Działalność „łowców pedofilów” wzbudza spore kontrowersje, gdyż w ramach prowadzonych działań niejednokrotnie sami łamią prawo, aby uzyskać materiały świadczące o tym, że domniemany „pedofil” dopuścił się tzw. groomingu.

Mateusz Wiktorek z Uniwersytetu Jagiellońskiego analizuje kwestię dopuszczania dowodów zgromadzonych przez łowców w artykule: Dowody pozyskane przez łowców pedofilów. Aspekty materialnoprawne i procesowoprawne, który ukazał się w Przeglądzie Sądowym nr 3/2024.

• Autor wskazuje, jak należy kwalifikować czyny osób złowionych, co ma bezpośredni związek z procesową oceną gromadzonych dowodów.
• Następnie przedstawia wzorce oceny dowodów wg przepisów proceduralnych.
• Dzieli proceder łowienia na dwie fazy: wirtualną i rzeczywistą, aby finalnie na tej podstawie ocenić dopuszczalność dowodów z „wirtualnej” części procederu oraz z samego zatrzymania osoby złowionej.

Złowiony nie popełnia groomingu

Artykuł 200a § 2 k.k., zwany potocznie “groomingiem”, penalizuje czynności przygotowawcze do przestępstwa pedofilii, polegające na złożeniu za pośrednictwem systemu teleinformatycznego lub sieci telekomunikacyjnej propozycji o charakterze seksualnym małoletniemu poniżej lat 15. Zdaniem M. Wiktorka, ponieważ nie można usiłować nieudolnie przygotowania do przestępstwa, osoba schwytana przez “łowców” nie popełnia przestępstwa groomingu, składając im propozycję spotkania w celach seksualnych, a nawet na nie przybywając, ponieważ zamiast małoletniego, ma styczność z dorosłymi ludźmi.

Autor nie wyklucza jednak realizacji przez „pedofila” innych typów czynów zabronionych, m.in. art. 200 § 3 lub 4 k.k., gdy podczas komunikowania się z „łowcami” prezentuje treści pornograficzne lub wykonanie czynności seksualnej.

W ocenie M. Wiktorka, w takim przypadku „łowcy” sami dopuszczają się jednak przestępstwa z art. 240 § 1 k.k., nie zawiadamiając niezwłocznie odpowiednich organów o czynie karalnym – usiłowaniu nieudolnym – z uwagi na pełnoletność adresatów, lecz czekając z tym do momentu tzw. ujęcia obywatelskiego.

Prawda vs. procedury

Dowody uzyskane za pomocą czynu zabronionego nie są z automatu uznawane za niedopuszczalne, a można wręcz stwierdzić, że art. 168a k.p.k. ustanawia zasadę dopuszczalności wykorzystania nielegalnych dowodów, o ile nie czyni to procesu nierzetelnym w świetle konwencji międzynarodowych i nie łamie Konstytucji RP.

Jak podkreśla M. Wiktorek, doktryna i orzecznictwo jasno wskazują, że tego typu dowody powinny być skrupulatnie analizowane przed ich dopuszczeniem, gdyż prawdy nie powinno dociekać się za wszelką cenę.

W ocenie Wiktorka, dowody z wirtualnej części procederu, tj. zrzuty ekranu mogą być wykorzystane w procesie karnym na podstawie art. 393 § 3 k.p.k., zezwalającego na odczytanie tzw. dokumentów prywatnych.

Udostępnianie korespondencji ze „złowionym” nie łamie konstytucyjnej ochrony tajemnicy komunikowania się i dopuszczalny jest nawet dowód z potajemnie utrwalonej rozmowy.

Ważniejszą kwestią jest ocena wartości takich dowodów, które są uzyskiwane za pomocą prowokacji, a dodatkowo niejednokrotnie istnieją wątpliwości co do autentyczności prezentowanych materiałów czy stanu psychofizycznego „pedofila”.

Przestępstwa po spotkaniu

Według autora, inaczej wygląda kwestia dowodów uzyskanych podczas spotkania ze złowionym. Z uwagi na to, że nie popełnia on groomingu, „łowcy” nie dokonują zatrzymania obywatelskiego, lecz bezprawnie pozbawiają go wolności.

Ponadto, zdaniem M. Wiktorka, należy negatywnie spojrzeć na nagrywanie zatrzymania i upublicznianie danych „pedofila”, gdyż udzielona przez niego zgoda na takie działanie często nie jest dobrowolna i wyrażona jest pod wpływem błędnego przekonania, że został zatrzymany przez Policję. Takie postępowanie “łowców” sprawia, że przełamane jest domniemanie niewinności, a złapany jest uznawany za pedofila, nawet jeśli zostanie później uniewinniony.

Autor twierdzi, że organy postępowania karnego powinny prawidłowo stosować prawo oraz kontrolować dostarczone dowody, a w indywidualnych przypadkach wydawać stanowcze decyzje procesowe, które ukrócą działalność samozwańczych stróżów prawa i będą kształtować świadomość prawną społeczeństwa.

„(…) nawet społecznie uzasadniony cel nie może uświęcać prawnie niedopuszczalnych środków jego osiągnięcia” – podsumowuje M. Wiktorek.

Artykuł: Dowody pozyskane przez łowców pedofilów. Aspekty materialnoprawne i procesowoprawne ukazał się w Przeglądzie Sądowym nr 3/2024.

Opracował Kordian Bielak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Nie ufać dowodom dostarczanym przez łowców pedofilów – analiza w Przeglądzie Sądowym pochodzi z serwisu Karne24.com.

13 lutego 2025 r. weszła w życie nowelizacja Kodeksu karnego, dodająca do art. 197 § 1 k.k. znamię “mimo braku zgody”, uwypuklające kwestię zgody w ramach przestępstwa zgwałcenia. Nowelizacja ta w ciekawy sposób koresponduje z rozważaniami M. Głuchowskiego wyrażonymi w artykule: Zakres zgody na czynność seksualną przy przestępstwie zgwałcenia z użyciem podstępu, który ukazał się w Przeglądzie Sądowym nr 11-12/2022.

Zamiast istotności błędu – kwestia zgody

Głuchowski przywołuje doktrynalną wykładnię “podstępu” w rozumieniu art. 197 k.k., która skupia się na kwestii istotności błędu, wpływającego na podjęcie przez ofiarę decyzji o podjęciu czynności seksualnej. Błąd taki może być wywołany przez okoliczności istotne, które powodują, że sprawca dopuszcza się zgwałcenia, albo okoliczności uboczne (np. obietnicę małżeństwa, kłamstwo, że jest się kawalerem), które wykluczają wystąpienie “podstępu” w rozumieniu art. 197 k.k., a więc również odpowiedzialność za zgwałcenie.

Autor krytykuje jednak takie rozróżnienie z powodu nieostrości kryterium “istotności” i proponuje inną wykładnię “podstępu”.

Głuchowski postuluje bardziej indywidualną ocenę podstępu przez badanie granic udzielonej zgody i sprawdzenie, czy podjęta czynność seksualna mieści się w jej zakresie.

Zauważa, że zgoda na obcowanie płciowe nie jest pozwoleniem na jakiekolwiek czynności. Przykładowo: penetracja analna wykracza poza zakres zgody na obcowanie waginalne.

Przy wyznaczeniu granic zgody odwołuje się do definicji J. Warylewskiego. Zgodnie z nią zgoda obejmuje:

• dany rodzaj czynności seksualnej;
• konkretną osobę;
• określony moment podejmowania czynności seksualnej.

Badając przekroczenie granic zgody należy zbadać, czy podejmowana czynność seksualna ma zasadniczo odmienną naturę lub cel niż to, na co zgodził się dysponent dobrem. Z przywoływanych w artykule przykładów wynika, że wpływ na ocenę potencjalnego przekroczenia granic zgody mogą mieć m.in. cechy osobiste sprawcy (płeć, zbyt niski wiek) czy obiektywna ocena społeczna.

Głuchowski analizuje również problem stealthingu jako jednego z przykładów zgwałcenia podstępem oraz czym różni się on od fałszywych zapewnień kobiety, że stosuje antykoncepcję hormonalną.

Lepiej udawać znanego aktora?

W rozważaniach rozróżniono przypadki “polepszania” swojego wizerunku (np. kreowanie się na osobę zamożną), używania fałszywej tożsamości oraz podszywania się pod osobę znaną ofierze. Jedynie ostatnią z kategorii można uznać za zgwałcenie, gdyż udawanie partnera lub osoby, do której ofiara żywi uczucie, powoduje, że wykorzystane zostaje pożądanie pokrzywdzonej do innej osoby i podstępem dochodzi do czynności seksualnej, na którą normalnie by się nie zgodziła.

W przypadku używania fałszywej tożsamości lub podszywania się pod osobę nieznaną osobiście ofierze, sprawca wzbudza pożądanie do samego siebie i potencjalnie mógłby odpowiadać “jedynie” za oszustwo, które jest karane łagodniej niż zgwałcenie.

Ważność zgody na czynność seksualną oceniana jest na moment podejmowania czynności seksualnej, więc bez znaczenia jest cofnięcie zgody po fakcie przez osobę żałującą dokonanego współżycia.

Osoba działająca w granicach udzielonej zgody nie musi obawiać się oskarżenia o gwałt „po fakcie”. Jednocześnie “zgoda następcza”, wyrażona po zgwałceniu lub w jego trakcie, nie powoduje, że sprawca zgwałcenia nie poniesie odpowiedzialności karnej.

Zaproponowana przez M. Głuchowskiego interpretacja zgody przy podstępie pozwala ograniczyć dominującą obecnie wykładnię przez pryzmat nieostrej „istotności” błędu, a skupia się na opartym o konkretne kryteria zakresie zgody. Podstęp znacznie różni się od pozostałych sposobów doprowadzania do aktu seksualnego z art. 197 k.k. (przemocy, groźby oraz “innego sposobu”. wprowadzonego ostatnią nowelizacją), jednak jego penalizacja jest możliwa do pogodzenia z wymogiem braku zgody.

“W istocie, znamię braku zgody na czynność seksualną nie tylko nie utrudnia oceny karalności podstępnych zachowań, lecz także tę ocenę ułatwia” – twierdzi M. Głuchowski.

Artykuł: Zakres zgody na czynność seksualną przy przestępstwie zgwałcenia z użyciem podstępu ukazał się w Przeglądzie Sądowym nr 11-12/2022.

Opracował Kordian Bielak – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cover foto wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Michał Głuchowski w Przeglądzie Sądowym o nowym spojrzeniu na podstęp prowadzący do zgwałcenia pochodzi z serwisu Karne24.com.

Autor odniósł się w ten sposób do coraz bardziej popularnego w naszym kraju zjawiska „obywatelskich ujęć” rzekomych pedofili, którzy będąc w błędnym przekonaniu, iż rozmawiają z osobą nieletnią, umawiali się za pośrednictwem internetowych komunikatorów z dorosłymi prowokatorami na spotkania w celach seksualnych.

Narzędzie organów ścigania

Podstęp oraz prowokacja to powszechnie wykorzystywane przez organy ścigania metody walki z przestępczością. Ich przeprowadzenie wymaga od funkcjonariuszy ogromnej wiedzy, przygotowania i doświadczenia.

Jak podkreśla autor, znajomość psychologii czy zdolność uzyskania pozycji dominującej w kontaktach z osobą trzecią to jedne z wielu umiejętności i cech, których co do zasady brakuje prowokatorom obywatelskim, a które umożliwiają profesjonalnemu agentowi właściwe przeprowadzenie czynności operacyjnych.

„Prowokatorzy obywatelscy to najczęściej osoby bez psychologicznego czy prawniczego przygotowania oraz zaplecza merytorycznego, często kierujący się (poniekąd idylliczną) wizją pracy westernowego szeryfa” – pisze Sosik.

Uregulowana w ustawach prowokacja organów ścigania, obwarowana jest wieloma warunkami. Wśród nich wskazuje się między innymi wymóg uprzedniego posiadania wiarygodnych informacji o przestępstwie oraz konieczność uzyskania zgody Sądu Okręgowego. Ponadto może być ona stosowana jedynie w stosunku do najcięższych przestępstw, enumeratywnie wymienionych w ustawach, zgodnie z zasadami subsydiarności i pomocniczości.

Prowokacja jest więc czynnością zarezerwowaną dla ustawowo upoważnionych służb, a wszelkie podstępne i celowe działania prowokatorów społecznych, skierowane na umożliwienie popełnienia przestępstwa przez osobę trzecią uznać należy za pozbawione podstaw prawnych. Co więcej, w określonych stanach faktycznych, samozwańczy agenci mogą – na podstawie art 24 k.k. – podlegać karze.

„Skoro nawet osoba działająca w ramach swoich uprawnień w momencie wykroczenia poza ich zakres może zostać pociągnięta do odpowiedzialności karnej, to stosując argumentum a fortiori osoba nieuprawniona tym bardziej może do takowej zostać pociągnięta” – twierdzi autor.

Brak jest możliwości zastosowania w tego typu przypadkach kontratypu stanu wyższej konieczności, ze względu na potencjalny charakter niebezpieczeństwa skutkujący brakiem realnego i nieuchronnego zagrożenia dla dobra prawnego – kontynuuje R. Sosik.

Efekty prowokacji

Autor omawia zagadnienie odpowiedzialności karnej osoby sprowokowanej do nawiązania kontaktu przez Internet i złożenia seksualnej propozycji – w wyobrażeniu sprawcy – rzekomemu małoletniemu do lat 15. W związku z faktem, że art. 200a k.k. – penalizujący tzw. grooming – stanowi jedynie kryminalizację czynności przygotowawczych do dokonania przestępstw z art. 197 § 3 pkt 2 k.k., art. 200 k.k. lub art. 202 § 3 lub 4 k.k., „prowokacje obywatelskie” są w rzeczywistości „usiłowaniem nieudolnym przygotowania”. Konstrukcja taka jest jednak, zdaniem autora, niedopuszczalna.

Powołując się na analizy M. Małeckiego (UJ) autor wskazuje, że formy stadialne nie mogą przechodzić przez swoje własne formy stadialne, a więc nie może być mowy o karalnym „usiłowaniu przygotowania”. „Jak zauważa M. Małecki – czytamy w artykule – formy stadialne nie są „autozwrotne” ani „odwrotne”, a więc nie ma możliwości „usiłowania usiłowania” ani tym bardziej „usiłowania przygotowania”.

„W Polsce nie jest karalne umawianie się przez Internet z dorosłym człowiekiem w błędnym przekonaniu, że jest to dziecko” – konkluduje autor.

Ujawniony w wyniku prowokacji obywatelskiej niedoszły „pedofil” nie jest więc sprawcą żadnego przestępstwa, związanego z samym faktem zmierzania do spotkania się z rzekomym dzieckiem, i nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej.

Bezprawne pozbawienie wolności?

Jak wskazuje praktyka, prowokacje obywatelskie bardzo często kończą się sytuacją, w której prowokator decyduje się skorzystać z określonego w 243 § 1 k.p.k. tzw. ujęcia obywatelskiego. W omawianych przypadkach brak jest jednak formalnych podstaw do zastosowania tej instytucji, gdyż osoba sprowokowania nie popełnia żadnego przestępstwa – zauważa R. Sosik.

„Jeśli nie ma przestępstwa, nie można dokonać ujęcia na gorącym uczynku jego popełnienia, czy w pościgu bezpośrednio po nim”.

Konsekwentnie – jak przekonuje autor – prowokator realizuje znamiona typu czynu zabronionego z art. 189 k.k. I może odpowiadać karnie za bezprawne pozbawienie wolności.

Artykuł R. Sosika „Problematyka stosowania prowokacji w celu ujawnienia przestępstw o charakterze pedofilskim” został opublikowany w czasopiśmie „Studia Iuridica Lublinensia” vol. XXVI, 4, 2017.

Foto: KIP, okładka czasopisma SIL

Artykuł Łowcy pedofilów: działacze społeczni czy przestępcy? R. Sosik w Studia Iuridica Lublinensia pochodzi z serwisu Karne24.com.