Kobieta spożyła spore ilości alkoholu, poszła do lasu i urodziła pijane dziecko. Noworodek miał 1,77 promila alkoholu we krwi i znajdował się w stanie zagrażającym życiu.

Kobieta przyznała, że dzień przed porodem piła wódkę ze znajomymi. Tłumaczyła, że wypiła łącznie litr wódki. Następnego dnia rano miała czuć się dobrze i poszła na grzyby. Wówczas rozpoczęła się akcja porodowa. Zdarzenie miało miejsce w 2016 roku.

Nienarodzeni, a pijani w trupa

To nie pierwszy przypadek urodzenia dziecka „pijanego w trupa”. Przykładowo, sąd karny w Słupsku zajmował się sprawą noworodka, który przyszedł na świat z 0,9 promila alkoholu we krwi. Zaraz po urodzeniu dostał delirium, miał bezdech i drgawki. Biegli określili jego stan jako ciężki zespół abstynencyjny z gwałtownego odstawienia.

Sąd rozpatrujący sprawę uznał, że matka nie odpowiada karnie za upicie się i doprowadzenie dziecka do takiego samego stanu (wyrok Sądu Okręgowego w Słupsku z 20 stycznia 2015 r., VI Ka 624/14).

Kodeks karny odróżnia szkody wyrządzone dziecku przed i po urodzeniu. Różni się kodeksowa nomenklatura: część przepisów chroni „dziecko poczęte” (art. 152, 153, 157a k.k.), pozostałe mówią o człowieku i osobie, a więc organizmach narodzonych. W szczególnej sytuacji znajduje się kobieta-matka, którą w czasie ciąży łączy z dzieckiem niepowtarzalna relacja bijekcyjna.

Za uszczerbki na zdrowiu „dziecka poczętego” kobieta w ciąży nie odpowiada karnie (art. 157a § 1 i 3 k.k.). Oczywiście każdy odpowiada za skrzywdzenie dziecka już po jego urodzeniu. Przypadek noworodka „pijanego w trupa” jest jednak nieco inny.

Czyn polegający na upiciu się ma miejsce przed urodzeniem dziecka. Jednak pokrzywdzenie nie ogranicza się do życia płodowego – negatywne skutki na zdrowiu trwają również po narodzinach człowieka. Czy można spowodować ciężki uszczerbek zdrowiu człowieka (w domyśle – już narodzonego), o którym mowa w art. 156 k.k., za sprawą działania podjętego zanim ów człowiek się narodzi?

Lepiej żyć niż nie żyć?

Pytanie spędza sen z powiek karnistom. Ma też istotne znaczenie społeczne szczególnie w dwóch kontekstach.

Po pierwsze, przerwanie ciąży, a więc spowodowanie śmierci płodu przez samą matkę nie jest nigdy karalne. Można byłoby więc twierdzić, że kobieta tym bardziej nie powinna odpowiadać karnie za wyrządzenie dziecku mniejszej szkody, to znaczy jedynie uszczerbku na jego zdrowiu lub zagrożenia życia.

Lepiej, że dziecko w ogóle żyje, nawet jeśli przez całe życie będzie cierpieć z powodu skutków alkoholowego zespołu płodowego, niż gdyby miało w ogóle nie żyć (argumentacja a fortiori).

Po drugie, w przypadku diagnostyki prenatalnej i nieumyślnych działań bądź zaniechań personelu medycznego, odpowiedzialność karna została zakreślona bardzo szeroko.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje, że błędy diagnostyczne prowadzące do zagrożenia życiu dziecka, które będą w przyszłości uzasadniały rozwiązanie ciąży metodą cesarskiego cięcia, umożliwiają pociągnięcie do odpowiedzialności karnej lekarza za czyny opisane w art. 155 czy 160 k.k., a więc w przepisach odnoszących się zasadniczo do ludzi już narodzonych. Skutki owych zaniedbań, mimo że zaistniałe w okresie prenatalnym, ujawniają się z całą mocą, gdy dziecko ma już zdolność do samodzielnego życia poza organizmem matki.

Mamy więc do czynienia z bardzo szerokim wyłączeniem odpowiedzialności karnej matki za naruszenie dobrostanu płodu w prenatalnej fazie rozwoju. Równocześnie ten sam płód chroniony jest bardzo intensywnie przed nawet nieumyślnymi zaniedbaniami w opiece nad dobrostanem ciąży.

Przypadek pijanego noworodka leży gdzieś pośrodku. Ocena prawna picia alkoholu przez kobietę ciężarną jest w tym kontekście wysoce problematyczna.

Dobro narodzonych

Wszystkie wymienione przepisy chronią tożsame dobro prawne. Jest nim życie ludzkie. Odróżnienia typologiczne są zaś wprowadzone, by zróżnicować zakres odpowiedzialności karnej i wysokość sankcji. Kluczowy wydaje się także art. 157a § 3 k.k., który wyłącza karalność czynu kobiety ciężarnej za uszkodzenie ciała dziecka poczętego, tj. dziecka przed narodzeniem, lub rozstrój zdrowia zagrażający jego życiu.

Regulacja jest, jak widać, wąska. Nie tylko dlatego, że mowa tu o „ciele” dziecka poczętego i jego „uszkodzeniu” – z czego wynika, że poza zakresem regulacji pozostają wszelkie uszczerbki dobrostanu psychicznego. Chodzi również o to, że przepis odnosi się wyłącznie do zagrożeń materializujących się w pełni w okresie ciąży.

Z żadnego przepisu nie wynika, że osoba powodująca u dziecka rozstrój zdrowia zakłócający funkcjonowanie jego organizmu po urodzeniu się ma odpowiadać karnie co najwyżej za przestępstwo z art. 157a § 1 k.k.

Wręcz przeciwnie, jeżeli dziecko, które już się urodziło, cierpi z powodu jakiegoś rozstroju zdrowia, to opisany skutek nie jest uszkodzeniem ciała ani rozstrojem zdrowia dziecka poczętego w rozumieniu art. 157a k.k. Podpada typologicznie pod skutki określone w art. 156/157 k.k. albo jest stanem niebezpieczeństwa zagrażającego człowiekowi urodzonemu w rozumieniu art. 160 k.k. Jeśli w wyniku rozwoju danej choroby dziecko urodzone umrze, będziemy mieli do czynienia ze śmiercią człowieka wg art. 148/155 k.k.

Można więc twierdzić, że nie ma znaczenia, kiedy zaistniał czyn powodujący skutek na zdrowiu człowieka. Znaczenie ma to, kiedy zmaterializował się skutek.

Jeśli choroba wynikająca z podawania dziecku znacznych ilości alkoholu, gdy jest się jeszcze w ciąży, zakłóci jego rozwój i funkcjonowanie, gdy będzie już narodzonym człowiekiem – szczególnie w sferze dobrostanu psychicznego – dojdzie do spowodowaniu uszczerbku ściganego tak jak każde inne przestępstwo godzące w zdrowie człowieka.

W tym świetle doprowadzenie do urodzenia pijanego dziecka nie jest zjawiskiem indyferentnym prawnie. Ten wysoce lekkomyślny uczynek może rodzić odpowiedzialność karną.

Zdjęcie zostało wygenerowane przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Alkohol w ciąży: dozwolone picie czy karalne upijanie się na szkodę dziecka? pochodzi z serwisu Karne24.com.

Ciężarna i jej partner zostali przewiezieni do szpitala, odnieśli poważne obrażenia rąk i nóg – podaje portal babyonline.pl. U 18-latki konieczne było przeprowadzenie cesarskiego cięcia, jednak lekarzom nie udało się uratować dziecka. Według Dziennika Bałtyckiego kobieta była w siódmym miesiącu ciąży. Kierowca, który spowodował wpadek, nie odniósł żadnych obrażeń. Policyjne badanie alkotestem wykazało, że miał ponad 2,2 promila alkoholu w organizmie.

Odpowiedzialność karna sprawcy wypadku

Zgodnie z relacjami prasowymi mężczyźnie postawiono zarzut spowodowania wypadku ze skutkiem śmiertelnym – art. 177 § 2 k.k. Przepis ten przewiduje, że karze podlega sprawca wypadku, jeżeli następstwem tego wypadku jest śmierć innej osoby albo ciężki uszczerbek na jej zdrowiu. Ponieważ informacje medialne w tej sprawie są skąpe, nie wiadomo czy postawienie kierowcy zarzutu z art. 177 § 2 k.k. uzasadniała wyłącznie śmierć dziecka poczętego, czy też ciężki uszczerbek na zdrowiu (jak wskazano w relacjach prasowych – poważne obrażenia) matki i ojca dziecka.

Abstrahując zatem od okoliczności tej konkretnej sprawy, można potraktować ją jako pretekst do rozważań, czy „inną osobą”, o której mowa w art. 177 § 2 k.k. może być dziecko poczęte, zdolne do samodzielnego życia poza organizmem matki.

Czy spowodowanie wypadku, w którym śmierć odniosło wyłącznie dziecko nienarodzone uzasadnia kwalifikację z art. 177 § 2 k.k.?

Jak wskazuje dr Grzegorz Bogdan w komentarzu do Kodeksu karnego pod red. Prof. Andrzeja Zolla, w takiej sytuacji przypisanie sprawstwa wypadku ze skutkiem śmiertelnym jest wątpliwe. Życie dziecka poczętego korzysta wprawdzie z ochrony prawa karnego, w tym wypadku jednak uznanie go za „osobę” prowadziłoby nieuchronnie do wewnątrzkodeksowych sprzeczności.

W rozdziale XIX k.k., który stanowi o przestępstwach przeciwko życiu i zdrowiu, próżno bowiem szukać przepisu przewidującego karę za nieumyślne wywołanie poronienia.

W kodeksie karnym odróżniono sytuacje, w których ochronie podlega życie człowieka (zarówno przed zachowaniami umyślnymi, jak i nieumyślnymi) od sytuacji, w których ochronie podlega życie dziecka poczętego (wyłącznie w przypadku zachowań umyślnych).

Gdyby zatem dopuścić interpretację, zgodnie z którą „osobą” w rozumieniu art. 177 § 2 k.k. jest również dziecko poczęte, zdolne do samodzielnego życia poza organizmem matki, pojawiłaby się trudna do zaakceptowania z aksjologicznego punktu widzenia sprzeczność: spowodowanie śmierci takiego dziecka podlegałoby karze wyłącznie wówczas, gdyby nastąpiło w ruchu drogowym, ale już nie w żadnej innej sytuacji.

Początek „człowieka”

Myśl tę rozwija adw. Sławomir Wolfram w artykule „Prawnokarna ochrona dziecka poczętego na tle występku wypadku komunikacyjnego penalizowanego w art. 177 k.k.” opublikowanym w „Palestrze” nr 11/2016.:

Odpowiedzialność karna sprawcy wypadku drogowego, w którym śmierć poniosło dziecko nienarodzone, uzależniona jest od przyjęcia kryteriów opartych na wykładni pojęcia „człowiek” w rozumieniu przepisów k.k.

A zatem do momentu, w którym dziecko poczęte nie przeszło przez linię wyznaczoną przez kryterium położnicze, za którą stanie się „osobą”, nie będzie podlegało ochronie z art. 177 k.k. Ale jeżeli kobieta ciężarna otrzymała od swojego lekarza prowadzącego ciążę skierowanie do szpitala w celu przeprowadzenia cięcia cesarskiego, wówczas można uważać, że zaistniały przesłanki uzasadniające konieczność rozwiązania ciąży przez cięcie cesarskie.

Co za tym idzie – nienarodzone dziecko, z chwilą wystawienia takiego skierowania do szpitala, uzyskuje pełną ochronę prawnokarną, a sprawca wypadku komunikacyjnego poniesie pełną odpowiedzialność za skutki, jakie dotknęły takie dziecko nienarodzone w wypadku samochodowym. Podobnie rzecz przedstawiałaby się w przypadku, gdyby do wypadku samochodowego doszło po rozpoczęciu porodu naturalnego.

Odpowiedzialność cywilna sprawcy wypadku

Czy oznacza to, że spowodowanie śmierci dziecka poczętego w wypadku samochodowym jest zgodne z prawem? Odpowiedź na to pytanie musi być negatywna. Jest to zachowanie bezprawne, ale nie podlega karze przewidzianej w kodeksie karnym.

Sprawca wypadku może ponieść inne niż prawnokarne konsekwencje przewidziane przepisami prawa.

Zgodnie z orzecznictwem Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, jeżeli dziecko poczęte, które było zdolne do samodzielnego życia poza organizmem matki, poniesie śmierć w wypadku samochodowym, to może zostać uznane za „zmarłego” w rozumieniu art. 446 § 4 Kodeksu cywilnego, co uzasadnia zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w wyniku jego śmierci najbliższym członkom rodziny. Przeglądu orzeczeń SN dotyczących tej kwestii dokonali K. Rabka i M. Andrzejewski w artykule „Zadośćuczynienie za śmierć nienarodzonego”.

Choć zatem członkowie najbliższej rodziny zmarłego dziecka poczętego będą mogli niekiedy dochodzić zadośćuczynienia za krzywdę związaną z jego śmiercią, zasądzenie zadośćuczynienia nie będzie mogło nastąpić w postępowaniu karnym, a wyłącznie na drodze powództwa cywilnego.

Foto: Pixabay.com

Artykuł Jeśli w wypadku drogowym ucierpi nienarodzone dziecko, nie dojdzie do przestępstwa pochodzi z serwisu Karne24.com.

Czy definiować dziecko?

Definicja pojawiającego się w Kodeksie karnym określenia „dziecko poczęte” została zaproponowana przez Komitet Inicjatywy Ustawodawczej „Stop Aborcji”, w obywatelskim projekcie ustawy nowelizującej ustawę o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz Kodeks karny.

Kliknij, aby zapoznać się z projektem ustawy antyaborcyjnej.

Jak wskazano w projekcie ustawy, „dzieckiem poczętym” jest „człowiek w prenatalnym okresie rozwoju, od chwili połączenia się żeńskiej i męskiej komórki rozrodczej” (art. 115 § 24 projektu obywatelskiego). Projekt zrównywał tym samym status i zakres prawnokarnej ochrony dzieci poczętych: od momentu zapłodnienia komórki jajowej aż do końca rozwoju dziecka w okresie prenatalnym. Definicja wskazywała przy tym jedynie na moment początkowy prawnokarnej ochrony życia ludzkiego, nie podawała innych jego cech ani nie odsyłała do kryterium rozwojowego.

Zdaniem Ewy Plebanek pomysł wprowadzenia legalnej definicji „dziecka poczętego” do słownika wyrażeń ustawowych zasługuje na aprobatę.

Jest to uzasadnione szczególnie zasadami poprawnej legislacji i podstawowymi funkcjami prawa karnego. Jednak ze względu na szeroko ujęty zakres desygnatów obejmujących to pojęcie w projekcie obywatelskim, autorka wskazała na konsekwencje, jakie może przynieść takie ukształtowanie definicji kodeksowej dla oceny chociażby legalności leczenia niepłodności metodą IVF. Problematyczna stawałaby się także legalność środków antykoncepcyjnych o działaniu antyinidacyjnym oraz niektórych zabiegów leczniczych ratujących zdrowie kobiet.

Nie wylać dziecka (poczętego) z kąpielą

Według projektu obywatelskiego cechą konstytutywną „dziecka poczętego” jest „połączenie męskiej i żeńskiej komórki rozrodczej”. Jednakże badania naukowe wskazują, że zapłodniona komórka jajowa nie zawsze rozwija się w kierunku istoty ludzkiej, a może rozwinąć się np. w kierunku ciążowej choroby trofoblastycznej – zauważa Plebanek.

W związku z tym ustalając znaczenie nazwy „dziecko poczęte” należy odwołać się do cech przypisywanych istocie ludzkiej w nauce, a nie jedynie do momentu połączenia komórek rozrodczych.

Definicja komitetu „Stop Aborcji” została skonstruowana w sprzeczności z zasadami logiki oraz wiedzą ekspercką.

Analizowana definicja jest zbyt szeroka, a poza tym opiera się na wizji światopoglądowej określonej grupy osób – podkreśla w swoim artykule dr Plebanek. W związku z tym projekt obywatelski nie przyczyniłby się do realizacji deklarowanego w nim celu, tj. ochrony ludzkiego życia lub zdrowia. W praktyce mógłby zadziałać w odwrotnym kierunku i doprowadzić do niekorzystnych zjawisk społecznych.

Projekt Komitetu Inicjatywy Ustawodawczej „Stop Aborcji” trafił do Sejmu i został odrzucony w drugim czytaniu (druk 784, Sejm VIII kadencji).

Artykuł „Życie i zdrowie dziecka poczętego jako przedmiot prawnokarnej ochrony (wybrane problemy wykładnicze w perspektywie najnowszych propozycji legislacyjnych)” został opublikowany w Czasopiśmie Prawa Karnego i Nauk Penalnych, nr 4/2016. Kliknij, aby przeczytać cały artykuł.

Ewa Plebanek jest doktorem w Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego.

Daria Kucyper
Foto: freestocks.org

Artykuł E. Plebanek dla CPKiNP: Tak dla definicji dziecka poczętego, nie dla definicji światopoglądowej pochodzi z serwisu Karne24.com.