Jednym z podstawowych problemów jest stosowanie przez sądy tzw. „oporowej” interpretacji znamion przestępstwa zgwałcenia. Zgodnie z nią, opór wobec działań sprawcy stawiany przez ofiarę i jego przełamanie przez sprawcę jest konstytutywnym elementem przemocy, a więc jednego z niedozwolonych sposobów doprowadzania do stosunku seksualnego. W konsekwencji, wobec braku zamanifestowania oporu, niemożliwe jest przypisanie sprawcy odpowiedzialności karnej. Mimo krytyki takiego podejścia także przez Sąd Najwyższy, wciąż występuje ono w praktyce.

Rozwiązaniem może być proponowana przez Łukasza Kraja zmiana definicji przestępstwa zgwałcenia.

• Zobacz: Ł. Kraj, Alternatywna definicja przestępstwa zgwałcenia, Państwo i Prawo 2026, nr 1, s. 56-71.

Proponowana przez autora definicja sprowadza się do umieszczenia w przepisie art. 197 kodeksu karnego zwrotu „kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, niezależnie od jakiejkolwiek formy sprzeciwu bądź jego braku, podlega karze…”.

Opór nie jest warunkiem przemocy

Problemów z „oporową” interpretacją definicji przestępstwa zgwałcenia jest kilka. Pierwszym z nich jest fakt, że nie znajduje ona żadnego oparcia w brzmieniu kodeksu karnego. Przepis art. 197 k.k. nie wspomina o konieczności przełamania oporu przez sprawcę. Oczywiście, w sytuacji, gdy opór ofiary występuje dużo łatwiej jest udowodnić wystąpienie przemocy. Przełamywaniu oporu towarzyszą najczęściej obrażenia ciała, ślady walki, uszkodzenia ubrania czy ślady DNA. Czynniki te stanowią dowody, których przedstawienie w sądzie znacząco ułatwi skazanie sprawcy.

Trudności dowodowe jakie mogą pojawić się w przypadku braku wystąpienia oporu i jego przełamania, nie mogą jednak prowadzić do wniosku, że sam opór jest warunkiem koniecznym do realizacji znamienia „przemocy”.

W treści przepisu brak jest bowiem jakichkolwiek przesłanek do przyjęcia takiego wniosku.

Niespójność w kodeksie

Argumentów za odrzuceniem interpretacji pojęcia „przemoc” odnoszącej się do oporu ofiary dostarcza także porównanie artykułu 197 z innymi przepisami kodeksu karnego. Przestępstwem sprowadzającym się do użycia przemocy celem doprowadzenia ofiary do niekorzystnego dla niej rozporządzenia jej dobrem prawnym (w tym przypadku mieniem) jest także rozbój z art. 280 k.k. W przypadku tego czynu zabronionego przyjmuje się, że wystąpienie oporu ofiary nie jest konieczne do uznania, że doszło do przestępstwa. Przyjęcie „oporowej” koncepcji zgwałcenia wprowadziłoby zatem niespójności wewnątrz samego kodeksu karnego. Prowadziłoby to do sytuacji, w której zbliżone do siebie znamiona czynów zabronionych rozumiane byłyby w zupełnie inny sposób.

Ponadto, wartość dobra prawnego w postaci wolności seksualnej jest większa niż w przypadku mienia, więc logiczne wydaje się przyjęcie interpretacji chroniących ofiarę zgwałcenia w większym stopniu.

Kierunek wyznaczony przez prawo międzynarodowe

Kolejnym problemem związanym z „oporową” koncepcją zgwałcenia jest międzynarodowy kontekst omawianego przepisu. Tzw. konwencja stambulska, czyli ratyfikowana przez Polskę umowa międzynarodowa, nakłada na państwa strony obowiązek adaptacji swoich regulacji dot. przestępstwa zgwałcenia w ten sposób, by były one oparte o model koncepcji „tak znaczy tak”. Zgodnie z tą koncepcją, zgwałcenie ma miejsce, gdy sprawca podejmuje aktywność seksualną bez zgody drugiej osoby, a nie jedynie w przypadku przełamania jej sprzeciwu.

Nie będzie zatem kontrowersyjne stwierdzenie, że „oporowe” rozumienie przemocy sprzeczne jest z koncepcją „tak znaczy tak”.

To zgoda, a nie opór lub jego brak, stoją w centrum zakładanej przez konwencję stambulską koncepcji.

Wyeliminowanie z praktyki orzeczniczej koncepcji „oporowej” przybliży Polskę do realizacji obowiązków wynikających z prawa międzynarodowego.

Wyjaśnianie przepisu

Propozycja zmiany przepisu przedstawiona przez Ł. Kraja sprowadza się do dodania do treści przepisu tzw. znamienia wyjaśniającego o treści „niezależnie od jakiejkolwiek formy sprzeciwu bądź jego braku”. Znamię wyjaśniające to taki element przepisu, który w przeciwieństwie do znamion właściwych nie określa jakie zachowanie jest przestępstwem, a jakie nie – precyzuje ono za to jak należy interpretować właściwe znamiona danego czynu zabronionego. Oznacza to, że organ stosujący prawo nie dokonuje subsumpcji zachowania sprawcy pod takie znamię, a jedynie używa go, by poprawnie zinterpretować pozostałe elementy przepisu. W przypadku analizowanego przestępstwa, funkcją znamienia wyjaśniającego jest doprowadzenie do prawidłowej interpretacji znamienia „przemoc”.

Posłużenie się znamieniem wyjaśniającym jest dobrym pomysłem szczególnie dlatego, że to właśnie błędna wykładnia przepisu, a nie sam zestaw znamion właściwych jest przyczyną omówionych powyżej problemów. Sam katalog zachowań sprawcy jest wystarczająco szeroki, by odpowiedzieć na potrzeby praktyki i brak jest konieczności jego poszerzania.

Przemoc bez dodatków

Zmiana proponowana przez Ł. Kraja ma kilka plusów. Po pierwsze, wystąpienie oporu fizycznego lub innej formy sprzeciwu ofiary wobec działań sprawcy stałoby się okolicznością irrelewantną dla organów ścigania oraz sądów. Przemoc w rozumieniu Kodeksu karnego to oddziaływanie siłą fizyczną na osobę lub rzecz w celu przymuszenia osoby do konkretnego działania, zaniechania lub znoszenia. Przyjęcie nowej wersji przepisu sprawiłoby, że niemożliwym stałoby się dodawanie do tej definicji dodatkowych elementów odnoszących się do przełamywania oporu ofiary. W konsekwencji niemożliwe stałoby się także argumentowanie, że brak wystąpienia oporu oznacza, że przemoc nie wystąpiła i w konsekwencji czyn nie wypełnia znamion przestępstwa.

Ponieważ okoliczność wystąpienia sprzeciwu ofiary lub jego braku stałaby się bez znaczenia dla postępowania karnego, zmiana przepisu oszczędziłaby także ofiarom wielu upokarzających pytań o ich zachowanie, takich jak np. „czy ofiara płakała” albo „czy swoim zachowaniem nie wyraziła przypadkiem zgody na obcowanie płciowe”. Propozycja stanowi przeniesienie środka ciężkości z działania ofiary (dowodzenie czy opór wystąpił czy nie), na działanie sprawcy (dowodzenie, czy doszło do zastosowania przemocy czy nie).

Przyjęcie zmienionej wersji przepisu doprowadziłoby także do zwiększenia komunikatywności tekstu ustawy, która stałaby się tym samym bardziej zrozumiała dla obywateli i organów ścigania, np. Policji. Jasność prawa nie tylko stanowi wartość samą w sobie, ale jest także jedynym sposobem na uniknięcie błędów w jego stosowaniu.

Propozycja Ł. Kraja wydaje się także bardziej kompromisowa niż obecne brzmienie kodeksu karnego, któremu towarzyszyły liczne kontrowersje i wątpliwości odnoszące się do gwarancji procesowych w trakcie jego przyjmowania. Może to prowadzić do lepszej społecznej recepcji nowelizacji ustawy.

Podsumowanie

Poważnym problemem praktyki orzeczniczej w Polsce jest stosowanie tzw. koncepcji oporowej, zgodnie z którą do stwierdzenia wystąpienia przemocy, która jest jednym ze znamion przestępstwa zgwałcenia, konieczne jest przełamanie oporu ofiary przez sprawcę.

Przyjęta w 2025 r. nowelizacja kodeksu karnego nie stanowi gwarancji rozwiązania tego problemu. Wobec tego konieczne wydaje się wprowadzenie definicji zgwałcenia, która wprost uniemożliwia sądom zastosowanie koncepcji oporowej. Dobrym rozwiązaniem jest dodanie do przepisu penalizującego zgwałcenie dodatkowego znamienia wyjaśniającego o treści „niezależnie od jakiegokolwiek sprzeciwu bądź jego braku”. Doprowadzi to do wyeliminowania błędnej praktyki orzeczniczej, co przysłuży się to lepszej ochronie ofiar, a także uczyni zadość przepisom prawa materialnego.

Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Alternatywna wizja przestępstwa zgwałcenia w Państwie i Prawie: lepiej pojęcie wyjaśnić, niż zmieniać pochodzi z serwisu Karne24.com.

Szokujące naruszenia przepisów ruchu drogowego w ramach nielegalnych wyścigów doprowadziły w przeszłości do wielu tragicznych wypadków z udziałem osób postronnych. Kiedy ścigającym się kierowcom można przypisać współsprawstwo zabójstwa?

Autorzy z Uniwersytetu Jagiellońskiego proponują nowe spojrzenie na współsprawstwo zabójstwa. W analizie opublikowanej w czasopiśmie „Prokuratura i Prawo” przekonują, że odpowiedzialność za współsprawstwo zabójstwa drogowego jest możliwa.

Zobacz: M. Małecki, Ł. Kraj, Współsprawstwo zabójstwa drogowego: problem przypisania skutku, porozumienia i zamiaru, Prokuratura i Prawo 2026, nr 1, s. 9-37.

Ekstremalne przypadki naruszeń przepisów ruchu drogowego zakończone śmiercią człowieka, do jakich doszło w ostatnich latach, wywołały dyskusję o zaostrzonej odpowiedzialności piratów drogowych.

Ważnym głosem jest opublikowany w 2026 r. w „Państwie i Prawie” artykuł na temat możliwości zastosowania w takich sytuacjach kwalifikacji z art. 148 k.k.

Jeden czy więcej sprawców?

Ważną kwestią, która domaga się zbadania, są przypadki wyścigów samochodowych, zakończonych tragiczną śmiercią pasażerów lub osób postronnych. Pytanie, które pojawia się w takich sytuacjach jest następujące: czy można przypisać odpowiedzialność za śmierć człowieka nie tylko temu kierowcy, który wykonał tragiczny w skutkach manewr, ale także temu który „jedynie” uczestniczył w wyścigu i swoim zachowaniem prowokował rywala do osiągania jeszcze większej prędkości?

Odpowiedzi dostarcza art. 18 §2 Kodeksu karnego, który reguluje kwestie współsprawstwa w popełnieniu przestępstwa.

Istotnym problemem jest ocena, czy zachowania dwóch ścigających się kierowców można określić mianem „porozumienia”.

Treścią porozumienia będzie podjęcie zachowania ryzykownego, zagrażającego dobru prawnemu i naruszającemu reguły postępowania z nim, ze świadomością uczestników porozumienia, że działania te są wysoce groźne dla życia człowieka.

Stwierdzić trzeba, że oprócz oczywistego wejścia w porozumienie w postaci umówienia się na wyścig, termin ten obejmuje także spontaniczną i dorozumianą synchronizację zachowań kierowców na drodze (zwiększanie prędkości w zależności od prędkości konkurenta, niezaprzestanie wyścigu mimo łamania kolejnych przepisów drogowych przez rywala, wykonywanie podobnych manewrów itd.) – wskazują autorzy artykułu.

Godzi się czy nie?

Oprócz samego udziału w porozumieniu, należy także udowodnić współsprawcy zamiar ewentualny, tj. godzenie się na czyn zabroniony współpopełniony przez rywala w czasie wyścigu.

Ponieważ przyjęcie takiego założenia oznacza „przejście” z nieumyślnej do umyślnej formy czynu, należy być bardzo ostrożnym przy podejmowaniu jakichkolwiek ustaleń w tym zakresie.

Autorzy rozważają, jakie czynniki należy brać pod uwagę przy ustalaniu, że współsprawcy godzili się na śmierć.

Sama decyzja o wzięciu udziału w wyścigu z pewnością nie zawsze jest równoznaczna z godzeniem się na śmierć człowieka. Podjęcie takiej decyzji może jednak stanowić wskazówkę dla ustalenia stanu mentalnego sprawcy.

Przykładowo, jeśli wyścig miał odbyć się na zatłoczonej głównej drodze w mieście, sama decyzja o przystąpieniu do niego może być poważnym argumentem za przyjęciem zamiaru wynikowego istniejącego od samego początku wyścigu.

Istotna jest też decyzja o udziale w wyścigu z konkretną osobą. Jeśli wykazuje ona wyraźną skłonność do brawury, o której wie rywal, wzięcie udziału w wyścigu odbiera mu szansę na uniknięcie zagrożenia wywołanego przez skrajnie niebezpieczną jazdę współuczestnika w czynie.

„Skoro sprawca rozliczany jest z „godzenia się”, uwzględniającego wszystkie zachowania współsprawców wyczerpujące znamiona przedmiotowe, formuła obojętności spełniona jest modelowo. Trudno bowiem uznać, by uczestnik rajdu już po jego rozpoczęciu, w czasie dynamicznej sytuacji na drodze, gdy o tragicznych skutkach decydują ułamki sekund, mógł w racjonalny i skuteczny sposób próbować uniknąć zagrożenia, nie mając realnego wpływu na zachowanie drugiego kierującego” – piszą Małecki i Kraj.

Zamiar trzeba udowodnić

Najpopularniejszą (zwłaszcza w orzecznictwie) koncepcją „godzenia się” jest tzw. koncepcja obiektywnej manifestacji. Ocena, czy ścigający się miał zamiar ewentualny spowodowania śmierci człowieka czy nie, wymaga sprawdzenia, czy sprawca podjął działania mogące stanowić przykład „niegodzenia się” na skutek śmiertelny.

Do przykładów takiego obiektywnego zamanifestowania braku akceptacji dla powodowania śmierci zaliczyć można:

• widoczne zredukowanie prędkości bądź całkowite wycofanie się z wyścigu,
• powstrzymanie się od wyprzedzania czy omijania innego pojazdu w ryzykowny sposób,
• powstrzymanie się od najbardziej jaskrawych przypadków złamania przepisów ruchu drogowego takich jak przejazd na czerwonym świetle,
• zaprzestanie jazdy w taki sposób, który wymusza ryzykowne zachowania na rywalu (zajeżdżanie drogi lub tzw. jazda na zderzaku).

Kontynuowanie brawurowej jazdy oznacza nie tylko trwanie w porozumieniu obejmującym kolejne etapy trasy, ale stanowi także bardzo poważny argument za przyjęciem zamiaru ewentualnego, a zatem umyślnej postaci czynu.

Porozumienie trochę jak godzenie

Zamiar ewentualny, oprócz komponentu wolicjonalnego (godzenie się sprawcy na czyn zabroniony) opiera się zawsze na podłożu intelektualnym – świadomość wysokiego prawdopodobieństwa popełnienia czynu zabronionego. Element intelektualny zamiaru wydaje się tożsamy z mentalnym elementem porozumienia – zauważają autorzy.

Jeśli sprawcy (w sposób wcześniej ustalony lub dorozumiany) obustronnie i świadomie uzgadniają, że rozpędzą się do prędkości ponad 200 km/h w warunkach miejskich – oznacza to równoczesną świadomość tego, że to co robią, stanowi ogromne zagrożenie dla życia i zdrowia ludzi, a wystąpienie tragicznego skutku jest bardzo prawdopodobne.

Jak wskazują autorzy, przypisanie współsprawcy odpowiedzialności za śmierć człowieka w wyniku manewru wykonanego przez innego uczestnika wyścigu jest możliwe.

Konieczne do tego jest przede wszystkim wykazanie, że mimo świadomości niebezpieczeństwa uczestnik wyścigu nie wycofał się z niego, a tym samym nie zmniejszał zagrożenia, okazując obojętność wobec ludzkiego życia.

Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Wyścigi, śmierć, współsprawstwo zabójstwa? Nowe spojrzenie na wyścigi drogowe w Prokuraturze i Prawie pochodzi z serwisu Karne24.com.

• Zobacz: M. Małecki, P. Banaśkiewicz, K. Bielak, H. Grucela, K. Hejnar, B. Joniak, Ł. Kraj, L. Orzechowska, K. Szajor, J. Tomaszek, H. Trzciński, M. Wójcik, Zabójstwo drogowe, Państwo i Prawo 2026, nr 1

W 2023 roku kierowca jadący z prędkością przekraczającą 300 km/h na autostradzie A1 uderza w inny pojazd, powodując śmierć trzyosobowej rodziny (zobacz relację prasową). Z kolei w 2024 r. pozbawiony prawa jazdy kierowca po spożyciu alkoholu prowadząc pojazd z prędkością ponad 200 km/h na ulicy Armii Krajowej w Warszawie powoduje śmierć jednej osoby i obrażenia kilku pasażerów (zobacz komunikat prokuratury w sprawie).

W tych i innych podobnych przypadkach pojawiają się propozycje zakwalifikowania tych czynów nie jako wypadek ze skutkiem śmiertelnym, lecz zabójstwo.

Kluczowe pojęcie: godzi się

Autorzy opublikowanego w lutym 2026 r. artykułu (w otwartym dostępie), poświęconego problematyce tzw. zabójstwa drogowego wskazują, że podstawową kwestią, którą trzeba rozstrzygnąć, aby rozróżnić wypadek ze skutkiem śmiertelnym od umyślnego spowodowania śmierci, jest wykazanie różnicy między zamiarem ewentualnym (postacią umyślności), a tzw. świadomą nieumyślnością.

Zamiar ewentualny, czyli godzenie się na czyn zabroniony mając świadomość możliwości jego popełnienia, jest pojęciem typowo prawniczym. Nie odnosi się do żadnej konstrukcji psychologicznej, lecz zostało sformułowane przez prawników, by zastosować w praktyce określone założenia polityki kryminalnej.

Prowadzi to do wniosku, że społeczne podejście do kwestii bezpieczeństwa, a także świadomość, do jakich skutków prowadzi łamanie przepisów ruchu drogowego, może wpływać na ustalenie zakresu pojęcia „godzenie się”.

Im bardziej ryzykowne zachowanie, tym bliżej mu do zamiaru ewentualnego, rozumianego normatywnie, a nie psychologicznie.

Bliskość skutku wskazówką dla prokuratury

Kolejną ważną kwestią jest wskazanie, że „godzenie się” na czyn zabroniony, co należy odróżnić od liczenia się z tym, czy zostanie on popełniony czy nie, łatwiejsze jest do wykazania, gdy następstwo czynu pojawia się w krótkim odstępie czasowym od samego zachowania, które do niego doprowadziło.

Czyni to skutek bardziej przewidywalnym, co daje sprawcy okazję do podjęcia działań mających zapobiec popełnieniu przestępstwa. Brak takich działań stanowić będzie poważny argument za przyjęciem zamiaru ewentualnego, a nie świadomej nieumyślności.

Autorzy podają przykład: zamiar ewentualny łatwiejszy będzie do wykazania w sytuacji spowodowania śmierci pasażerów innego pojazdu wskutek rażącego przekroczenia dozwolonej prędkości niż w przypadku wyrządzenie szkody w mieniu spółki. W tej drugiej sytuacji brak przeciwdziałania powstaniu szkody niekoniecznie może być wywołany godzeniem się sprawcy na jej powstanie, ale raczej tym, że w jego umyśle wizja ta była po prostu zbyt odległa.

Manewr obronny nie zawsze ma znaczenie

Autorzy omawianego artykułu wskazują, że zgodnie z tzw. zasadą współczesności, ocena stanu mentalnego sprawcy powinna być dokonywana zawsze na moment popełnienia przestępstwa. Natomiast nastawienie, które sprawca miał przed lub po dokonaniu czynu, pozostaje nierelewantne prawnie.

Zgodnie z tym założeniem, konieczne jest ustalenie czy „manewr obronny” (np. próba zmiany pasa czy rozpoczęcie hamowania) miał miejsce jeszcze w momencie, gdy czyn będący przestępstwem był dokonywany, czy już po zakończeniu czynności sprawczej. Jeśli występuje ten drugi scenariusz, powoływanie się przez sprawcę na wykonanie manewru obronnego, nie może być argumentem za przyjęciem braku zamiaru.By zobrazować powyższe rozważania przykładem, można porównać jazdę samochodem do rzutu oszczepem.

Jeśli oszczepnik dopiero po rzucie krzyknie do ludzi, by uważali, nie dowodzi to strony podmiotowej w czasie rzucania oszczepem.

Podobnie rozpoczęcie hamowania już po tym, gdy samochód sprawcy osiągnął prędkość śmiertelnie niebezpieczną dla życia i zdrowia innych uczestników ruchu nie ma znaczenia o tyle, że czyn prowadzący do skutku w postaci śmierci człowieka (tj. rozpędzenie pojazdu) już się zakończył. Zakończył się zatem okres, w czasie trwania którego relewantna była ocena stanu mentalnego sprawcy.

Chęć ocalenia siebie czy innych?

Odwoływanie się do manewru obronnego ma jeszcze jedną wadę. Jego wykonanie, nawet przy założeniu, że doszło do niego na tyle wcześnie, że zasada współczesności została zachowana, nie stanowi samo w sobie dowodu na brak zamiaru sprawcy. Dążenie do ocalenia samego siebie nie musi (i zazwyczaj nie jest) równoznaczne z brakiem godzenia się na zaatakowanie dóbr prawnych należących do innych.

By obalić założenie o wystąpieniu zamiaru ewentualnego, należy wykazać, że sprawca nie godził się na popełnienie czynu zabronionego. Obowiązuje tu taki sam standard jak przy wykazywaniu zamiaru bezpośredniego – zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku konieczne jest wykazanie chęci. Obalając zamiar ewentualny na rzecz świadomej nieumyślności wykazujemy chęć uniknięcia, a przy wykazaniu zamiaru bezpośredniego chęć popełnienia przestępstwa.

Chęć uniknięcia popełnienia przestępstwa musi zostać w tym przypadku jasno odróżniona od chęci uratowania swoich dóbr prawnych, która nie będzie prawnie relewantna przy określaniu strony podmiotowej czynu i nie wykluczy przyjęcia zamiaru ewentualnego.

W konsekwencji, podobnie jak należałoby uznać, że samo wypełnienie znamion przedmiotowych czynu w przypadku np. spowodowania uszczerbku na zdrowiu jest niewystarczające by założyć, że zostało dokonane z zamiarem bezpośrednim, tak samo naciśnięcie hamulca lub skręcenie kierownicy nie przesądza o chęci wyłączającej zamiar. Aby poprawnie zrekonstruować stronę podmiotową, musimy skupić się na faktycznej motywacji sprawcy, nie pozostając jedynie na płaszczyźnie przedmiotowej, która może sugerować postulaty odbiegające od rzeczywistej oceny.

Podsumowanie

Choć na etapie konstruowania aktów oskarżenia pojawiają się próby stawiania zarzutów zabójstwa wskutek brawurowej jazdy, sądy są wyjątkowo powściągliwe wobec przychylania się do argumentów prokuratury.

Nie można przejść jednak obojętnie wobec szokujących przypadków naruszeń przepisów ruchu drogowego, które bardzo często kończą się tragicznie. W tak ekstremalnych okolicznościach istnieją przesłanki, by uznać zachowanie sprawcy nie jako nieumyślny występek, jak było to do tej pory, ale za zbrodnię zabójstwa.

Opracował Piotr Banaśkiewicz – student prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego

Zdjęcie wygenerowano przy użyciu narzędzia Gemini.

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki II.

Artykuł Zabójstwo drogowe w Państwie i Prawie. Kiedy wypadek przestaje być wypadkiem? pochodzi z serwisu Karne24.com.