który wykorzysta stosunek zależności w celu doprowadzenia do obcowania płciowego? Taka propozycja pojawiła się w Sejmie.

21 stycznia 2026 r. do Sejmu wpłynął projekt nowelizacji art. 199 Kodeksu karnego, normującego seksualne wykorzystanie stosunku zależności lub krytycznego położenia (zobacz projekt). Zasadnicza zmiana przewidziana w projekcie miałaby polegać na zaostrzeniu ustawowego zagrożenia karą oraz dodaniu nowego typu kwalifikowanego.

Nowe oblicze art. 199 k.k.

Aktualnie art. 199 § 1 k.k. penalizuje doprowadzenie innej osoby do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności przez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia, przewidując za ten czyn karę do 3 lat pozbawienia wolności. Zwiększenie ustawowego zagrożenia w § 2 i § 3 ma natomiast miejsce w przypadku, gdy sprawca działa na szkodę małoletniego, również, gdy działanie polega na nadużyciu zaufania lub udzieleniu korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy.

Projekt nowelizacji zakłada dodanie typu kwalifikowanego względem wyżej wymienionych czynów. Zaostrzonej odpowiedzialności na podstawie 199 § 4 k.k. miałby podlegać sprawca, który:

• jest osobą, od której pokrzywdzony jest szczególnie zależny, w szczególności lekarzem, terapeutą, psychologiem, nauczycielem, wychowawcą, opiekunem, duchownym, przełożonym lub inną osobą sprawującą faktyczną władzę lub kontrolę, albo
• nadużywa zaufania wynikającego z pełnionej funkcji lub wykonywanego zawodu.

Pytanie o granice zależności

Takie ukształtowanie znamion rodzi jednak pytanie o celowość nowego typu przestępstwa. Nie do końca czytelna może być abstrakcyjnie utworzona granica pomiędzy stosunkiem zależności a szczególną zależnością. Taka okoliczność uwzględniana jest co do zasady przez sąd przy wymiarze kary w granicach ustawowego zagrożenia. Wpisanie jej do ustawy może prowadzić do zbędnej kazuistyki w kodeksie karnym.

Precyzyjnego wyznaczenia desygnatów szczególnej zależności nie ułatwia również posłużenie się przez projektodawcę otwartym katalogiem przykładowych ról społecznych, z których owa szczególna zależność mogłaby wynikać.

Z punktu widzenia zasady określoności znamion typu czynu zabronionego tak ogólne ujęcie znamion typu kwalifikowanego zagrożonego surowszą karą może budzić wątpliwości.

Surowiej niż za zgwałcenie?

Wnioskodawcy postulują też podniesienie ustawowego zagrożenia karą. Projekt przewiduje karę pozbawienia wolności od roku do 10 lat za dokonanie w typie podstawowym, natomiast w przypadku działania na szkodę małoletniego zagrożenie ustawowe miałoby zostać podniesione z 5 do 15 lat pozbawienia wolności.

Najwyższa sankcja została przewidziana za postulowany typ kwalifikowany. Sprawca miałby podlegać karze pozbawienia wolności od 3 do 20 lat. Warto zauważyć, że możliwość wymierzenia takiej kary aktualnie występuje w przypadku kwalifikowanego zgwałcenia z art. 197 § 3. Natomiast za zgwałcenie w typie podstawowym sprawcy można wymierzyć maksymalnie karę 15 lat pozbawienia wolności.

Ustalenie tak wysokiej górnej granicy ustawowego zagrożenia doprowadziłoby do sytuacji, w której sprawca używający groźby czy przemocy odpowiadałby z przepisu przewidującego niższą karę niż taki, który nadużywa stosunku zależności w przypadku, gdy jest osobą, od której pokrzywdzony jest szczególnie zależny.

Abstrakcyjnie ujmowany poziom karygodności obu tych przestępstw uzasadnia wyższe zagrożenie ustawowe w przypadku przestępstwa zgwałcenia i czyni postulowaną zmianę nieproporcjonalną oraz niespójną względem pozostałych regulacji.

Słuszny cel, wątpliwe rozwiązanie

Pozytywnie należy jednak ocenić cel przyświecający projektodawcom. W obecnym stanie prawnym sankcja za seksualne wykorzystanie stosunku zależności znacząco odbiega od tej przewidzianej za zgwałcenie. Dlatego słusznym wydaje się zwrócenie uwagi na możliwy wyższy poziom karygodności przestępstwa seksualnego wykorzystania niż wynika to z aktualnego ustawowego zagrożenia.

Zrealizowanie założeń projektodawców nie powinno jednak prowadzić do powstania niespójności w ustawie. Zaostrzenie kar w stopniu zaproponowanym w projekcie nowelizacji jest nie do zaakceptowania.

Opracowała Lena Orzechowska – studentka prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. 

Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.  

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Kolejna propozycja zaostrzenia kar za przemoc seksualną – nieproporcjonalnie ostra pochodzi z serwisu Karne24.com.

13 lutego 2025 roku w życie weszła nowelizacja art. 197 k.k., regulującego przestępstwo zgwałcenia. W swoim dotychczasowym brzmieniu paragraf 1 tego przepisu brzmiał następująco: „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15”.

Tak wygląda natomiast aktualny kształt przepisu: „Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego przemocą, groźbą bezprawną, podstępem lub w inny sposób mimo braku jej zgody, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15”. Jednocześnie ustawodawca dodał do art. 197 paragraf 1a: „Tej samej karze podlega, kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego wykorzystując brak możliwości rozpoznania przez nią znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem”.

Jak widać ustawodawca postanowił zmodyfikować treść przedmiotowej regulacji poprzez dodanie znamienia „innego sposobu mimo braku zgody”. Jednocześnie zrównał on także zgwałcenie pierwszego stopnia z doprowadzeniem do obcowania płciowego osoby niepoczytalnej. Wprost w treści kodeksu wybrzmiało zatem pojęcie zgody, które nie zostało jednak wprowadzone do niego w samodzielny sposób, lecz w nierozłącznym tandemie z „przemocą, groźbą, podstępem lub innym sposobem” doprowadzenia do obcowania płciowego.

Sprawca musi zatem doprowadzić do stosunku w pewien określony sposób bez jednoczesnej zgody ofiary. Ustawodawca uznał ponadto, że niższa karalność osób, które doprowadziły do obcowania osobę niepoczytalną, czyli niezdolną w ogóle do wyrażenia zgody, jest bezzasadna i zasługuje na potępienie równoważne z wymuszeniem stosunku wobec osoby zdolnej do rozpoznania przez nią znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem.

Problem sposobu

Nowelizację analizuje Aleksandra Malinowska-Bizon w artykule: Nowa definicja zgwałcenia. Rewolucja czy rewitalizacja pojęcia?, „Prokuratura i Prawo” 2025, nr 7.

Jak wskazuje A. Malinowska-Bizon nowelizacja art. 197 k.k. nie podołała zadaniu uaktualnienia brzmienia przepisów do obowiązujących standardów międzynarodowych. Otóż zgodnie z art. 36 Konwencji stambulskiej naruszenie autonomii seksualnej jednostki stanowi m.in. obcowanie płciowe dokonane bez zgody drugiej osoby. Jednocześnie zgoda ta musi być udzielona dobrowolnie jako wyraz wolnej woli.

Konwencja wprowadza zatem standard tzw. „zgody afirmatywnej”, nazywanej także  modelem „tak znaczy tak”. Zgoda partnera seksualnego musi zostać udzielona, a zatem nie jest ona domniemana i jednocześnie jej brak stanowi samodzielną przesłankę potraktowania danego aktu seksualnego jako zgwałcenia.

Tymczasem polski kodeks karny w swoim aktualnym brzemieniu nie traktuje braku zgody jako wystarczającej przesłanki dla zakwalifikowania danej czynności seksualnej jako zgwałcenia. Art. 197 łączy bowiem brak zgody nierozdzielnie z przemocą, groźbą, podstępem lub innym sposobem doprowadzenia ofiary do obcowania płciowego. Sam brak zgody nie wystarczy – konieczne jest ponadto wykazanie rzeczonego „sposobu”.

Wprowadzone zmiany nadal kładą nacisk na ustalenie, czy w danym stanie faktycznym wystąpiła przemoc, groźba, podstęp lub inny sposób doprowadzenia do obcowania płciowego, a nie na to, czy wyrażona została w sposób afirmatywny zgoda przez partnera.

Zamiast jednoznacznej przesłanki braku pozytywnie wyrażonej zgody ustawodawca posłużył się specyficzną konstrukcją zakładającą konieczność jednoczesnego wystąpienia znamienia „sposobu” oraz „braku zgody”. Takie rozwiązanie nie spełnia wymogów konwencyjnych.

Niezgodność z orzecznictwem ETPC

W przytoczonym przez autorkę analizowanego artykułu orzeczeniu ETPCz z 20 czerwca 2024 w sprawie Z. przeciwko Czechom Trybunał ustalił pewien standard postępowania w sprawach o zgwałcenie, którego aktualne brzmienie art. 197 k.k. nie wypełnia.

Trybunał przyjął, iż dla zakwalifikowania danego zachowania jako napaści seksualnej nie jest konieczne uprzednie zastosowanie przemocy, groźby, podstępu ani żadnego innego sposobu. Nie musimy mieć także do czynienia z wykorzystaniem krytycznego położenia ofiary lub stosunku zależności.

Regulacje krajowe powinny umożliwiać wzięcie pod uwagę całego szeregu czynników sytuacyjnych, takich jak trudna sytuacja życiowa ofiary, jej wyjątkowy stan psychofizyczny, zły stan zdrowia, problemy osobiste, autorytet sprawcy w oczach ofiary, hierarchiczną nierówność partnerów itp., przy ustalaniu czy w danej sytuacji mieliśmy do czynienia z rzeczywiście dobrowolnym odbyciem stosunku seksualnego.

Bieżący kształt art. 197 w sposób oczywisty nie spełnia wymogów przewidzianych przez orzeczenie ETPCz.

Wprowadzając wymóg wskazania określonego sposobu, za pomocą którego ofiara doprowadzona została do obcowania płciowego, polski ustawodawca pomija fakt, iż do wymuszenia stosunku może dojść także w sytuacjach, gdy z żadnym takim sposobem nie mieliśmy do czynienia, a o pasywności ofiary i braku wyrażenia przez nią zgody zadecydował splot czynników sytuacyjnych.

Ryzyko nieokreśloności

A. Malinowska-Bizon wskazuje jeszcze szereg innych zagrożeń i problemów, które niesie ze sobą aktualne brzmienie przepisu.

Po pierwsze, określenie „lub w inny sposób” jest blankietowe, przez co nie spełnia wymogu określoności i wprowadza zagrożenie różnej wykładni tego pojęcie przez różne sądy. Okazać się może, że dane zachowanie zostanie zakwalifikowane przez jeden sąd jako wpisujące się w „inny sposób”, przez co zachowanie sprawcy uznane zostanie za zgwałcenie, podczas gdy drugi sąd to samo zachowanie uzna za niespełniające rzeczonej przesłanki, a sprawca zostanie uwolniony od odpowiedzialności.

Po drugie, poprzez brak wprowadzenia modelu zgody afirmatywnej ustawodawca nie odpowiedział na problem tzw. zmrożenia ofiar gwałtów, tj. odczuwania przez nich swoistego paraliżu w obliczu napaści seksualnej. Ofiara taka nie jest w stanie oczywiście wyrazić zgody, ale jeżeli sprawca nie będzie się posługiwać określonym sposobem w celu doprowadzenia do obcowania płciowego, to nie będzie wpadał w ramy przedmiotowego przepisu.

Po trzecie, nowela nie rozwiązała zagadnienia różnicowania odpowiedzialności sprawcy w zależności od przymiotów ofiary.

Brak zgody to brak zgody i każdy stosunek odbyty w takich warunkach jest zgwałceniem. Mogą zaistnieć pewne okoliczności, takie jak przemoc czy znęcanie się, wpływające na surowość kary, ale okolicznością taką nie powinna być niepełnosprawność fizyczna lub intelektualna ofiary czy jej krytyczne położenie.

Tymczasem utrzymano obowiązywanie art. 198 k.k. przewidującego niższe zagrożenie karą w przypadku doprowadzenia do obcowania płciowego np. osoby bezradnej, a także art. 199 k.k. przewidujący kary jeszcze niższe, jeżeli wykorzystano krytyczne położenie ofiary lub nadużyto stosunku zależności.

Podsumowanie

A. Malinowska-Bizon wskazuje, że nowela nie spełnia wymagań Konwencji stambulskiej, nie wprowadza bowiem do polskiego porządku prawnego modelu „tak znaczy tak”. Nowelizacja wydaje się także niewystarczająca z punktu widzenia orzecznictwa ETPCz. Stwarza ponadto szereg innych problemów, takich jak niedookreśloność pojęcia „w inny sposób”, a do tego nie znosi rozróżnienia karalności ze względu na walory ofiary.

Zdaniem autorki mamy tutaj do czynienia zatem ze zmianą pozorną, która starając się pogodzić bardziej postępowe tendencje regulacyjne z dotychczasową tradycją wykładniczą i interpretacyjną, wprowadza rozwiązanie ułomne, które nadal w niedostateczny sposób chronić będzie ofiary gwałtów.

Opracowanie: Bartosz Joniak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Grafika: Gemini

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Brak zgody, brak zmiany? Krytyczna analiza nowelizacji art. 197 Kodeksu karnego pochodzi z serwisu Karne24.com.

Nowelizacja Kodeksu Karnego z 13 lutego 2025 roku miała być receptą na właściwą implementację przepisów Konwencji Stambulskiej w polskim systemie prawnym oraz ujednoliceniem orzecznictwa w zakresie spraw o zgwałcenie. W rzeczywistości dodane do art. 197 § 1 k.k. znamię „w inny sposób mimo braku zgody” wzbudza kontrowersje, których obszernej analizy podjęli się Dominika Czerniak i Artur Pietryka w artykule Nowe znamiona przestępstwa zgwałcenia? opublikowanym na łamach miesięcznika „Palestra” 2025, nr 2.

Co z konwencją?

Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Komitetu do spraw Likwidacji Dyskryminacji Kobiet kładzie nacisk na znamię zgody jako warunku penalizacji zgwałcenia, a w Konwencji Stambulskiej o kluczowym znaczeniu zgody w kontekście działań legislacyjnych obejmujących przemoc seksualną i zgwałcenie czytamy wprost w art. 36.

Mimo wytycznych i określonych wzorców, polski ustawodawca do podstawowego typu przestępstwa zgwałcenia wprowadził znamię „w inny sposób mimo braku zgody”.

Autorzy dowodzą, że konstrukcja przepisu nie czyni zadość wymaganiom określonym przez prawo międzynarodowe oraz zaleceniom GREVIO.

A to chociażby ze względu na dalsze istnienie klauzul wskazujących na konieczność wykazania środków przymusu (przemocy, groźby bezprawnej, podstępu) zastosowanych wobec ofiary oraz wynikające z przepisu wątpliwości interpretacyjne.

Nowe znamię – niejasne znaczenie

Interesujące są rozważania autorów na temat tego, czy nowe znamię użyte w art. 197 § 1 k.k. jest odrębnym znamieniem tego przepisu oraz czy odnosi się ono do wszystkich sposobów doprowadzania do obcowania płciowego tj. przemocy, podstępu, groźby i „innego sposobu”.  

Analizując etap prac senackich oraz głosy ekspertów D. Czerniak i A. Pietryka dochodzą do wniosku, że zgodnie z zamysłem ustawodawcy znamię „mimo braku zgody” odnosi się jedynie do „innego sposobu”, a taki zabieg uzasadniany jest faktem, że w przypadkach w których do obcowania płciowego doprowadzono przy pomocy przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu nie będzie konieczne dodatkowe dowodzenie braku zgody. Oznacza to, że przy zastosowaniu powyższej wykładni w przepisie powstałaby nowa postać zgwałcenia, polegająca na doprowadzeniu do obcowania płciowego w inny sposób mimo braku zgody ofiary.

Autorzy sygnalizują problemy, jakie okoliczności doprowadzenia do obcowania płciowego mogłyby zostać zakwalifikowane jako te popełnione w „inny sposób mimo braku zgody”.

Wskazują, że „z uwagi na zmianę relacji między przepisami art. 197–200 k.k. innym sposobem doprowadzenia do obcowania płciowego bez zgody drugiej osoby nie może być żadna z okoliczności (…)” wymieniona w art. 197 § 1a – 200 § 1 k.k. Po wejściu w życie nowelizacji, art. 197 § 1 k.k. stał się bowiem regułą ogólną, a pozostałe normami szczególnymi.

To zaś ukazuje, że nowelizacja nie ułatwia sytuacji prawnej ofiary, prowadząc raczej do interpretacyjnego chaosu.

Nowelizacja czy zmiana pozorna?

Zdaniem autorów, istotne są następujące kwestie, które należy brać pod uwagę przy wykładni nowelizacji:

• Ze względu na obecność znamion niedookreślonych takich jak „w inny sposób” nie powinno się w nieproporcjonalny sposób rozszerzać zakresu kryminalizacji – zapobiegnie to naruszeniu zasady określoności prawa karnego oraz penalizacji zachowań, które nigdy nie miały podpadać pod nowe przepisy
• Zachowania zakwalifikowane jako spełniające znamię „doprowadzenia do obcowania płciowego w inny sposób mimo braku zgody”, powinny mieć zbliżony stopień karygodności – zapobiegnie to stosowaniu prawa w sposób arbitralny i zmniejszy poczucie niepewności oraz niesprawiedliwości
• Spełnienie przesłanek za każdym razem będzie zależeć od wykazania, w jaki sposób doprowadzono do obcowania płciowego bez zgody drugiej osoby, a nie od samego faktu zaistnienia takiego stanu rzeczy.

W podsumowaniu autorzy stwierdzają: „Efekt prac legislacyjnych wydaje się jednak być kompromisem, który nie zadowala nikogo. Nie realizuje celów, gdyż nie jest zgodny z Konwencją stambulską i nie realizuje wymagań GREVIO. Nie realizuje celu ostatecznego, tj. zmiany i uporządkowania linii orzeczniczej dotyczącej przestępstw seksualnych z art. 197–200 k.k. Przeciwnie, konsekwencją wejścia w życie zmian może być pogłębienie dotychczasowych rozbieżności oraz pojawienie się nowych, odmiennych linii orzeczniczych na gruncie art. 197 § 1a i art. 198 k.k.”

Nowelizacja nie tylko nie rozwiązała problemów wynikających ze starego brzmienia omawianego przepisu, lecz dodatkowo wprowadziła zupełnie nowe kontrowersje i wątpliwości interpretacyjne – wynika z opracowania Nowe znamiona przestępstwa zgwałcenia? opublikowanego na łamach „Palestry”.

Opracował Hubert Grucela – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Kompromis, który nie zadowala nikogo: D. Czerniak i A. Pietryka o nowelizacji znamion zgwałcenia pochodzi z serwisu Karne24.com.